Barkirin…
Taybetmendî Dîsînên Îslamî
Ji bo te · Zanist

1.139 vedîtinên ku cîhan guherandin — ji cebîrê heta vaksîna mRNA.

Ji al-Khwarizmîyê ku cebirê damezirand, heya Ibn al-Haythamê ku ronahîyê fêm kir. Ji yekem bimarxaneyê ya li Bağdadê heya quantum dots ên ji bo xelqekî Tûnîsî ku Xelqê Nobel girtiye. Zanist zanjîrek e — û misilmanên bi hezaran salan wê çêkirin.

Khutba World32 ZimanBelaş biceribîne
Zêdetir agahî

Ketê ku îman û zanist li hev ve mezin dibûn.

Her weha caran tu dibînî ku îman û zanist di navbera xwe de têk dikin — lê cebira al-Khwarizmî û yekem bimarxane ji heman geloşê ne. Bi vî awayî tu mirasê xwe digerîne bê ku bifikirî, û şerefa ku bi wê re tê jî ji te derdikeve. Dîsînên Îslamî 1.139 kêşeyên zanistî yên bi serketinê bi çavkaniyê re nîşan dide. Bi vî awayî tu mirasê xwe nas dikî û bi pirrî bawerî li xwe de di vê rojê de pêşkeftê meşîne.

Khutba World 1.139 dîsîn, keşf û kêşeyên zanistî yên bi serketinê kom bikin — her yek bi çavkaniyên rast û bi awayekî zindî tê gotin. Ji Serdema Zêrîn a li Bağdad û Qurtuba heya zanistvanên modern ên misilman ku Xelqên Nobel û Fields girtine.

Bi 10 beşên zanistî filtre bike — matematîk, stêrnasî, dermankirin, optîk, kîmya, teknîk, mîmarî, çandin, kultûr û pare, û zanistên modern. Bi rastî tê pêşkêşkirin: pêşveçûn û veguherîn, ne «misilman her tiştî yekem dîsînandin». Lêjendeyên bi vî awayî têne nîşankirin.

Ji cebirê heya yekem bimarxane — mirasekî ku divê were nasîn.

Belaş biceribîne
1.139 dîsîn
Ji cebirê, algorîtmê û kamera obscura heya lâzerê ya gazê, mantika fuzzy û vaksîna mRNA. Kanoona tevahî ya belavkirî û belavkirî.
10 beşên zanistî
Matematîk, stêrnasî, dermankirin, optîk, kîmya, teknîk, mîmarî, çandin, kultûr û pare, û zanistên modern.
Li hemûyan filtre bike
Di çend saniyan de kêşeyên dermankirinê, amûrên stêrnasî an jî xelqên Nobel ên modern bibîne.
Heya sala 2025an
Zanistvanên modern ên misilman jî hene: Abdus Salam, Ahmed Zewail, Aziz Sancar, Maryam Mirzakhani (Fields), Omar Yaghi (Xelqa Nobel 2025) û gelekî din.
Pirsên Pir tên Pirsîn
Tu çawa dizanî ku rast e?
Her dîsîn bi çavkaniyên rast e (wek 1001 Inventions, Encyclopaedia of the History of Arabic Science, koleksiyonên muze û zanîngehan) û bi rastî tê pêşkêşkirin. Dawiyên bi şik û lejendeyên — wek parastina Abbas ibn Firnas an keşfkirina qehwe — bi rastî wekî wisa têne nîşankirin.
Ku beşên zanistî û demên ku tên pêşkêşkirin?
10 beşên zanistî, ji sedsala 7an heya îro: matematîk, stêrnasî, dermankirin, optîk û fizîk, kîmya, teknîk, mîmarî, çandin, kultûr û pare, û zanistên modern (ji sedsala 19an heya 21an, bi bingeha Xelqên Nobel û Fields).
Ma ev ne tenê «misilman her tiştî yekem dîsînandin» e?
Na. Em her dem wekî pêşveçûn, sistemkirin û veguherîna zanistê têne pêşkêşkirin — bi pirranî li ser bingeha çavkaniyên Yewnanî, Hindî, Farsî û Çînî, û di navbera Ewropayê de hatine veguherîn. Ti daxuyîyên zêde ne hene.
Ji jinan û zanistvanên modern ên jî sûd werin girtin?
Erê — ji Mariam al-Astrulabiyya (astrolab) û Fatima al-Fihri (zanîngeha herî kevn) heya navên modern wek Maryam Mirzakhani (yekem jin ku Xelqa Fields girtiye) û Hayat Sindi (diagnostîka li ser kâğıdê).
Bi kîjan zimanan?
Bi binê zimanê holendî hatiye nivîsîn û bi otomatîkî bi 32 zimanan ve hatiye wergerandin — erebî, tirkî, urdû, fransî, înglîzî û gelekî din.
Her wiha kifş bikin
وَقُل رَّبِّ زِدْنِي عِلْمًا
© 2026 Khutba World