Sahih al-Bukhari, xadiiska 4726
Waxaa weriyey Ubayy ibn Ka'b. Qoraal Carabi ah oo wata tarjumaad iyo sharaxaad noo gaar ah.
Waxaa weriyey Ubayy ibn Ka'b
Sahih al-Bukhari guud ahaan waxaa loo tixgeliyaa mid lagu kalsoonaan karo.
Riwaayadda
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي يَعْلَى بْنُ مُسْلِمٍ، وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، يَزِيدُ أَحَدُهُمَا عَلَى صَاحِبِهِ وَغَيْرَهُمَا قَدْ سَمِعْتُهُ يُحَدِّثُهُ عَنْ سَعِيدٍ قَالَ إِنَّا لَعِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي بَيْتِهِ، إِذْ قَالَ سَلُونِي قُلْتُ أَىْ أَبَا عَبَّاسٍ ـ جَعَلَنِي اللَّهُ فِدَاكَ ـ بِالْكُوفَةِ رَجُلٌ قَاصٌّ يُقَالُ لَهُ نَوْفٌ، يَزْعُمُ أَنَّهُ لَيْسَ بِمُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، أَمَّا عَمْرٌو فَقَالَ لِي قَالَ قَدْ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ، وَأَمَّا يَعْلَى فَقَالَ لِي قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ حَدَّثَنِي أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مُوسَى رَسُولُ اللَّهِ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ قَالَ ذَكَّرَ النَّاسَ يَوْمًا حَتَّى إِذَا فَاضَتِ الْعُيُونُ، وَرَقَّتِ الْقُلُوبُ وَلَّى، فَأَدْرَكَهُ رَجُلٌ، فَقَالَ أَىْ رَسُولَ اللَّهِ هَلْ فِي الأَرْضِ أَحَدٌ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ لاَ، فَعَتَبَ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَى اللَّهِ قِيلَ بَلَى قَالَ أَىْ رَبِّ فَأَيْنَ قَالَ بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ قَالَ أَىْ رَبِّ اجْعَلْ لِي عَلَمًا أَعْلَمُ ذَلِكَ بِهِ ". فَقَالَ لِي عَمْرٌو قَالَ " حَيْثُ يُفَارِقُكَ الْحُوتُ ". وَقَالَ لِي يَعْلَى قَالَ " خُذْ نُونًا مَيِّتًا حَيْثُ يُنْفَخُ فِيهِ الرُّوحُ، فَأَخَذَ حُوتًا فَجَعَلَهُ فِي مِكْتَلٍ فَقَالَ لِفَتَاهُ لاَ أُكَلِّفُكَ إِلاَّ أَنْ تُخْبِرَنِي بِحَيْثُ يُفَارِقُكَ الْحُوتُ. قَالَ مَا كَلَّفْتَ كَثِيرًا فَذَلِكَ قَوْلُهُ جَلَّ ذِكْرُهُ {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ} يُوشَعَ بْنِ نُونٍ ـ لَيْسَتْ عَنْ سَعِيدٍ ـ قَالَ فَبَيْنَمَا هُوَ فِي ظِلِّ صَخْرَةٍ فِي مَكَانٍ ثَرْيَانَ، إِذْ تَضَرَّبَ الْحُوتُ، وَمُوسَى نَائِمٌ، فَقَالَ فَتَاهُ لاَ أُوقِظُهُ حَتَّى إِذَا اسْتَيْقَظَ نَسِيَ أَنْ يُخْبِرَهُ، وَتَضَرَّبَ الْحُوتُ، حَتَّى دَخَلَ الْبَحْرَ فَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُ جِرْيَةَ الْبَحْرِ حَتَّى كَأَنَّ أَثَرَهُ فِي حَجَرٍ ـ قَالَ لِي عَمْرٌو هَكَذَا كَأَنَّ أَثَرَهُ فِي حَجَرٍ، وَحَلَّقَ بَيْنَ إِبْهَامَيْهِ وَاللَّتَيْنِ تَلِيانِهِمَا ـ لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا قَالَ قَدْ قَطَعَ اللَّهُ عَنْكَ النَّصَبَ ـ لَيْسَتْ هَذِهِ عَنْ سَعِيدٍ ـ أَخْبَرَهُ، فَرَجَعَا فَوَجَدَا خَضِرًا ـ قَالَ لِي عُثْمَانُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ ـ عَلَى طِنْفِسَةٍ خَضْرَاءَ عَلَى كَبِدِ الْبَحْرِ ـ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ ـ مُسَجًّى بِثَوْبِهِ قَدْ جَعَلَ طَرَفَهُ تَحْتَ رِجْلَيْهِ، وَطَرَفَهُ تَحْتَ رَأْسِهِ، فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى، فَكَشَفَ عَنْ وَجْهِهِ، وَقَالَ هَلْ بِأَرْضِي مِنْ سَلاَمٍ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا مُوسَى. قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ. قَالَ فَمَا شَأْنُكَ قَالَ جِئْتُ لِتُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رَشَدًا. قَالَ أَمَا يَكْفِيكَ أَنَّ التَّوْرَاةَ بِيَدَيْكَ، وَأَنَّ الْوَحْىَ يَأْتِيكَ، يَا مُوسَى إِنَّ لِي عِلْمًا لاَ يَنْبَغِي لَكَ أَنْ تَعْلَمَهُ وَإِنَّ لَكَ عِلْمًا لاَ يَنْبَغِي لِي أَنْ أَعْلَمَهُ، فَأَخَذَ طَائِرٌ بِمِنْقَارِهِ مِنَ الْبَحْرِ وَقَالَ وَاللَّهِ مَا عِلْمِي وَمَا عِلْمُكَ فِي جَنْبِ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ كَمَا أَخَذَ هَذَا الطَّائِرُ بِمِنْقَارِهِ مِنَ الْبَحْرِ، حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ وَجَدَا مَعَابِرَ صِغَارًا تَحْمِلُ أَهْلَ هَذَا السَّاحِلِ إِلَى أَهْلِ هَذَا السَّاحِلِ الآخَرِ عَرَفُوهُ، فَقَالُوا عَبْدُ اللَّهِ الصَّالِحُ ـ قَالَ قُلْنَا لِسَعِيدٍ خَضِرٌ قَالَ نَعَمْ ـ لاَ نَحْمِلُهُ بِأَجْرٍ، فَخَرَقَهَا وَوَتَدَ فِيهَا وَتِدًا. قَالَ مُوسَى أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا ـ قَالَ مُجَاهِدٌ مُنْكَرًا ـ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِي صَبْرًا كَانَتِ الأُولَى نِسْيَانًا وَالْوُسْطَى شَرْطًا وَالثَّالِثَةُ عَمْدًا قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا، لَقِيَا غُلاَمًا فَقَتَلَهُ ـ قَالَ يَعْلَى قَالَ سَعِيدٌ ـ وَجَدَ غِلْمَانًا يَلْعَبُونَ، فَأَخَذَ غُلاَمًا كَافِرًا ظَرِيفًا فَأَضْجَعَهُ، ثُمَّ ذَبَحَهُ بِالسِّكِّينِ. قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَمْ تَعْمَلْ بِالْحِنْثِ ـ وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَرَأَهَا زَكِيَّةً زَاكِيَةً مُسْلِمَةً كَقَوْلِكَ غُلاَمًا زَكِيًّا ـ فَانْطَلَقَا، فَوَجَدَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ ـ قَالَ سَعِيدٌ بِيَدِهِ هَكَذَا ـ وَرَفَعَ يَدَهُ فَاسْتَقَامَ ـ قَالَ يَعْلَى ـ حَسِبْتُ أَنَّ سَعِيدًا قَالَ فَمَسَحَهُ بِيَدِهِ فَاسْتَقَامَ، لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا ـ قَالَ سَعِيدٌ أَجْرًا نَأْكُلُهُ ـ وَكَانَ وَرَاءَهُمْ، وَكَانَ أَمَامَهُمْ ـ قَرَأَهَا ابْنُ عَبَّاسٍ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ ـ يَزْعُمُونَ عَنْ غَيْرِ سَعِيدٍ أَنَّهُ هُدَدُ بْنُ بُدَدٍ، وَالْغُلاَمُ الْمَقْتُولُ، اسْمُهُ يَزْعُمُونَ جَيْسُورٌ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا، فَأَرَدْتُ إِذَا هِيَ مَرَّتْ بِهِ أَنْ يَدَعَهَا لِعَيْبِهَا، فَإِذَا جَاوَزُوا أَصْلَحُوهَا فَانْتَفَعُوا بِهَا وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ سَدُّوهَا بِقَارُورَةٍ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ بِالْقَارِ، كَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ، وَكَانَ كَافِرًا فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا، أَنْ يَحْمِلَهُمَا حُبُّهُ عَلَى أَنْ يُتَابِعَاهُ عَلَى دِينِهِ فَأَرَدْنَا أَنْ يُبَدِّلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً لِقَوْلِهِ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا هُمَا بِهِ أَرْحَمُ مِنْهُمَا بِالأَوَّلِ، الَّذِي قَتَلَ خَضِرٌ وَزَعَمَ غَيْرُ سَعِيدٍ أَنَّهُمَا أُبْدِلاَ جَارِيَةً، وأَمَّا دَاوُدُ بْنُ أَبِي عَاصِمٍ فَقَالَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ إِنَّهَا جَارِيَةٌ".
Waxaa nooga warramay Ibraahiim bin Muusa, waxaa noo sheegay Hishaam bin Yuusuf, in Ibnu Jurayj uu u warramay oo yiri: Waxaa ii sheegay Yacalaa bin Muslim iyo Camr bin Diinaar, oo ka weriyey Saciid bin Jubayr, midkoodna wuxuu ku daray kan kale, waxaana jira kuwo kale oo aan maqlay oo ka warramaya Saciid. Wuxuu yiri: Annagoo joogna guriga Ibnu Cabbaas ayuu wuxuu yiri,
"I weydiiya." Waxaan iri, "Abuu Cabbaasoow! Alle ha iga dhigo madaxfurashadaada! Waxaa Kuufa jooga nin sheekeeye ah oo la yiraahdo Nawf; wuxuu sheeganayaa inuusan ahayn Muusihii reer Israa'iil." Camr wuxuu igu yiri, "Ibnu Cabbaas wuxuu yiri, 'Cadowga Alle wuu been sheegay.'" Laakiin Yacalaa wuxuu igu yiri, "Ibnu Cabbaas wuxuu yiri, Ubay bin Kacab wuxuu yiri, Rasuulka Alle ﷺ wuxuu yiri: 'Maalin maalmaha ka mid ah ayaa Muuse, oo ah Rasuulka Alle, wuxuu dadka u jeediyey khudbo ilaa ay indhahooda ilmada ka da'een, quluubtoodana ay dabceen, markaasuu dhammeeyey khudbadiisa. Kadib nin baa u yimid Muuse oo weydiiyey, Rasuulkii Allow! Ma jiraa qof dhulka jooga oo kaa cilmi badan? Muuse wuxuu ku jawaabay, Maya. Markaasaa Alle canaantay (Muuse) maxaa yeelay cilmiga uma celin Alle. Waxaa la yiri (xagga Alle), Haa (waxaa jira addoon annaga naga mid ah oo kaa cilmi badan). Muuse wuxuu yiri, Rabbiyow! Xaggee buu joogaa? Alle wuxuu yiri, Isku-tagga labada badood. Muuse wuxuu yiri, Rabbiyow! I sii calaamad aan ku garto meesha.'" Camr wuxuu igu yiri, Alle wuxuu yiri, "Meeshaas waa halka uu kalluunku kaa tegi doono." Yacalaa wuxuu igu yiri, "Alle wuxuu ku yiri (Muuse), 'Qaado kalluun dhintay (meesha aad u socotaana waa) halka uu noolaan doono.'" Markaasaa Muuse qaatay kalluun oo dambiil ku riday, wuxuuna wiilkiisa shaqaalaha ah ku yiri, "Kuma dhibayo wax aan ahayn inaad ii sheegto goorta uu kalluunkani kaa tago." Wuxuu ku yiri (Muuse), "Wax badan ima aadan farin." Taasina waa sida Alle u xusay: 'Markii Muuse wiilkiisa ku yiri...' (18:60) - waa Yuushac bin Nuun. (Sacied ma uusan sheegin tan). Nabigu ﷺ wuxuu yiri, "Intuu wiilkii joogay hooska dhagaxa meel qoyan, ayuu kalluunkii soo booday (noolaaday) iyadoo Muuse hurdayo. Wiilkiisii wuxuu isku yiri, 'Ma toosinayo,' laakiin markuu toosay, wuxuu illaaway inuu u sheego in kalluunkii baxay oo badda galay. Alle wuxuu joojiyey socodka badda halka uu kalluunku maray, si raadkiisu u noqdo sidii dhagax lagu sameeyay. Camr, oo laba suul iyo labada farood ee xiga ku samaynayey dalool, wuxuu igu yiri, 'Sidana, sida raadkiisu dhagax ugu yaallo.' Muuse wuxuu yiri, 'Safarkayagan waxaan kala kulanay daal badan.' (Tan Sacied ma uusan warramin). Kadib way soo noqdeen oo waxay heleen Al-Khadir. Cuthmaan bin Abii Sulaymaan wuxuu igu yiri, (waxay ku heleen) roog cagaaran dhexda badda. Al-Khadir wuxuu ku daboolnaa dhar, cidhifna wuxuu hoos yiilay cagihiisa, cidhifka kalena madaxiisa. Markuu Muuse salaamay, wuxuu ka fayday wejigiisa, wuxuuna yiri isagoo la yaaban, 'Ma waxaa dhulkayga ka jirta salaam? Adigu kumaad tahay?' Muuse wuxuu yiri, 'Anigu waa Muuse.' Al-Khadir wuxuu yiri, 'Ma adigaa ah Muusihii reer Israa'iil?' Muuse wuxuu yiri, 'Haa.' Al-Khadir wuxuu yiri, 'Maxaad rabtaa?' Muuse wuxuu yiri, 'Waxaan kuugu imid inaad i bartid xaqda lagugu baray.' Al-Khadir wuxuu yiri, 'Miyaanay kugu filnayn in Tawraad gacmahaaga ku jirto, Waxyiguna kuu yimaado, Muusoow? Anigu waxaan leeyahay cilmi aanay kuu bannaanayn inaad barato, adiguna waxaad leedahay cilmi aanay ii bannaanayn inaan barto.' Xilligaas shimbir baa afkeeda biyo kaga qaadday badda: Al-Khadir wuxuu yiri, 'Wallahi, cilmigayga iyo cilimigaagu marka laga reebo Cilmiga Alle waa sida shimbirtan afkeeda wax uga qaadatay badda.' Ilaa ay ka raaceen doonta (18:71). Waxay heleen doon yar oo dadka ka qaadda dhinacan badda una geysa dhinaca kale. Shaqaalihii doontu way garteen Al-Khadir waxayna yiraahdeen, 'Addoonka Alle ee saalixa ah.' (Waxaan ku niri Sacied, 'Ma Khadir baa?' Wuxuu yiri, 'Haa.') Ragga doonta leh waxay yiraahdeen, 'Lacag la'aan ku qaadi mayno.' Al-Khadir wuxuu dalooliyey doonta kadibna wuxuu ku xiray qori. Muuse wuxuu yiri, 'Ma waxaad u daloolisay inaad dadkeeda qarqiso? Run ahaantii waxaad samaysay wax fool xun.' (18:71) (Mujaahid wuxuu yiri, 'Muuse wuxuu u yiri si diidmo ah.') Al-Khadir wuxuu yiri, 'Miyaanan kugu oran aniga ilama samri kartid?' (18:72) Su'aashii ugu horreysay ee Muuse waxay ahayd hilmaam, tii dhexe waxay keentay shardi, tii saddexaadna si ula kac ah ayuu u sameeyey. Muuse wuxuu yiri, 'Ha iigu qaban waxaan illaaway, hana igu adkeynin amarkayga.' (18:73) (Kadib) waxay heleen wiil yar, Al-Khadirna wuu dilay. Yacalaa wuxuu yiri: Sacied wuxuu yiri, 'Waxay heleen wiilal ciyaaraya, Al-Khadirna wuxuu qabtay wiil gaalo ah oo qurux badan, wuu jiifiyey, kadibna mindi ku gowracay.' Muuse wuxuu yiri, 'Ma waxaad dishay naf daahir ah oo aan naf kale dilin?' (18:74) Kadib way sii socdeen oo waxay heleen derbi burbur ku dhow, Al-Khadirna wuu toosiyey. Sacied gacantiisa ayuu dhaqaajiyey oo yiri, 'Al-Khadir gacantiisa ayuu kor u qaaday derbigiina wuu toosoobay.' Yacalaa wuxuu yiri, 'Waxaan u maleynayaa Sacied wuxuu yiri, 'Al-Khadir gacanta ayuu mariyey derbiga wuuna toosoobay.' (Muuse wuxuu ku yiri Al-Khadir), 'Haddaad doonto mushaar baad ku qaadan lahayd.' Sacied wuxuu yiri, 'Mushaar aan cunno.' Waxaana hortooda ahaa boqor" (18:79) - Waxaana hortooda ahaa. Ibnu Cabbaas wuxuu akhriyey: 'Hortooda (waxaa ahaa) boqor.' Waxaa laga weriyey cid aan Sacied ahayn in boqorku ahaa Hudud bin Budud. Waxay yiraahdeen wiilka la dilay magaciisu waa Jaysuur. 'Boqor xoog ku qaata doon kasta.' (18:79) Sidaas darteed waxaan rabay in haddii doontaasi agtiisa marto, uu u daayo ceebteeda, markay dhaafaanna ay dayactirtaan oo ka faa'iidaystaan. Dad baa yiri dhalo ayay ku xireen, kuwo kalena waxay yiraahdeen Daamur. 'Labadiisa waalid waxay ahaayeen mu'miniin, isaguna (wiilku) wuxuu ahaa gaalo, waxaanan ka cabsannay (Khadir) inuu ku khasbo caasinimo iyo gaalnimo.' (18:80) (macnaha, jacaylka ay u qabaan ayaa ku riixi lahaa inay diintiisa raacaan, 'sidaas darteed waxaan rabnay (Khadir) in Rabbigood u beddelo mid ka khayr badan xagga daahirnimada iyo naxariista' (18:81). Tani waxay jawaab u ahayd hadalkii Muuse: 'Ma waxaad dishay naf daahir ah?' (18:74). 'Naxariis dhow' macneheedu waa inay u naxariisan doonaan isaga in ka badan kii hore ee Khadir dilay. Cid aan Sacied ahayn waxay tiri waxaa loogu beddelay gabar. Daa'uud bin Abii Caasim wuxuu ka weriyey in ka badan hal qof in ilmaha xigay uu ahaa gabar.
Tarjumaad iyo sharaxaad ay samaysay Khutba World, oo laga tarjumay Carabiga.
Muuse wuxuu ina barayaa in aqoonta bani’aadamku xaddidan tahay, una baahan tahay samir.
Addoon suubban oo Allah siiyey aqoon gaar ah.
Meeshii Muuse laga rabay inuu Al-Khidr ka raadiyo, laguna garan lahaa calaamadda kalluunka.
Wehelkii Muuse ee safarka; werinta dhexdeeda waxaa lagu aqoonsaday Yusha ibn Nuun.
Culimadu waxay qisadan ka fahmeen in aqoontu aanay hal qof ku koobnayn, iyo in aqoonta loo nisbeeyo Allah. Kulanku wuxuu kaloo ina barayaa in ardaygu u baahan yahay samir iyo ixtiraam, halka macallinku xaq u leeyahay inuu xuduud iyo shuruudo dejiyo. Dhacdooyinku waxay muujinayaan in Allah og yahay xikmadda ka dambaysa waxyaalaha ay dadku qayb keliya ka arkaan; mana aha marmarsiiyo qofku iskiis ugu dulmiyo ama qof u dilo. Afarta mad-hab ee Sunniga ahi qisadan kama soo saaraan wax ka reeban guud ahaan mamnuucidda dilka: go’aannada bani’aadamku weli waxay ku xiran yihiin shareecada waxyiga lagu soo dejiyey.
- Marka lagu weydiiyo wax aanad jawaabtiisa hubin, dheh: Allah ayaa og waxa ugu fiican, dabadeedna raadso aqoon lagu kalsoonaan karo.
- Macallin weydii inuu kuu sharxo, samirna yeelo marka aanad weli garanayn dhammaan sababaha xaalad jirta.
- Dhacdo adag ha ka xukumin aqoon lagu kalsoonaan karo la’aanteed; Allah talo saaro adigoon dulmi cudurdaar u samayn.
Werintan saxiixa ahi waxay xustaa diidmada Ibn Cabbaas ee Nauf, waxayna Muuse reer Banii Israa’iil ku xidhaysaa safarkii Al-Khidr.
Sahih al-Bukhari · #4727 (Sahih)Werintan saxiixa ahi sidoo kale waxay ka hadlaysaa khilaafka ku saabsan aqoonsiga Muuse iyo kulankiisa Al-Khidr.
Maalin kasta xadiis, kuna qoran luqaddaada
Abku wuxuu maalin kasta ku siinayaa xadiis wata sharaxaad, sidoo kalena ah wijit taleefankaaga ku jira. Waa bilaash.