Sahih Muslim, xadiiska 6163
Waxaa weriyey Ubayy ibn Ka'b. Qoraal Carabi ah oo wata tarjumaad iyo sharaxaad noo gaar ah.
Waxaa weriyey Ubayy ibn Ka'b
Sahih Muslim guud ahaan waxaa loo tixgeliyaa mid lagu kalsoonaan karo.
Riwaayadda
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ النَّاقِدُ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ الْمَكِّيُّ كُلُّهُمْ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ أَبِي عُمَرَ - حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، بْنُ عُيَيْنَةَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبِكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ صَاحِبَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَيْسَ هُوَ مُوسَى صَاحِبَ الْخَضِرِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ . فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ سَمِعْتُ أُبَىَّ بْنَ كَعْبٍ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " قَامَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَىُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ . قَالَ فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنَّ عَبْدًا مِنْ عِبَادِي بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ مُوسَى أَىْ رَبِّ كَيْفَ لِي بِهِ فَقِيلَ لَهُ احْمِلْ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُ تَفْقِدُ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ . فَانْطَلَقَ وَانْطَلَقَ مَعَهُ فَتَاهُ وَهُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ فَحَمَلَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ وَانْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ يَمْشِيَانِ حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَقَدَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ وَفَتَاهُ فَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمِكْتَلِ حَتَّى خَرَجَ مِنَ الْمِكْتَلِ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ - قَالَ - وَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُ جِرْيَةَ الْمَاءِ حَتَّى كَانَ مِثْلَ الطَّاقِ فَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَكَانَ لِمُوسَى وَفَتَاهُ عَجَبًا فَانْطَلَقَا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمَا وَلَيْلَتِهِمَا وَنَسِيَ صَاحِبُ مُوسَى أَنْ يُخْبِرَهُ فَلَمَّا أَصْبَحَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا - قَالَ - وَلَمْ يَنْصَبْ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أُمِرَ بِهِ . قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا . قَالَ مُوسَى ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا . قَالَ يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَأَى رَجُلاً مُسَجًّى عَلَيْهِ بِثَوْبٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى . فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ أَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلاَمُ قَالَ أَنَا مُوسَى . قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ . قَالَ إِنَّكَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لاَ أَعْلَمُهُ وَأَنَا عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لاَ تَعْلَمُهُ . قَالَ لَهُ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلاَ أَعْصِي لَكَ أَمْرًا . قَالَ لَهُ الْخَضِرُ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلاَ تَسْأَلْنِي عَنْ شَىْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا . قَالَ نَعَمْ . فَانْطَلَقَ الْخَضِرُ وَمُوسَى يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ فَكَلَّمَاهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمَا فَعَرَفُوا الْخَضِرَ فَحَمَلُوهُمَا بِغَيْرِ نَوْلٍ فَعَمَدَ الْخَضِرُ إِلَى لَوْحٍ مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ فَنَزَعَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا . قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا ثُمَّ خَرَجَا مِنَ السَّفِينَةِ فَبَيْنَمَا هُمَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ إِذَا غُلاَمٌ يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَاقْتَلَعَهُ بِيَدِهِ فَقَتَلَهُ . فَقَالَ مُوسَى أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَاكِيَةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا . قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ وَهَذِهِ أَشَدُّ مِنَ الأُولَى . قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَىْءٍ بَعْدَهَا فَلاَ تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا . فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ . يَقُولُ مَائِلٌ . قَالَ الْخَضِرُ بِيَدِهِ هَكَذَا فَأَقَامَهُ . قَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُضَيِّفُونَا وَلَمْ يُطْعِمُونَا لَوْ شِئْتَ لَتَخِذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا . قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا " . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَوَدِدْتُ أَنَّهُ كَانَ صَبَرَ حَتَّى يُقَصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَخْبَارِهِمَا " . قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كَانَتِ الأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا " . قَالَ " وَجَاءَ عُصْفُورٌ حَتَّى وَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ ثُمَّ نَقَرَ فِي الْبَحْرِ . فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ مِثْلَ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنَ الْبَحْرِ " . قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَكَانَ يَقْرَأُ وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا . وَكَانَ يَقْرَأُ وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ كَافِرًا .
Waxaa nooga warramay Camar ibnu Maxamed An-Naaqid, Isxaaq ibnu Ibraahiim Al-Xandali, Cubeydullaah ibnu Saciid, iyo Maxamed ibnu Abii Cumra Al-Makki, dhammaantood waxay ka weriyeen Ibnu Cuyayna — ereyaduna waa kuwa Ibnu Abii Cumra — Waxaa nooga warramay Sufyaan ibnu Cuyayna, waxaa nooga warramay Camar ibnu Diinaar, oo ka weriyey Saciid ibnu Jubayr, wuxuu yiri: Waxaan ku iri Ibnu Cabbaas: Nowf Al-Bikaali wuxuu sheeganayaa in Muuse nabadgelyo korkiisa ha ahaatee, oo ah saaxiibkii Banii Israa’iil, uusan ahayn isla Muusihii la socday Khadir nabadgelyo korkiisa ha ahaatee. Markaasuu yiri: Wuu been sheegay cadowga Allah; waxaan maqlay Ubayy ibnu Kacab oo leh: Waxaan maqlay Rasuulka Allah ﷺ oo leh:
“Muuse nabadgelyo korkiisa ha ahaatee ayaa khudbad u jeediyey Banii Israa’iil, markaasaa la weydiiyey: ‘Yaa dadka ugu cilmi badan?’ Wuxuu yiri: ‘Anigaa ugu cilmi badan.’ Allah ayaa canaantay maxaa yeelay cilmiga uma celin Eebbe, markaasuu Allah u waxyooday: ‘Addoon ka mid ah addoomadayda oo jooga meesha labada bad isku daraan ayaa kaa cilmi badan.’ Muuse wuxuu yiri: ‘Rabbow, sidee baan ku heli karaa?’ Waxaa lagu yiri: ‘Kalluun ku qaado dambiisha, halkaad kalluunka ku weydana halkaas buu joogaa.’ Markaasuu baxay isaga iyo wiilkiisii Yashuuca ibnu Nuun, Muuse nabadgelyo korkiisa ha ahaateena wuxuu dambiisha ku qaatay kalluun. Labadoodii way socdeen ilaa ay dhagaxii yimaadeen, markaasay Muuse nabadgelyo korkiisa ha ahaatee iyo wiilkiisii seexdeen. Kalluunkii baa dambiisha ku dhex dhaqdhaqaaqay ilaa uu ka soo baxay oo badda ku dhacay. Allah baa biyaha socodkooda ka joojiyey ilaa ay noqdeen sida taag oo kale, kalluunkiina waddo buu sameystay, arrintaasina Muuse iyo wiilkiisii way la yaabeen. Intii ka hartay maalintooda iyo habeenkooda way sii socdeen, saaxiibkii Muusena wuu illaaway inuu u sheego. Markii waagu beryey, Muuse nabadgelyo korkiisa ha ahaatee wuxuu wiilkiisii ku yiri: ‘Noo keen quraacdeenna, safarkan daal baanu kala kulanney.’ Daalkuna kuma dhicin ilaa ay dhaafeen meeshii lagu amray. Wiilkii wuxuu yiri: ‘Ma xusuusataa markii aan dhagaxa magangalnay? Kalluunkaan illaaway, Shaydaan baa iga illowsiiyey inaan xuso, wuxuuna badda ka sameystay waddo yaab leh.’ Muuse wuxuu yiri: ‘Taasi waa tii aan doonaynay.’ Markaasay raadkoodii dib ugu noqdeen iyagoo raadraacaya. Raadkoodii bay raaceen ilaa ay dhagaxii yimaadeen, halkaasna waxay ku arkeen nin dhar huwaday. Muuse baa salaamay. Khadir baa ku yiri: ‘Sidee bay nabadgelyo dhulkaaga uga jirtaa?’ Wuxuu yiri: ‘Anigu waa Muuse.’ Wuxuu yiri: ‘Muusihii Banii Israa’iil?’ Wuxuu yiri: ‘Haa.’ Wuxuu yiri: ‘Adigu waxaad haysataa cilmi ka mid ah cilmiga Allah ee uu ku baray oo anigu aanan garanayn, aniguna waxaan haystaa cilmi ka mid ah cilmiga Allah ee uu i baray oo aadan adigu garanayn.’ Muuse nabadgelyo korkiisa ha ahaatee wuxuu ku yiri: ‘Ma ku raaci karaa si aad ii barto wixii lagu baray oo hanuun ah?’ Wuxuu yiri: ‘Adigu iguma samri kartid, sideed ugu samri kartaa wax aadan ogeyn?’ Wuxuu yiri: ‘Insha’Allah waxaad igu arki doontaa mid samra, amar kaagana ma caasin doono.’ Khadir wuxuu ku yiri: ‘Haddaad i raacdo, ha i weydiin wax ilaa aan anigu kaaga warramo.’ Wuxuu yiri: ‘Haa.’ Markaasay Khadir iyo Muuse baxeen iyagoo xeebta badda maraya, waxaa agtooda maray dooni, wayna la hadleen si loo qaado. Way garteen Khadir, markaasay bilaash ku qaadeen. Khadir baa qaatay loox ka mid ah looxyada doonta wuuna fujiyey. Muuse baa ku yiri: ‘Dad baa na qaaday bilaash, adiguna doontoodii baad daloolisay si aad dadkeeda u qarqiso? Waxaad la timid wax aad u xun.’ Wuxuu yiri: ‘Miyeynan kugu oran iguma samri kartid?’ Wuxuu yiri: ‘Ha i canaanan wixii aan illaaway, hana igu adkeynin amarkayga.’ Doontii bay ka degeen, intay xeebta marayaan waxay arkeen wiil carruur la ciyaaraya. Khadir baa madaxa qabtay oo gacanta ku rujiyey wuuna dilay. Muuse baa yiri: ‘Ma naf daahir ah baad dishay adigoon naf kale dilin? Waxaad la timid wax aad u foolxun.’ Wuxuu yiri: ‘Miyeynan kugu oran iguma samri kartid?’ Wuxuu yiri: ‘Tanu way ka sii daran tahay tii hore.’ Wuxuu yiri: ‘Haddaan tan dabadeed wax ku weydiiyo, ha ila socon, waad gaartay cudurdaar xaggayga ah.’ Way sii socdeen ilaa ay yimaadeen tuulo dadkeeda, cuntana way weydiisteen laakiin way diideen inay martiqaadaan. Waxay ku arkeen derbi dumaya, markaasuu toosiyey. Khadir gacantiisa buu ku yiri sidan oo kale wuuna taagay. Muuse baa ku yiri: ‘Dad baan u nimid oo aanay martiqaadin cuntana na siin, haddaad doonto ajir baad ka qaadan lahayd.’ Wuxuu yiri: ‘Kani waa kala-taggeennii, waxaan kuu sheegi doonaa fasiraadda wixii aad ku samri kari weyday.’” Rasuulka Allah ﷺ wuxuu yiri: “Allah ha u naxariisto Muuse, waxaan jeclaan lahaa inuu samro si nalooogu sii warramo wararkooda.” Rasuulka Allah ﷺ wuxuu yiri: “Tii hore ee Muuse waxay ahayd illow.” Wuxuu yiri: “Shimbir baa timid oo doonta geeskeeda fariisatay, baddana afka la gashay. Khadir baa ku yiri: ‘Cilmigayga iyo cilmigaagu marka loo eego cilmiga Allah waa ka yar yihiin inta shimbirtani badda ka qaadatay.’” Saciid ibnu Jubayr wuxuu aqrin jiray: “Waxaa hortooda ahaa boqor xoog ku qaata doon kasta oo wanaagsan.” Sidoo kale wuxuu aqrin jiray: “Wiilkaasna wuxuu ahaa gaalo.”
Tarjumaad iyo sharaxaad ay samaysay Khutba World, oo laga tarjumay Carabiga.
Muuse ﷺ wuxuu baray in aqoontu xaddidan tahay, loona baahan yahay dulqaad marka la wajahayo xikmadda Alle.
Meeshii Muuse loogu sheegay inay calaamad u tahay helitaanka al-Khidr.
Addoon uu Alle siiyey aqoon gaar ah; Muuse ayaa la safray si uu wax uga barto.
In la qiro in aqoontu ugu dambayn Alle ka timaaddo, oo aanay qofku isaga keliya lahayn.
Culimada, sida Imaam an-Nawawi, waxay tilmaameen in xitaa nabi uu raadin karo aqoon uu Alle qof kale siiyey. Qisadani waxay baraysaa is-hoosaysiin: Muuse wuxuu qiray aqoonta gaarka ah ee al-Khidr, wuxuuna ka codsaday inuu wax baro. Waxay kaloo ina tusaysaa inaan dhacdooyinka lagu xukumin aqoon la’aan; isla mar ahaantaana, qisadani ma bannaynayso in qofku iskiis u sameeyo wax xaaraan ah. Sharaxaadda al-Khidr waxay ku salaysnayd aqoon rabbaani ah oo loo waxyooday.
- Markaad aqoon ama guul sheeganayso, dheh: Alle ayaa og waxa ugu wanaagsan; hana u nisbayn fahamkaaga naftaada oo keliya.
- Haddii aanad xaalad si buuxda u fahmin, si xushmad leh wax u weydii, hana ku degdegin xukunka.
- Aqoon ku raadso dulqaad, oo qiro in qof kale ogaan karo wax aanad weli baran.
Maalin kasta xadiis, kuna qoran luqaddaada
Abku wuxuu maalin kasta ku siinayaa xadiis wata sharaxaad, sidoo kalena ah wijit taleefankaaga ku jira. Waa bilaash.