Sahih al-Bukhari, xadiiska 3700
Qoraal Carabi ah oo wata tarjumaad iyo sharaxaad noo gaar ah.
Riwaayadda
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، قَالَ رَأَيْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ قَبْلَ أَنْ يُصَابَ بِأَيَّامٍ بِالْمَدِينَةِ وَقَفَ عَلَى حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ وَعُثْمَانَ بْنِ حُنَيْفٍ، قَالَ كَيْفَ فَعَلْتُمَا أَتَخَافَانِ أَنْ تَكُونَا قَدْ حَمَّلْتُمَا الأَرْضَ مَا لاَ تُطِيقُ قَالاَ حَمَّلْنَاهَا أَمْرًا هِيَ لَهُ مُطِيقَةٌ، مَا فِيهَا كَبِيرُ فَضْلٍ. قَالَ انْظُرَا أَنْ تَكُونَا حَمَّلْتُمَا الأَرْضَ مَا لاَ تُطِيقُ، قَالَ قَالاَ لاَ. فَقَالَ عُمَرُ لَئِنْ سَلَّمَنِي اللَّهُ لأَدَعَنَّ أَرَامِلَ أَهْلِ الْعِرَاقِ لاَ يَحْتَجْنَ إِلَى رَجُلٍ بَعْدِي أَبَدًا. قَالَ فَمَا أَتَتْ عَلَيْهِ إِلاَّ رَابِعَةٌ حَتَّى أُصِيبَ. قَالَ إِنِّي لَقَائِمٌ مَا بَيْنِي وَبَيْنَهُ إِلاَّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ غَدَاةَ أُصِيبَ، وَكَانَ إِذَا مَرَّ بَيْنَ الصَّفَّيْنِ قَالَ اسْتَوُوا. حَتَّى إِذَا لَمْ يَرَ فِيهِنَّ خَلَلاً تَقَدَّمَ فَكَبَّرَ، وَرُبَّمَا قَرَأَ سُورَةَ يُوسُفَ، أَوِ النَّحْلَ، أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ، فِي الرَّكْعَةِ الأُولَى حَتَّى يَجْتَمِعَ النَّاسُ، فَمَا هُوَ إِلاَّ أَنْ كَبَّرَ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ قَتَلَنِي ـ أَوْ أَكَلَنِي ـ الْكَلْبُ. حِينَ طَعَنَهُ، فَطَارَ الْعِلْجُ بِسِكِّينٍ ذَاتِ طَرَفَيْنِ لاَ يَمُرُّ عَلَى أَحَدٍ يَمِينًا وَلاَ شِمَالاً إِلاَّ طَعَنَهُ حَتَّى طَعَنَ ثَلاَثَةَ عَشَرَ رَجُلاً، مَاتَ مِنْهُمْ سَبْعَةٌ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، طَرَحَ عَلَيْهِ بُرْنُسًا، فَلَمَّا ظَنَّ الْعِلْجُ أَنَّهُ مَأْخُوذٌ نَحَرَ نَفْسَهُ، وَتَنَاوَلَ عُمَرُ يَدَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ فَقَدَّمَهُ، فَمَنْ يَلِي عُمَرَ فَقَدْ رَأَى الَّذِي أَرَى، وَأَمَّا نَوَاحِي الْمَسْجِدِ فَإِنَّهُمْ لاَ يَدْرُونَ غَيْرَ أَنَّهُمْ قَدْ فَقَدُوا صَوْتَ عُمَرَ وَهُمْ يَقُولُونَ سُبْحَانَ اللَّهِ سُبْحَانَ اللَّهِ. فَصَلَّى بِهِمْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ صَلاَةً خَفِيفَةً، فَلَمَّا انْصَرَفُوا. قَالَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ، انْظُرْ مَنْ قَتَلَنِي. فَجَالَ سَاعَةً، ثُمَّ جَاءَ، فَقَالَ غُلاَمُ الْمُغِيرَةِ. قَالَ الصَّنَعُ قَالَ نَعَمْ. قَالَ قَاتَلَهُ اللَّهُ لَقَدْ أَمَرْتُ بِهِ مَعْرُوفًا، الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَجْعَلْ مَنِيَّتِي بِيَدِ رَجُلٍ يَدَّعِي الإِسْلاَمَ، قَدْ كُنْتَ أَنْتَ وَأَبُوكَ تُحِبَّانِ أَنْ تَكْثُرَ الْعُلُوجُ بِالْمَدِينَةِ وَكَانَ {الْعَبَّاسُ} أَكْثَرَهُمْ رَقِيقًا. فَقَالَ إِنْ شِئْتَ فَعَلْتُ. أَىْ إِنْ شِئْتَ قَتَلْنَا. قَالَ كَذَبْتَ، بَعْدَ مَا تَكَلَّمُوا بِلِسَانِكُمْ، وَصَلَّوْا قِبْلَتَكُمْ وَحَجُّوا حَجَّكُمْ فَاحْتُمِلَ إِلَى بَيْتِهِ فَانْطَلَقْنَا مَعَهُ، وَكَأَنَّ النَّاسَ لَمْ تُصِبْهُمْ مُصِيبَةٌ قَبْلَ يَوْمَئِذٍ، فَقَائِلٌ يَقُولُ لاَ بَأْسَ. وَقَائِلٌ يَقُولُ أَخَافُ عَلَيْهِ، فَأُتِيَ بِنَبِيذٍ فَشَرِبَهُ فَخَرَجَ مِنْ جَوْفِهِ، ثُمَّ أُتِيَ بِلَبَنٍ فَشَرِبَهُ فَخَرَجَ مِنْ جُرْحِهِ، فَعَلِمُوا أَنَّهُ مَيِّتٌ، فَدَخَلْنَا عَلَيْهِ، وَجَاءَ النَّاسُ يُثْنُونَ عَلَيْهِ، وَجَاءَ رَجُلٌ شَابٌّ، فَقَالَ أَبْشِرْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ بِبُشْرَى اللَّهِ لَكَ مِنْ صُحْبَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدَمٍ فِي الإِسْلاَمِ مَا قَدْ عَلِمْتَ، ثُمَّ وَلِيتَ فَعَدَلْتَ، ثُمَّ شَهَادَةٌ. قَالَ وَدِدْتُ أَنَّ ذَلِكَ كَفَافٌ لاَ عَلَىَّ وَلاَ لِي. فَلَمَّا أَدْبَرَ، إِذَا إِزَارُهُ يَمَسُّ الأَرْضَ. قَالَ رُدُّوا عَلَىَّ الْغُلاَمَ قَالَ ابْنَ أَخِي ارْفَعْ ثَوْبَكَ، فَإِنَّهُ أَبْقَى لِثَوْبِكَ وَأَتْقَى لِرَبِّكَ، يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ انْظُرْ مَا عَلَىَّ مِنَ الدَّيْنِ. فَحَسَبُوهُ فَوَجَدُوهُ سِتَّةً وَثَمَانِينَ أَلْفًا أَوْ نَحْوَهُ، قَالَ إِنْ وَفَى لَهُ مَالُ آلِ عُمَرَ، فَأَدِّهِ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، وَإِلاَّ فَسَلْ فِي بَنِي عَدِيِّ بْنِ كَعْبٍ، فَإِنْ لَمْ تَفِ أَمْوَالُهُمْ فَسَلْ فِي قُرَيْشٍ، وَلاَ تَعْدُهُمْ إِلَى غَيْرِهِمْ، فَأَدِّ عَنِّي هَذَا الْمَالَ، انْطَلِقْ إِلَى عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ فَقُلْ يَقْرَأُ عَلَيْكِ عُمَرُ السَّلاَمَ. وَلاَ تَقُلْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ. فَإِنِّي لَسْتُ الْيَوْمَ لِلْمُؤْمِنِينَ أَمِيرًا، وَقُلْ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَنْ يُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَيْهِ. فَسَلَّمَ وَاسْتَأْذَنَ، ثُمَّ دَخَلَ عَلَيْهَا، فَوَجَدَهَا قَاعِدَةً تَبْكِي فَقَالَ يَقْرَأُ عَلَيْكِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ السَّلاَمَ وَيَسْتَأْذِنُ أَنْ يُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَيْهِ. فَقَالَتْ كُنْتُ أُرِيدُهُ لِنَفْسِي، وَلأُوثِرَنَّ بِهِ الْيَوْمَ عَلَى نَفْسِي. فَلَمَّا أَقْبَلَ قِيلَ هَذَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَدْ جَاءَ. قَالَ ارْفَعُونِي، فَأَسْنَدَهُ رَجُلٌ إِلَيْهِ، فَقَالَ مَا لَدَيْكَ قَالَ الَّذِي تُحِبُّ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَذِنَتْ. قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ، مَا كَانَ مِنْ شَىْءٍ أَهَمُّ إِلَىَّ مِنْ ذَلِكَ، فَإِذَا أَنَا قَضَيْتُ فَاحْمِلُونِي ثُمَّ سَلِّمْ فَقُلْ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، فَإِنْ أَذِنَتْ لِي فَأَدْخِلُونِي، وَإِنْ رَدَّتْنِي رُدُّونِي إِلَى مَقَابِرِ الْمُسْلِمِينَ. وَجَاءَتْ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ حَفْصَةُ وَالنِّسَاءُ تَسِيرُ مَعَهَا، فَلَمَّا رَأَيْنَاهَا قُمْنَا، فَوَلَجَتْ عَلَيْهِ فَبَكَتْ عِنْدَهُ سَاعَةً، وَاسْتَأْذَنَ الرِّجَالُ، فَوَلَجَتْ دَاخِلاً لَهُمْ، فَسَمِعْنَا بُكَاءَهَا مِنَ الدَّاخِلِ. فَقَالُوا أَوْصِ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اسْتَخْلِفْ. قَالَ مَا أَجِدُ أَحَقَّ بِهَذَا الأَمْرِ مِنْ هَؤُلاَءِ النَّفَرِ أَوِ الرَّهْطِ الَّذِينَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ عَنْهُمْ رَاضٍ. فَسَمَّى عَلِيًّا وَعُثْمَانَ وَالزُّبَيْرَ وَطَلْحَةَ وَسَعْدًا وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ وَقَالَ يَشْهَدُكُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَلَيْسَ لَهُ مِنَ الأَمْرِ شَىْءٌ ـ كَهَيْئَةِ التَّعْزِيَةِ لَهُ ـ فَإِنْ أَصَابَتِ الإِمْرَةُ سَعْدًا فَهْوَ ذَاكَ، وَإِلاَّ فَلْيَسْتَعِنْ بِهِ أَيُّكُمْ مَا أُمِّرَ، فَإِنِّي لَمْ أَعْزِلْهُ عَنْ عَجْزٍ وَلاَ خِيَانَةٍ وَقَالَ أُوصِي الْخَلِيفَةَ مِنْ بَعْدِي بِالْمُهَاجِرِينَ الأَوَّلِينَ أَنْ يَعْرِفَ لَهُمْ حَقَّهُمْ، وَيَحْفَظَ لَهُمْ حُرْمَتَهُمْ، وَأُوصِيهِ بِالأَنْصَارِ خَيْرًا، الَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ، أَنْ يُقْبَلَ مِنْ مُحْسِنِهِمْ، وَأَنْ يُعْفَى عَنْ مُسِيئِهِمْ، وَأُوصِيهِ بِأَهْلِ الأَمْصَارِ خَيْرًا فَإِنَّهُمْ رِدْءُ الإِسْلاَمِ، وَجُبَاةُ الْمَالِ، وَغَيْظُ الْعَدُوِّ، وَأَنْ لاَ يُؤْخَذَ مِنْهُمْ إِلاَّ فَضْلُهُمْ عَنْ رِضَاهُمْ، وَأُوصِيهِ بِالأَعْرَابِ خَيْرًا، فَإِنَّهُمْ أَصْلُ الْعَرَبِ وَمَادَّةُ الإِسْلاَمِ أَنْ يُؤْخَذَ مِنْ حَوَاشِي أَمْوَالِهِمْ وَتُرَدَّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ، وَأُوصِيهِ بِذِمَّةِ اللَّهِ وَذِمَّةِ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُوفَى لَهُمْ بِعَهْدِهِمْ، وَأَنْ يُقَاتَلَ مِنْ وَرَائِهِمْ، وَلاَ يُكَلَّفُوا إِلاَّ طَاقَتَهُمْ. فَلَمَّا قُبِضَ خَرَجْنَا بِهِ فَانْطَلَقْنَا نَمْشِي فَسَلَّمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَالَ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ. قَالَتْ أَدْخِلُوهُ. فَأُدْخِلَ، فَوُضِعَ هُنَالِكَ مَعَ صَاحِبَيْهِ، فَلَمَّا فُرِغَ مِنْ دَفْنِهِ اجْتَمَعَ هَؤُلاَءِ الرَّهْطُ، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ اجْعَلُوا أَمْرَكُمْ إِلَى ثَلاَثَةٍ مِنْكُمْ. فَقَالَ الزُّبَيْرُ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عَلِيٍّ. فَقَالَ طَلْحَةُ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عُثْمَانَ. وَقَالَ سَعْدٌ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ. فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ أَيُّكُمَا تَبَرَّأَ مِنْ هَذَا الأَمْرِ فَنَجْعَلُهُ إِلَيْهِ، وَاللَّهُ عَلَيْهِ وَالإِسْلاَمُ لَيَنْظُرَنَّ أَفْضَلَهُمْ فِي نَفْسِهِ. فَأُسْكِتَ الشَّيْخَانِ، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ أَفَتَجْعَلُونَهُ إِلَىَّ، وَاللَّهُ عَلَىَّ أَنْ لاَ آلُوَ عَنْ أَفْضَلِكُمْ قَالاَ نَعَمْ، فَأَخَذَ بِيَدِ أَحَدِهِمَا فَقَالَ لَكَ قَرَابَةٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْقَدَمُ فِي الإِسْلاَمِ مَا قَدْ عَلِمْتَ، فَاللَّهُ عَلَيْكَ لَئِنْ أَمَّرْتُكَ لَتَعْدِلَنَّ، وَلَئِنْ أَمَّرْتُ عُثْمَانَ لَتَسْمَعَنَّ وَلَتُطِيعَنَّ. ثُمَّ خَلاَ بِالآخَرِ فَقَالَ لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ، فَلَمَّا أَخَذَ الْمِيثَاقَ قَالَ ارْفَعْ يَدَكَ يَا عُثْمَانُ. فَبَايَعَهُ، فَبَايَعَ لَهُ عَلِيٌّ، وَوَلَجَ أَهْلُ الدَّارِ فَبَايَعُوهُ.
Waxaa weriyey 'Amr bin Maimun: Waxaan arkay 'Umar bin Al-Khattab maalmaha ka hor inta aan lagu toorrayn Madiina. Wuxuu taagnaa isagoo la jooga Xudhayfa bin Al-Yamaan iyo 'Uthmaan bin Xunayf, wuxuuna ku yiri:
"Maxaad samayseen? Ma waxaad ka cabsanaysaan inaad dhulka (As-Swad ama Ciraaq) ku soo rogteen cashuur ka badan inta uu xamili karo?" Waxay ku jawaabeen: "Waxaan ku soo rognay wax uu xamili karo sababtoo ah wax-soo-saarkiisa badan." 'Umar wuxuu mar kale yiri: "Hubiya inaad dhulka ku soo rogteen wax uusan xamili karin." Waxay yiraahdeen: "Maya." 'Umar wuxuu ku daray: "Haddii Alle i badbaadiyo, waxaan ka dhigi doonaa carmallada Ciraaq inaysan nin u baahnayn kadib markaan dhinto." Laakiin afar maalmood oo kaliya ayaa ka soo wareegtay markii la toorreeyey ilaa uu ka dhintay. Maalintii la toorreeyey, waan taagnaa mana jirin qof aniga iyo isaga ('Umar) noo dhexeeya marka laga reebo 'Abdullaahi bin 'Abbaas. Markasta oo 'Umar dhex mari jiray labada saf, wuxuu dhihi jiray: "Toos u istaaga." Markuu arko inaanay safafka lahayn cillad, wuu hor mari jiray wuxuuna ku bilaabi jiray salaadda Takbiir. Wuxuu akhrin jiray Suuratu Yuusuf ama An-Naxl ama wax la mid ah rakcadda koowaad si dadku u helaan waqti ay ku soo galaan salaadda. Isla markii uu Takbiirta yiri, waxaan maqlay isagoo leh: "Eygii baa i dilay ama i cunay," xilligii uu dilaagu toorrida ku dhuftay. Nin ajnabi ah oo gaal ah ayaa watay toorri laba af leh, wuxuuna toorraynayay qof kasta oo uu dhaafayay midig iyo bidix ilaa uu ka toorreeyay saddex iyo toban qof, toddoba ka mid ahna way dhinteen. Markii nin Muslim ah arkay arrintaas, wuxuu ku tuuray go'. Markii ninkii ajnabiga ahaa ogaaday in la qabtay, wuu isdilay. 'Umar wuxuu qabtay gacanta 'Abdur-Raxmaan bin 'Cawf wuxuuna ka dhigay imaamka salaadda. Kuwii ag taagnaa 'Umar waxay arkeen waxaan arkay, laakiin dadkii masjidka qaybihiisa kale joogay waxba ma arkin, waxayse waayeen codkii 'Umar waxayna lahaayeen: "Subxaanallaah! Subxaanallaah!" 'Abdur-Raxmaan bin 'Cawf wuxuu dadka tukiyey salaad gaaban. Markay salaadda dhammeeyeen, 'Umar wuxuu yiri: "Ibna 'Abbaasow! Soo ogow yaa i weeraray." Ibna 'Abbaas wuxuu eegayay hareeraha muddo yar, kadibna wuxuu yimid isagoo leh: "Addoonkii Al-Mugiira." 'Umar wuxuu yiri: "Farsamayaqaankii?" Ibna 'Abbaas wuxuu yiri: "Haa." 'Umar wuxuu yiri: "Alle ha lacnado. Si xaqdarro ah uma aanan ula dhaqmin. Ammaana oo dhan Alle ayay u sugnaatay kaas oo aan geeridayda ka dhigin gacanta nin sheeganaya Islaannimo. Shaki kuma jiro, adiga iyo aabbahaa ('Abbaas) waxaad jeclaydeen inay Madiina ku badnaadaan ajaanibta gaalada ah." Al-'Abbaas wuxuu lahaa addoomada ugu badan. Ibna 'Abbaas wuxuu 'Umar ku yiri: "Haddaad rabto waan samaynaynaa." Macnuhu waa: "Haddaad rabto waan dilaynaa." 'Umar wuxuu yiri: "Waad khaldantahay (ma dili kartid) kadib markay ku hadleen luuqaddiinna, u tukadeen Qibladiinna, una guteen Xajkiinna sidii kiinnii oo kale." Kadib 'Umar gurigiisa ayaa loo qaaday, waanan la soconnay, dadkuna waxay ahaayeen sidii iyagoon masiibo ku dhicin ka hor maalintaas. Qaar baa yiri: "Ha welwelina (wuu bogsan doonaa)." Qaar kalena waxay yiraahdeen: "Waannu ka cabsanaynaa (inuu dhinto)." Waxaa loo keenay cabitaan timir ah wuuna cabay laakiin calooshiisa ayuu ka soo baxay. Kadib caano ayaa loo keenay wuuna cabay, iyana dhaawaciisa ayay ka soo baxeen. Dadku waxay ogaadeen inuu dhimanayo. Waan u galnay, dadkuna way imaanayeen iyagoo ammaanaya. Nin dhalinyaro ah ayaa yimid isagoo leh: "Amiirul Mu'miniinow! Ka guddo bishaarada Alle ee ku saabsan la-jirkaanka Rasuulka Alle ﷺ iyo hormuudnimadaada Islaamka oo aad ogtahay. Kadibna waad xukuntay oo si caddaalad ah ayaad u xukuntay, ugu dambayntiina shahiid ayaad noqotay." 'Umar wuxuu yiri: "Waxaan jeclaan lahaa in dhammaan fadligaasi uu ii noqdo mid igu filan (cilladayda daboola) si aanan u khasaarin una faa'iidayn." Markii dhalinyaradii dhabarka jeediyay, dharkiisu wuxuu ahaa mid dhulka taabanaya. 'Umar wuxuu yiri: "Dhalinyarada ii celiya." (Markuu soo noqday) 'Umar wuxuu yiri: "Wiilka walaalkayow! Dharkaaga kor u qaad, maxaa yeelay taasi waxay ilaalinaysaa dharkaaga waxayna kaa badbaadinaysaa ciqaabta Rabbigaa." 'Umar wuxuu sii yiri: "'Abdullaahi bin 'Cumarow! Eeg inta aan deyn leeyahay." Markii deynta la xisaabiyay, waxay noqotay lix iyo siddeetan kun ama wax la mid ah. 'Umar wuxuu yiri: "Haddii hantida qoyska 'Umar ay bixiso deynta, ka bixiya; haddii kale weydiiya Banii 'Adi bin Ka'b, haddii taasina aysan ku filnayn, weydiiya Qureysh, hana weydiinina cid kale, oo iga bixiya deyntan." 'Umar wuxuu yiri (kay 'Abdullaahi): "U tag 'Caasha (Hooyada Mu'miniinta) oo dheh: 'Umar wuxuu kuu dirayaa salaam.' Laakiin ha dhihin 'Amiirul Mu'miniin', maxaa yeelay maanta anigu ma ihi amiirka mu'miniinta. Oo dheh: 'Umar bin Al-Khattab wuxuu codsanayaa ogolaansho in lala aaso labadiisa saaxiib (Nabiga iyo Abu Bakar).'" 'Abdullaahi wuxuu salaamay 'Caasha wuxuuna weydiistay ogolaansho uu ku galo, kadibna wuu galay isagoo arkay iyadoo fadhida oo ooyaysa. Wuxuu ku yiri: "'Umar bin Al-Khattab wuxuu kuu dirayaa salaam, wuxuuna codsanayaa ogolaansho in lala aaso labadiisa saaxiib." Waxay tiri: "Naftayda ayaan u rabay booskaas, laakiin maanta 'Umar ayaan naftayda ka doorbidayaa." Markuu soo noqday, waxaa la yiri (kay 'Umar): "'Abdullaahi bin 'Cumar baa yimid." 'Umar wuxuu yiri: "I fadhiisiya." Nin baa alaalay, 'Umar wuxuu weydiiyay ('Abdullaahi): "Maxaad war haysaa?" Wuxuu yiri: "Amiirul Mu'miniinow! Waa sidaad jeceshahay. Way ogolaatay." 'Umar wuxuu yiri: "Alxamdulillaah, wax ka muhiimsan ma jirin. Sidaa darteed markaan dhinto, i qaada kadibna salaama 'Caasha oo dheh: 'Umar bin Al-Khattab wuxuu codsanayaa ogolaansho,' hadday ii ogolaato halkaas igu aasa, hadday i diidana ii geeya qabuuraha Muslimiinta." Kadib Xafsa (Hooyada Mu'miniinta) ayaa timid iyadoo ay la socdaan dumar badan. Markaan aragnay, waan ka tagnay. Way gashay (xagga 'Umar) waxayna ooyaysay muddo. Markii raggu ogolaansho weydiisteen inay galaan, meel kale ayay gashay, waxaanan maqlaynay oohinteeda gudaha. Dadku waxay yiraahdeen (kay 'Umar): "Amiirul Mu'miniinow! Magacaaw khaliif." 'Umar wuxuu yiri: "Ma helo qof ka mudan arrintan dadkan ama kooxdan oo Rasuulka Alle ﷺ ka raalli ahaa intaanu dhiman ka hor." Kadib 'Umar wuxuu magacaabay 'Cali, 'Uthmaan, Az-Zubayr, Dalxa, Sacad iyo 'Abdur-Raxmaan (bin 'Cawf) wuxuuna yiri: "'Abdullaahi bin 'Cumar wuxuu idiin noqonayaa markhaati, laakiin xukunka waxba kuma laha. Markhaati-furkiisu wuxuu u noqonayaa beddelka xuquuqdiisa xukunka. Haddii Sacad noqdo amiirka, waa hagaag; haddii kale, kii noqda amiirka ha ka kaalmaysto, maxaa yeelay kama aanan eryin awood-darro ama khiyaano darteed." 'Umar wuxuu ku daray: "Waxaan kula dardaarmayaa khaliifka iga dambeeya inuu daryeelo Muhaajiriinta hore; inuu garto xuquuqdooda oo ilaaliyo sharafkooda. Waxaan kula dardaarmayaa inuu u sama-falo Ansaarta oo degganayd Madiina ka hor Muhaajiriinta, iimaankuna qalbiyadooda galay kahor intaanay gelin kuwa kale. Ha ka aqbalo wanaaggooda, ha ka cafiyana xumaantooda. Waxaan kula dardaarmayaa inuu u sama-falo dadka magaalooyinka (Al-Ansaar), maxaa yeelay iyagu waa difaaca Islaamka, isha dhaqaalaha, iyo cadhada cadowga. Yaan wax laga qaadin waxaan ka ahayn waxa u fadliya iyagoo raalli ka ah. Waxaan kula dardaarmayaa inuu u sama-falo Carabta reer guuraaga ah, maxaa yeelay iyagu waa asalka Carabta iyo agabka Islaamka. Ha laga qaado waxa hooseeya ee hantidooda ha loona celiyo fuqaradooda. Waxaan kula dardaarmayaa ballanta Alle iyo ballanta Rasuulkiisa ﷺ (Dhimmiyiinta) in loo oofiyo axdigooda, lagana difaaco cadowga, yaana la saarin wax ka baxsan awooddooda." Markii 'Umar uu geeriyooday, waan qaaday waanna lugeynay. 'Abdullaahi bin 'Cumar wuxuu salaamay ('Caasha) wuxuuna yiri: "'Umar bin Al-Khattab wuxuu codsanayaa ogolaansho." 'Caasha waxay tiri: "Geliya." Waa la geliyay, halkaasna waa lagu aasay labadiisa saaxiib agtooda. Markii aasku dhammaaday, kooxdii (uu 'Umar soo jeediyay) way shireen. 'Abdur-Raxmaan wuxuu yiri: "Arrinkiinna ku soo kooba saddex idinka mid ah." Az-Zubayr wuxuu yiri: "Arrinkayga waxaan u dhaafay 'Cali." Dalxa wuxuu yiri: "Arrinkayga waxaan u dhaafay 'Uthmaan." Sacad wuxuu yiri: "Arrinkayga waxaan u dhaafay 'Abdur-Raxmaan bin 'Cawf." 'Abdur-Raxmaan wuxuu yiri (kay 'Uthmaan iyo 'Cali): "Haddaba keebaa idinka mid ah oo ka tanaasulaya arrintan si loogu dhaafo kan kale, Alle iyo Islaamkana markhaati ka dhigta inuu eego kan naftiisa ugu fiican." Labadii sheekh way aamuseen. 'Abdur-Raxmaan wuxuu yiri: "Ma ii dhaafaysaan arrintan, Allena markhaati baan ka dhiganayaa inaanan dooran doonin waxaan ka ahayn kan idiin fiican?" Waxay yiraahdeen: "Haa." 'Abdur-Raxmaan wuxuu qabtay gacanta midkood ('Cali) wuxuuna yiri: "Waxaad qaraabo la tahay Rasuulka Alle ﷺ waana ka mid tahay Muslimiinta ugu horreeyay sidaad ogtahay. Sidaa darteed Alle baan kugu dhaariyey haddii aan ku doorto inaad caddaalad samayso, haddii aan doorto 'Uthmaanna inaad maqasho oo adeecdo." Kadib wuxuu la gooniyeelay kii kale ('Uthmaan) wuxuuna ku yiri sidii oo kale. Markii 'Abdur-Raxmaan ka helay ballantooda, wuxuu yiri: "'Uthmaanow! Gacantaada kor u qaad." Wuu baycooday, 'Cali baa baycooday, dadkii guriga joogayna way baycoodeen.
Tarjumaad iyo sharaxaad ay samaysay Khutba World, oo laga tarjumay Carabiga.
Umar wuxuu ilaalin jiray maamul caddaalad ah, daryeelka dadka nugul iyo wada-tashiga.
Weriyuhu wuxuu ka warramayaa maalmihii ugu dambeeyay ee Cumar ibn al-Khattaab, dhaawicii soo gaaray isaga oo tukanaya, iyo tilmaamihiisii ku saabsanaa maamulka iyo xilka kala wareegistiisa.
In la yiraahdo “Allaahu akbar” si salaadda loo bilaabo.
Dadka aan Muslimka ahayn ee heshiis ku dhex noolaa bulshada Islaamka, xuquuqdoodana heshiiskaasi ilaalinayay.
Wada-tashi ay dadka ay arrintu khusayso si wadajir ah go'aan uga wada hadlaan.
Culimada hore waxay werintan ka fahmeen in maamule si taxaddar leh u ilaaliyo cashuuraha, aanu qofna ku waajibin wax ka badan awooddiisa, isla markaana ilaaliyo kooxaha nugul. Cumar wuxuu sidoo kale adkaynayaa in heshiisyada la oofiyo, dadkana loola dhaqmo si waafaqsan xuquuqdooda. Inuu magacaabay gole ka tashada arrinta xilka kala wareegista waxaa loo soo qaataa tusaale wada-tashi iyo masuuliyadda oo loo dhiibo dad ku habboon. Culimadu waxay ka doodaan qaabka gaarka ah ee maamulka iyagoo eegaya xaaladdii saxaabada, mana ka dhigaan hal hannaan oo waajib ku ah waqti kasta.
- Markaad go'aan ka gaadhayso lacagta iyo cashuuraha, hubi in dadku awoodaan inay ilaashadaan ilaha noloshooda.
- Daryeelka carmallada, saboolka iyo dadka kale ee nugul ka dhig qayb ka mid ah qorshayaal la taaban karo, ee ha ku ekaan niyad wanaagsan.
- La tasho dadka kale marka la gaadhayo go'aanno waaweyn, horena u caddee cidda masuuliyadda qaadaysa.
Werintan saxiixa ahi waxay la jaanqaadaysaa qisada Cumar, waxayna sidoo kale iftiiminaysaa sida uu ula tacaali jiray maamulka iyo masuuliyadda.
Sahih al-Bukhari · #3699 (Sahih)Nabigu ﷺ wuxuu werintaas kaga xusay Abuu Bakr, Cumar iyo Cusmaan buurta Uxud; waxay Cumar gelinaysaa duruufaha guud ee saxaabada.
Sahih al-Bukhari · #3701 (Sahih)Werintani waxay ka sheekaynaysaa Cali iyo hoggaankii loo igmaday; waxay dhammaystiraysaa mawduuca hoggaaminta ee saxaabada dhexdeeda.
Maalin kasta xadiis, kuna qoran luqaddaada
Abku wuxuu maalin kasta ku siinayaa xadiis wata sharaxaad, sidoo kalena ah wijit taleefankaaga ku jira. Waa bilaash.