تفسیر نبوی قرآن · Sahih al-Bukhari

Sahih al-Bukhari، حدیث 4727

روایت‌شده توسط Ubayy ibn Ka'b. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.

Sahih (معتبر)کتاب: تفسیر نبوی قرآن
صحيح البخاري
چه کسی روایت کرد؟

به روایت Ubayy ibn Ka'b

Sahih (معتبر)

صحيح البخاري در مجموع معتبر دانسته می‌شود.

روایت

متن عربی

حَدَّثَنِي قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبَكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ لَيْسَ بِمُوسَى الْخَضِرِ‏.‏ فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ حَدَّثَنَا أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ قَامَ مُوسَى خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَقِيلَ لَهُ أَىُّ النَّاسِ أَعْلَمُ قَالَ أَنَا، فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ، إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ، وَأَوْحَى إِلَيْهِ بَلَى عَبْدٌ مِنْ عِبَادِي بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ، هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ أَىْ رَبِّ كَيْفَ السَّبِيلُ إِلَيْهِ قَالَ تَأْخُذُ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُمَا فَقَدْتَ الْحُوتَ فَاتَّبِعْهُ قَالَ فَخَرَجَ مُوسَى، وَمَعَهُ فَتَاهُ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ، وَمَعَهُمَا الْحُوتُ حَتَّى انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ، فَنَزَلاَ عِنْدَهَا قَالَ فَوَضَعَ مُوسَى رَأْسَهُ فَنَامَ ـ قَالَ سُفْيَانُ وَفِي حَدِيثِ غَيْرِ عَمْرٍو قَالَ ـ وَفِي أَصْلِ الصَّخْرَةِ عَيْنٌ يُقَالُ لَهَا الْحَيَاةُ لاَ يُصِيبُ مِنْ مَائِهَا شَىْءٌ إِلاَّ حَيِيَ، فَأَصَابَ الْحُوتَ مِنْ مَاءِ تِلْكَ الْعَيْنِ، قَالَ فَتَحَرَّكَ، وَانْسَلَّ مِنَ الْمِكْتَلِ، فَدَخَلَ الْبَحْرَ فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ مُوسَى ‏{‏قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا‏}‏ الآيَةَ قَالَ وَلَمْ يَجِدِ النَّصَبَ حَتَّى جَاوَزَ مَا أُمِرَ بِهِ، قَالَ لَهُ فَتَاهُ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ ‏{‏أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ‏}‏ الآيَةَ قَالَ فَرَجَعَا يَقُصَّانِ فِي آثَارِهِمَا، فَوَجَدَا فِي الْبَحْرِ كَالطَّاقِ مَمَرَّ الْحُوتِ، فَكَانَ لِفَتَاهُ عَجَبًا، وَلِلْحُوتِ سَرَبًا قَالَ فَلَمَّا انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ، إِذْ هُمَا بِرَجُلٍ مُسَجًّى بِثَوْبٍ، فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى قَالَ وَأَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلاَمُ فَقَالَ أَنَا مُوسَى‏.‏ قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رَشَدًا‏.‏ قَالَ لَهُ الْخَضِرُ يَا مُوسَى إِنَّكَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لاَ أَعْلَمُهُ، وَأَنَا عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ اللَّهُ لاَ تَعْلَمُهُ‏.‏ قَالَ بَلْ أَتَّبِعُكَ‏.‏ قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلاَ تَسْأَلْنِي عَنْ شَىْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا، فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ فَعُرِفَ الْخَضِرُ فَحَمَلُوهُمْ فِي سَفِينَتِهِمْ بِغَيْرِ نَوْلٍ ـ يَقُولُ بِغَيْرِ أَجْرٍ ـ فَرَكِبَا السَّفِينَةَ قَالَ وَوَقَعَ عُصْفُورٌ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ، فَغَمَسَ مِنْقَارَهُ الْبَحْرَ فَقَالَ الْخَضِرُ لِمُوسَى مَا عِلْمُكَ وَعِلْمِي وَعِلْمُ الْخَلاَئِقِ فِي عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ مِقْدَارُ مَا غَمَسَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنْقَارَهُ قَالَ فَلَمْ يَفْجَأْ مُوسَى، إِذْ عَمَدَ الْخَضِرُ إِلَى قَدُومٍ فَخَرَقَ السَّفِينَةَ، فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ، عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا ‏{‏لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ‏}‏ الآيَةَ فَانْطَلَقَا إِذَا هُمَا بِغُلاَمٍ يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ، فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَقَطَعَهُ‏.‏ قَالَ لَهُ مُوسَى ‏{‏أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا * قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ‏}‏ فَقَالَ بِيَدِهِ هَكَذَا فَأَقَامَهُ، فَقَالَ لَهُ مُوسَى إِنَّا دَخَلْنَا هَذِهِ الْقَرْيَةَ، فَلَمْ يُضَيِّفُونَا وَلَمْ يُطْعِمُونَا، لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا‏.‏ قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَدِدْنَا أَنَّ مُوسَى صَبَرَ حَتَّى يُقَصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَمْرِهِمَا ‏"‏‏.‏ قَالَ وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا، وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ كَافِرًا‏.‏

ترجمه

سعید بن جبیر گفت: به ابن عباس گفتم:

«نوف بکالی ادعا می‌کند که موسای بنی‌اسرائیل، همان موسایی نیست که با خضر همراه بود.» ابن عباس فرمود: «دشمن خدا دروغ گفته است! أُبیّ بن کعب برای ما از رسول الله ﷺ روایت کرد که فرمودند: "موسی در میان بنی‌اسرائیل خطبه خواند و از او پرسیده شد: 'داناترین مردم کیست؟' پاسخ داد: 'من هستم.' پس خداوند بر او خرده گرفت زیرا علم را به خود نسبت داد و به سوی او وحی فرستاد: 'آری، بنده‌ای از بندگان من در محل برخورد دو دریا هست که از تو داناتر است.' موسی عرض کرد: 'پروردگارا! چگونه راهی به سوی او بیابم؟' فرمود: 'ماهی‌ای در سبدی بگیر و هر جا ماهی را گم کردی، همان‌جا او را خواهی یافت.' پس موسی همراه با جوانش یوشع بن نون حرکت کردند و ماهی را با خود برداشتند تا اینکه به صخره‌ای رسیدند و در آنجا اتراق کردند. موسی سر نهاد و خوابید. (سفیان، یکی از راویان گفت: در حدیث غیر عمرو آمده است) در پای آن صخره چشمه‌ای بود به نام 'حیات' که هیچ چیز به آب آن نمی‌رسید مگر اینکه زنده می‌شد. مقداری از آب آن چشمه به ماهی رسید؛ ماهی جنبید و از سبد لغزید و وارد دریا شد. چون موسی بیدار شد {به جوانش گفت: غذایمان را بیاور} [کهف: ۶۲]. راوی افزود: موسی احساس خستگی نکرد تا اینکه از مکانی که مأمور به توقف در آن بود گذشت. جوانش یوشع بن نون به او گفت: {آیا به یاد داری آنگاه که به آن صخره پناه بردیم؟ من ماهی را فراموش کردم...} [کهف: ۶۳]. راوی افزود: پس بازگشتند و ردپای خود را دنبال کردند و در دریا مسیری مانند تونل دیدند که جای عبور ماهی بود؛ این برای جوان شگفت‌انگیز بود و برای ماهی راهی گشوده شد. وقتی به صخره رسیدند، مردی را دیدند که جامه‌ای بر خود پیچیده بود. موسی بر او سلام کرد. آن مرد با تعجب گفت: 'در سرزمین شما سلام وجود دارد؟' موسی گفت: 'من موسی هستم.' پرسید: 'موسای بنی‌اسرائیل؟' گفت: 'آری.' سپس افزود: {آیا می‌توانم از تو پیروی کنم تا از آنچه به تو تعلیم داده شده، مرا نیز بیاموزی؟} [کهف: ۶۶]. خضر به او گفت: 'ای موسی! تو علمی از علوم الهی داری که خدا به تو آموخته و من نمی‌دانم، و من نیز علمی دارم که خدا به من آموخته و تو نمی‌دانی.' موسی گفت: 'بله، از تو پیروی می‌کنم.' خضر گفت: 'پس اگر از من پیروی کنی، درباره هیچ چیز از من مپرس تا خودم درباره آن با تو سخن گویم.' [کهف: ۷۰]. سپس هر دو در کنار ساحل به راه افتادند. کشتی‌ای از آنان گذشت و اهل کشتی خضر را شناختند و آنان را بدون اجرت سوار کردند. چون سوار شدند، گنجشکی بر لبه کشتی نشست و منقارش را در دریا فرو برد. خضر به موسی گفت: 'علم من و تو و تمام مخلوقات در برابر علم خدا، تنها به اندازه آبی است که این گنجشک با منقارش برداشته است.' ناگهان موسی دید که خضر تبر را برداشت و کشتی را سوراخ کرد. موسی به او گفت: 'این قوم ما را رایگان سوار کردند، آیا عمداً کشتی‌شان را سوراخ کردی {تا اهلش را غرق کنی؟ قطعاً کار ناپسندی انجام دادی!} [کهف: ۷۱]. سپس رفتند تا اینکه کودکی را دیدند که با دیگر کودکان بازی می‌کرد. خضر سر او را گرفت و برید. موسی به او گفت: {آیا انسانی پاک را بدون اینکه کسی را کشته باشد کشتی؟ قطعاً کار بسیار زشتی انجام دادی! * گفت: آیا به تو نگفتم که هرگز نمی‌توانی با من شکیبایی کنی؟} [کهف: ۷۴-۷۵] تا آنجا که {پس از پذیرایی آنان سر باز زدند، دیواری یافتند که نزدیک بود فرو ریزد} [کهف: ۷۷]. خضر دست بدین سان حرکت داد و آن را استوار ساخت. موسی به او گفت: 'ما وارد این شهر شدیم ولی نه پذیرایی‌مان کردند و نه غذایی دادند؛ اگر می‌خواستی می‌توانستی برای آن اجرتی بگیری.' خضر گفت: 'این جدایی میان من و توست؛ اکنون تأویل آنچه را که نتوانستی بر آن شکیبایی کنی برایت بیان می‌کنم.' [کهف: ۷۸]. رسول الله ﷺ فرمودند: "کاش موسی شکیبایی می‌کرد تا خداوند اخبار بیشتری از داستان آن دو برای ما بیان می‌فرمود." ابن عباس می‌خواند: {و پیش روی آنان پادشاهی بود که هر کشتی سالمی را به غصب می‌گرفت} [کهف: ۷۹] و {اما آن کودک کافر بود}.

ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمه‌شده از عربی.

پیام اصلی

موسی می‌آموزد که دانش محدود است و رسیدن به بینش به شکیبایی نیاز دارد.

پیشینه و سبب بیان

سعید بن جبیر از ابن عباس دربارهٔ ادعای نوف بکالی پرسید که موسیِ بنی‌اسرائیل همان موسیِ همراه خضر نبود. ابن عباس با این روایت آن ادعا را رد کرد.

توضیح واژه‌های دشوار
خضر

بنده‌ای از بندگان الله که دانشی ویژه به او عطا شده بود و موسی با او دیدار کرد.

محل تلاقی دو دریا

جایی که موسی، بنا بر روایت، باید خضر را در آنجا جست‌وجو می‌کرد.

شرح

توضیحی که خضر بعداً دربارهٔ رویدادهایی داد که موسی دیده بود.

برداشت‌های عالمان

عالمان کلاسیک تأکید می‌کنند که دانشمند باید دانش خود را به الله نسبت دهد و بپذیرد که دیگران ممکن است دانشی داشته باشند که او ندارد. این داستان همچنین شکیبایی در جست‌وجوی بینش را می‌آموزد. کارهای ویژهٔ خضر با دانشی پیوند داشت که الله به او عطا کرده بود؛ این امر اجازه‌ای کلی برای زیر پا گذاشتن قواعد یا آسیب رساندن به کسی نیست.

درس‌هایی برای امروز
  1. دربارهٔ آنچه می‌دانید بگویید: الله داناتر است؛ و در برابر دانش دیگران گشوده بمانید.
  2. وقتی چیزی را نمی‌فهمید، توضیح بخواهید و تا زمانی که موجه است در داوری شتاب نکنید.
  3. هنگام یادگیری، توافق‌های روشنی داشته باشید و وقتی هنوز توضیح را نمی‌دانید، شکیبایی کنید.
الْحَدِيثُ الشَّرِيفُ

هر روز یک حدیث، به زبان خودت

اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه می‌دهد؛ حتی به‌صورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.