Khumska iyo Jidka Allah · Sahih al-Bukhari

Sahih al-Bukhari, xadiiska 3129

Waxaa weriyey Abdullah ibn al-Zubair. Qoraal Carabi ah oo wata tarjumaad iyo sharaxaad noo gaar ah.

Sahih (lagu kalsoon yahay)Buugga: Khumska iyo Jidka Allah
صحيح البخاري
Yaa weriyey?

Waxaa weriyey Abdullah ibn al-Zubair

Sahih (lagu kalsoon yahay)

Sahih al-Bukhari guud ahaan waxaa loo tixgeliyaa mid lagu kalsoonaan karo.

Riwaayadda

Qoraalka Carabiga

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي أُسَامَةَ أَحَدَّثَكُمْ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ لَمَّا وَقَفَ الزُّبَيْرُ يَوْمَ الْجَمَلِ دَعَانِي، فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ فَقَالَ يَا بُنَىِّ، إِنَّهُ لاَ يُقْتَلُ الْيَوْمَ إِلاَّ ظَالِمٌ أَوْ مَظْلُومٌ، وَإِنِّي لاَ أُرَانِي إِلاَّ سَأُقْتَلُ الْيَوْمَ مَظْلُومًا، وَإِنَّ مِنْ أَكْبَرِ هَمِّي لَدَيْنِي، أَفَتُرَى يُبْقِي دَيْنُنَا مِنْ مَالِنَا شَيْئًا فَقَالَ يَا بُنَىِّ بِعْ مَالَنَا فَاقْضِ دَيْنِي‏.‏ وَأَوْصَى بِالثُّلُثِ، وَثُلُثِهِ لِبَنِيهِ، يَعْنِي عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ يَقُولُ ثُلُثُ الثُّلُثِ، فَإِنْ فَضَلَ مِنْ مَالِنَا فَضْلٌ بَعْدَ قَضَاءِ الدَّيْنِ شَىْءٌ فَثُلُثُهُ لِوَلَدِكَ‏.‏ قَالَ هِشَامٌ وَكَانَ بَعْضُ وَلَدِ عَبْدِ اللَّهِ قَدْ وَازَى بَعْضَ بَنِي الزُّبَيْرِ خُبَيْبٌ وَعَبَّادٌ، وَلَهُ يَوْمَئِذٍ تِسْعَةُ بَنِينَ وَتِسْعُ بَنَاتٍ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَجَعَلَ يُوصِينِي بِدَيْنِهِ وَيَقُولُ يَا بُنَىِّ، إِنْ عَجَزْتَ عَنْهُ فِي شَىْءٍ فَاسْتَعِنْ عَلَيْهِ مَوْلاَىَ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا دَرَيْتُ مَا أَرَادَ حَتَّى قُلْتُ يَا أَبَتِ مَنْ مَوْلاَكَ قَالَ اللَّهُ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا وَقَعْتُ فِي كُرْبَةٍ مِنْ دَيْنِهِ إِلاَّ قُلْتُ يَا مَوْلَى الزُّبَيْرِ، اقْضِ عَنْهُ دَيْنَهُ‏.‏ فَيَقْضِيهِ، فَقُتِلَ الزُّبَيْرُ ـ رضى الله عنه ـ وَلَمْ يَدَعْ دِينَارًا وَلاَ دِرْهَمًا، إِلاَّ أَرَضِينَ مِنْهَا الْغَابَةُ، وَإِحْدَى عَشْرَةَ دَارًا بِالْمَدِينَةِ، وَدَارَيْنِ بِالْبَصْرَةِ، وَدَارًا بِالْكُوفَةِ، وَدَارًا بِمِصْرَ‏.‏ قَالَ وَإِنَّمَا كَانَ دَيْنُهُ الَّذِي عَلَيْهِ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يَأْتِيهِ بِالْمَالِ فَيَسْتَوْدِعُهُ إِيَّاهُ فَيَقُولُ الزُّبَيْرُ لاَ وَلَكِنَّهُ سَلَفٌ، فَإِنِّي أَخْشَى عَلَيْهِ الضَّيْعَةَ، وَمَا وَلِيَ إِمَارَةً قَطُّ وَلاَ جِبَايَةَ خَرَاجٍ وَلاَ شَيْئًا، إِلاَّ أَنْ يَكُونَ فِي غَزْوَةٍ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَوْ مَعَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ ـ رضى الله عنهم ـ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ فَحَسَبْتُ مَا عَلَيْهِ مِنَ الدَّيْنِ فَوَجَدْتُهُ أَلْفَىْ أَلْفٍ وَمِائَتَىْ أَلْفٍ قَالَ فَلَقِيَ حَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي، كَمْ عَلَى أَخِي مِنَ الدَّيْنِ فَكَتَمَهُ‏.‏ فَقَالَ مِائَةُ أَلْفٍ‏.‏ فَقَالَ حَكِيمٌ وَاللَّهِ مَا أُرَى أَمْوَالَكُمْ تَسَعُ لِهَذِهِ‏.‏ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ أَفَرَأَيْتَكَ إِنْ كَانَتْ أَلْفَىْ أَلْفٍ وَمِائَتَىْ أَلْفٍ قَالَ مَا أُرَاكُمْ تُطِيقُونَ هَذَا، فَإِنْ عَجَزْتُمْ عَنْ شَىْءٍ مِنْهُ فَاسْتَعِينُوا بِي‏.‏ قَالَ وَكَانَ الزُّبَيْرُ اشْتَرَى الْغَابَةَ بِسَبْعِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ، فَبَاعَهَا عَبْدُ اللَّهِ بِأَلْفِ أَلْفٍ وَسِتِّمِائَةِ أَلْفٍ ثُمَّ قَامَ فَقَالَ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ حَقٌّ فَلْيُوَافِنَا بِالْغَابَةِ، فَأَتَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، وَكَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ أَرْبَعُمِائَةِ أَلْفٍ فَقَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ إِنْ شِئْتُمْ تَرَكْتُهَا لَكُمْ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ لاَ‏.‏ قَالَ فَإِنْ شِئْتُمْ جَعَلْتُمُوهَا فِيمَا تُؤَخِّرُونَ إِنْ أَخَّرْتُمْ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لاَ‏.‏ قَالَ قَالَ فَاقْطَعُوا لِي قِطْعَةً‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَكَ مِنْ هَا هُنَا إِلَى هَا هُنَا‏.‏ قَالَ فَبَاعَ مِنْهَا فَقَضَى دَيْنَهُ فَأَوْفَاهُ، وَبَقِيَ مِنْهَا أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ، فَقَدِمَ عَلَى مُعَاوِيَةَ وَعِنْدَهُ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ وَالْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَابْنُ زَمْعَةَ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ كَمْ قُوِّمَتِ الْغَابَةُ قَالَ كُلُّ سَهْمٍ مِائَةَ أَلْفٍ‏.‏ قَالَ كَمْ بَقِيَ قَالَ أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ‏.‏ قَالَ الْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ‏.‏ قَالَ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ زَمْعَةَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ‏.‏ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ كَمْ بَقِيَ فَقَالَ سَهْمٌ وَنِصْفٌ‏.‏ قَالَ أَخَذْتُهُ بِخَمْسِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ‏.‏ قَالَ وَبَاعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ نَصِيبَهُ مِنْ مُعَاوِيَةَ بِسِتِّمِائَةِ أَلْفٍ، فَلَمَّا فَرَغَ ابْنُ الزُّبَيْرِ مِنْ قَضَاءِ دَيْنِهِ قَالَ بَنُو الزُّبَيْرِ اقْسِمْ بَيْنَنَا مِيرَاثَنَا‏.‏ قَالَ لاَ، وَاللَّهِ لاَ أَقْسِمُ بَيْنَكُمْ حَتَّى أُنَادِيَ بِالْمَوْسِمِ أَرْبَعَ سِنِينَ أَلاَ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ دَيْنٌ فَلْيَأْتِنَا فَلْنَقْضِهِ‏.‏ قَالَ فَجَعَلَ كَلَّ سَنَةٍ يُنَادِي بِالْمَوْسِمِ، فَلَمَّا مَضَى أَرْبَعُ سِنِينَ قَسَمَ بَيْنَهُمْ قَالَ فَكَانَ لِلزُّبَيْرِ أَرْبَعُ نِسْوَةٍ، وَرَفَعَ الثُّلُثَ، فَأَصَابَ كُلَّ امْرَأَةٍ أَلْفُ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ، فَجَمِيعُ مَالِهِ خَمْسُونَ أَلْفَ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ‏.‏

Tarjumaad

Waxaa wariyey Cabdullaahi bin Az-Zubair: Markii Az-Zubair istaagay dagaalkii Al-Jamal, wuu ii yeeray waxaanan istaagay dhiniciisa, wuxuuna igu yiri, 'Wiilkaygiyow! Maanta qofka la dilayo wuxuu noqon doonaa mid dulmiile ah ama mid la dulmiyey. Waxaan u maleynayaa in maanta la i dili doono anigoo la dulmiyey. Welwelkayga ugu weyn waa deymahayga. Ma u malaynaysaa, haddii aan bixinno deymaha, in wax nooga harayaan lacagtayada?' Az-Zubair wuxuu ku daray, 'Wiilkaygiyow! Iibi hantidayada oo bixi deymahayga.' Az-Zubair wuxuu dardaarmay saddex-meelood oo meel hantidiisa ah, saddex-meeloodna wiilashiisa; taas oo ah, carruurta Cabdullaahi. Wuxuu yiri, 'Saddexda meelood saddexdeed. Haddii hanti ka harto bixinta deymaha kadib, saddex-meelood (saddexda meelood ee hadhay) waxaa la siinayaa wiilashaada.' (Hishaam, oo ah wariye hoose, wuxuu ku daray: 'Qaar ka mid ah wiilashii Cabdullaahi waxay da'doodu la mid ahayd wiilashii Az-Zubair sida Khubaib iyo Cabbaas. Cabdullaahi wuxuu markaa lahaa sagaal wiil iyo sagaal gabdhood.') (Wariyaha Cabdullaahi wuxuu ku daray:) Aabbahay (Az-Zubair) wuxuu sii waday inuu dareenkayga soo jiido deymahiisa isagoo leh, 'Haddii aad ku guuldarraysato bixinta qayb ka mid ah deymaha, kaalmo weydiiso Sayidkayga.' Wallaahi! Ma aanan fahmin wuxuu ula jeeday ilaa aan ka iri, 'Aabbow! Yaa ah Sayidkaaga?' Wuxuu ku jawaabay, 'Allah (waa Sayidkayga).' Wallaahi, mar kasta oo aan dhibaato kala kulmo deymahiisa, waxaan dhihi jiray, 'Sayidka Az-Zubairoow! Ka bixi deyntiisa isaga dartiis.' Allahna wuu iga caawin jiray bixinteeda. Az-Zubair wuxuu u shahiiday isagoon ka tagin Dinaar ama Dirham marka laga reebo laba dhul, midkoodna loo yaqaan Al-Ghaba, iyo kow iyo toban guri oo Madiina ku yaal, laba Basra ku yaal, mid Kuufa ku yaal, iyo mid Masar ku yaal. Xaqiiqdii, isha deynta uu lahaa waxay ahayd, haddii qof lacag keeno si uu u dhigto, Az-Zubair wuxuu dhihi jiray, 'Maya, (amaanad ahaan u dhigan maayo), laakiin waxaan u qaadanayaa dayn, maxaa yeelay waxaan ka cabsanayaa inay lunto.' Az-Zubair weligiis looma magacaabin gudoomiye ama cashuur-uruuriye Kharaj ama wax la mid ah, laakiin wuxuu hantidiisa ka urursaday dagaalladii barakaysnaa ee uu ka qaybgalay isagoo la socday Nabiga ﷺ, Abu Bakr, Cumar, iyo Cusmaan. (Cabdullaahi bin Az-Zubair wuxuu ku daray:) Markii aan xisaabiyey deyntiisa, waxay noqotay laba milyan iyo laba boqol oo kun. (Wariyaha hoose wuxuu ku daray:) Xakiim bin Xizaam wuxuu la kulmay Cabdullaahi bin Zubair wuxuuna weydiiyey, 'Wiilka walaalkayow! Walaalkay intee le'eg ayuu dayn ku leeyahay?' Cabdullaahi wuu qariyey wuxuuna yiri, 'Boqol kun.' Xakiim wuxuu yiri, 'Wallaahi! Uma maleynayo in hantidiinnu ay tan dabooli karto.' Markaas Cabdullaahi wuxuu ku yiri, 'Maxaad u malaynaysaa haddii ay tahay laba milyan iyo laba boqol oo kun?' Xakiim wuxuu yiri, 'Uma maleynayo inaad awoodi kartaan tan; haddaba haddii aad wax ka bixin kari waydaan, iga codsada caawimaad.' Az-Zubair wuxuu horay u soo iibsaday Al-Ghaba boqol iyo toddobaatan kun. Cabdullaahi wuxuu ka iibiyey hal milyan iyo lix boqol oo kun. Kadibna wuxuu u yeeray dadka isagoo leh, 'Qof kasta oo Az-Zubair xuquuq ku leh ha noogu yimaado Al-Ghaba.' Waxaa u yimid Cabdullaahi bin Jacfar oo Az-Zubair ku lahaa afar boqol oo kun. Wuxuu ku yiri Cabdullaahi bin Az-Zubair, 'Haddaad doontaan waan idinka cafinayaa deynta.' Cabdullaahi (bin Az-Zubair) wuxuu yiri, 'Maya.' Kadib Ibn Jacfar wuxuu yiri, 'Haddaad doontaan dib u dhigta bixinta haddii aad dib u dhigaysaan dayn kale.' Ibn Az-Zubair wuxuu yiri, 'Maya.' Cabdullaahi bin Jacfar wuxuu yiri, 'Dhulka qayb iiga gooya.' Cabdullaahi bin Az-Zubair wuxuu ku yiri, 'Adigu leh dhulka ka bilaabma halkan ilaa halkaas.' Sidaas daraadeed, Cabdullaahi bin Az-Zubair wuxuu iibiyey qaar ka mid ah hantida (oo ay ku jiraan guryaha) wuxuuna si buuxda u bixiyey deyntiisii, isagoo haysta afar iyo badh saami oo dhulka ah (Al-Ghaba). Kadibna wuxuu u tegey Mucawiyah iyadoo ay la joogaan Camr bin Cutmaan, Al-Mundhir bin Az-Zubair, iyo Ibn Zamca. Mucawiyah wuxuu weydiiyey, 'Immisa lagu qiimeeyey Al-Ghaba?' Wuxuu yiri, 'Saami kasta boqol kun.' Mucawiyah wuxuu weydiiyey, 'Immisa saami ayaa haray?' Cabdullaahi wuxuu ku jawaabay, 'Afar iyo badh saami.' Al-Mundhir bin Az-Zubair wuxuu yiri, 'Waxaan qaatay saami boqol kun ah.' Camr bin Cutmaan wuxuu yiri, 'Waxaan qaatay saami boqol kun ah.' Ibn Zamca wuxuu yiri, 'Waxaan qaatay saami boqol kun ah.' Mucawiyah wuxuu yiri, 'Immisa ayaa hadda haray?' Cabdullaahi wuxuu yiri, 'Saami iyo badh.' Mucawiyah wuxuu yiri, 'Waxaan ku qaatay boqol iyo konton kun.' Cabdullaahi wuxuu sidoo kale ka iibiyey qaybtiisa Mucawiyah lix boqol oo kun. Markii Ibn Az-Zubair dhammeeyey bixinta deymaha oo dhan, wiilashii Az-Zubair waxay ku yiraahdeen, 'Noogu qaybi dhaxalkayaga.' Wuxuu yiri, 'Maya, Wallaahi, idiin qaybin maayo ilaa aan ka dhawaaqo afar Xaj oo isku xigta:

"Qofkii Az-Zubair dayn ku leh ha noo yimaado aan siinnee."' Sidaas darteed, wuxuu billaabay inuu sanad walba Xajja ka dhawaaqo, markii afar sano ay dhammaatayna, wuxuu u qaybiyey dhaxalkii dhaxlayaasha. Az-Zubair wuxuu lahaa afar xaas, markii saddex-meeloodka hantidiisa la saaray (sida dardaaranka), xaas walba waxay heshay hal milyan iyo laba boqol oo kun. Sidaas darteed wadarta guud ee hantidiisu waxay ahayd konton milyan iyo laba boqol oo kun.

Tarjumaad iyo sharaxaad ay samaysay Khutba World, oo laga tarjumay Carabiga.

Fariinta Muhiimka ah

Az-Zubayr wuxuu lacagtii loo dhiibay ka dhigay dayn, wuxuuna si taxaddar leh u bixiyey deymaha lagu lahaa.

Asalka iyo sababta

Werintu waxay dhigaysaa wada hadalka az-Zubayr iyo wiilkiisa xilligii Dagaalkii al-Jamal. Az-Zubayr wuxuu ka hadlay dayntiisa, wuxuuna wiilkiisa faray inuu bixiyo.

Erayada adag oo la sharxay
salf

Amaah: lacag la qaato oo noqota dayn ay waajib tahay in la soo celiyo.

al-Ghaaba

Magaca dhul uu az-Zubayr lahaa, wiilkiisuna u adeegsaday bixinta deymaha.

dardaaran saddex-meelood-meel ah

Qaybin lagu dardaarmo oo ugu badnaan gaari karta saddex-meelood meel hantida, lana fuliyo marka deymaha la bixiyo.

Waxa culimadu ka fahmeen

Culimadu waxay halkan ka fahmeen in marka qof dhinto, dayntu ka horrayso qaybinta dhaxalka. Az-Zubayr wuxuu lacagtii loo dhiibay ka dhigay amaah, si uu mas'uul uga ahaado soo celinteeda. Werintu waxay kaloo muujinaysaa in tawakkulka Alle uu la socdo dadaal la taaban karo: Cabdullaahi wuxuu iibiyey hanti, wuxuu raadiyey dayn-bixiyeyaasha, wuxuuna dib u dhigay qaybinta dhaxalka ilaa laga soo gudbin karo sheegashooyinka. Dardaaranka loogu faa'iideynayo dhaxle waxaa xaddidaya xeerka la yaqaan ee ah in dhaxle aanu dardaaran dheeraad ah ku helin oggolaansho la'aanta dhaxlayaasha kale.

Casharrada maanta
  1. Si cad u diiwaangeli amaahaha iyo lacagta laguu dhiibay, si loo ilaaliyo xuquuqda dadka kale.
  2. Deymaha ka bixi hantida dhaxalka ah ka hor inta aan loo qaybin dhaxlayaasha.
  3. Alle talo saar, isla markaana qaad tallaabooyin taxaddar iyo caddaalad leh si aad u gudato waajibaadka maaliyadeed.
الْحَدِيثُ الشَّرِيفُ

Maalin kasta xadiis, kuna qoran luqaddaada

Abku wuxuu maalin kasta ku siinayaa xadiis wata sharaxaad, sidoo kalena ah wijit taleefankaaga ku jira. Waa bilaash.