الجزية والغنائم والإمارة · Sunan Abi Dawud

Sunan Abi Dawud، حدیث 3055

روایت‌شده توسط Bilal ibn Rabah. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.

Sahih (معتبر)کتاب: الجزية والغنائم والإمارة
سنن أبي داود
چه کسی روایت کرد؟

به روایت Bilal ibn Rabah

Sahih (معتبر)

روایت

متن عربی

حَدَّثَنَا أَبُو تَوْبَةَ الرَّبِيعُ بْنُ نَافِعٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ، - يَعْنِي ابْنَ سَلاَّمٍ - عَنْ زَيْدٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا سَلاَّمٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ الْهَوْزَنِيُّ، قَالَ لَقِيتُ بِلاَلاً مُؤَذِّنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِحَلَبَ فَقُلْتُ يَا بِلاَلُ حَدِّثْنِي كَيْفَ كَانَتْ نَفَقَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ مَا كَانَ لَهُ شَىْءٌ كُنْتُ أَنَا الَّذِي أَلِي ذَلِكَ مِنْهُ مُنْذُ بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى أَنْ تُوُفِّيَ وَكَانَ إِذَا أَتَاهُ الإِنْسَانُ مُسْلِمًا فَرَآهُ عَارِيًا يَأْمُرُنِي فَأَنْطَلِقُ فَأَسْتَقْرِضُ فَأَشْتَرِي لَهُ الْبُرْدَةَ فَأَكْسُوهُ وَأُطْعِمُهُ حَتَّى اعْتَرَضَنِي رَجُلٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَقَالَ يَا بِلاَلُ إِنَّ عِنْدِي سَعَةً فَلاَ تَسْتَقْرِضْ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ مِنِّي فَفَعَلْتُ فَلَمَّا أَنْ كَانَ ذَاتَ يَوْمٍ تَوَضَّأْتُ ثُمَّ قُمْتُ لأُؤَذِّنَ بِالصَّلاَةِ فَإِذَا الْمُشْرِكُ قَدْ أَقْبَلَ فِي عِصَابَةٍ مِنَ التُّجَّارِ فَلَمَّا أَنْ رَآنِي قَالَ يَا حَبَشِيُّ ‏.‏ قُلْتُ يَا لَبَّاهُ ‏.‏ فَتَجَهَّمَنِي وَقَالَ لِي قَوْلاً غَلِيظًا وَقَالَ لِي أَتَدْرِي كَمْ بَيْنَكَ وَبَيْنَ الشَّهْرِ قَالَ قُلْتُ قَرِيبٌ ‏.‏ قَالَ إِنَّمَا بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ أَرْبَعٌ فَآخُذُكَ بِالَّذِي عَلَيْكَ فَأَرُدُّكَ تَرْعَى الْغَنَمَ كَمَا كُنْتَ قَبْلَ ذَلِكَ فَأَخَذَ فِي نَفْسِي مَا يَأْخُذُ فِي أَنْفُسِ النَّاسِ حَتَّى إِذَا صَلَّيْتُ الْعَتَمَةَ رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى أَهْلِهِ فَاسْتَأْذَنْتُ عَلَيْهِ فَأَذِنَ لِي فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي إِنَّ الْمُشْرِكَ الَّذِي كُنْتُ أَتَدَيَّنُ مِنْهُ قَالَ لِي كَذَا وَكَذَا وَلَيْسَ عِنْدَكَ مَا تَقْضِي عَنِّي وَلاَ عِنْدِي وَهُوَ فَاضِحِي فَأْذَنْ لِي أَنْ آبِقَ إِلَى بَعْضِ هَؤُلاَءِ الأَحْيَاءِ الَّذِينَ قَدْ أَسْلَمُوا حَتَّى يَرْزُقَ اللَّهُ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم مَا يَقْضِي عَنِّي فَخَرَجْتُ حَتَّى إِذَا أَتَيْتُ مَنْزِلِي فَجَعَلْتُ سَيْفِي وَجِرَابِي وَنَعْلِي وَمِجَنِّي عِنْدَ رَأْسِي حَتَّى إِذَا انْشَقَّ عَمُودُ الصُّبْحِ الأَوَّلِ أَرَدْتُ أَنْ أَنْطَلِقَ فَإِذَا إِنْسَانٌ يَسْعَى يَدْعُو يَا بِلاَلُ أَجِبْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَانْطَلَقْتُ حَتَّى أَتَيْتُهُ فَإِذَا أَرْبَعُ رَكَائِبَ مُنَاخَاتٍ عَلَيْهِنَّ أَحْمَالُهُنَّ فَاسْتَأْذَنْتُ فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَبْشِرْ فَقَدْ جَاءَكَ اللَّهُ بِقَضَائِكَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَلَمْ تَرَ الرَّكَائِبَ الْمُنَاخَاتِ الأَرْبَعَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ بَلَى ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ لَكَ رِقَابَهُنَّ وَمَا عَلَيْهِنَّ فَإِنَّ عَلَيْهِنَّ كِسْوَةً وَطَعَامًا أَهْدَاهُنَّ إِلَىَّ عَظِيمُ فَدَكَ فَاقْبِضْهُنَّ وَاقْضِ دَيْنَكَ ‏"‏ ‏.‏ فَفَعَلْتُ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ثُمَّ انْطَلَقْتُ إِلَى الْمَسْجِدِ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَاعِدٌ فِي الْمَسْجِدِ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَقَالَ ‏"‏ مَا فَعَلَ مَا قِبَلَكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ قَدْ قَضَى اللَّهُ كُلَّ شَىْءٍ كَانَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَبْقَ شَىْءٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَضَلَ شَىْءٌ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ ‏"‏ انْظُرْ أَنْ تُرِيحَنِي مِنْهُ فَإِنِّي لَسْتُ بِدَاخِلٍ عَلَى أَحَدٍ مِنْ أَهْلِي حَتَّى تُرِيحَنِي مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْعَتَمَةَ دَعَانِي فَقَالَ ‏"‏ مَا فَعَلَ الَّذِي قِبَلَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ هُوَ مَعِي لَمْ يَأْتِنَا أَحَدٌ ‏.‏ فَبَاتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ وَقَصَّ الْحَدِيثَ حَتَّى إِذَا صَلَّى الْعَتَمَةَ - يَعْنِي مِنَ الْغَدِ - دَعَانِي قَالَ ‏"‏ مَا فَعَلَ الَّذِي قِبَلَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ قَدْ أَرَاحَكَ اللَّهُ مِنْهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَكَبَّرَ وَحَمِدَ اللَّهَ شَفَقًا مِنْ أَنْ يُدْرِكَهُ الْمَوْتُ وَعِنْدَهُ ذَلِكَ ثُمَّ اتَّبَعْتُهُ حَتَّى إِذَا جَاءَ أَزْوَاجَهُ فَسَلَّمَ عَلَى امْرَأَةٍ امْرَأَةٍ حَتَّى أَتَى مَبِيتَهُ فَهَذَا الَّذِي سَأَلْتَنِي عَنْهُ ‏.‏

ترجمه

ابو توبه ربیع بن نافع به ما حدیث کرد، معاویه — یعنی ابن سلام — از زید نقل کرد که او ابوسلام را شنید که گفت: عبدالله هَوْزَنی برایم حدیث کرد و گفت: در حلب با بلال، مؤذن رسول خدا ﷺ دیدار کردم و گفتم: ای بلال! برایم بگو که وضع مالی و مخارج رسول خدا ﷺ چگونه بود؟ گفت: ایشان چیزی از خود نداشتند. از زمانی که خداوند ایشان را به پیامبری مبعوث کرد تا هنگام وفاتشان، من بودم که این امور را از جانب ایشان مدیریت می‌کردم. هرگاه مرد مسلمانی نزد ایشان می‌آمد و پیامبر ﷺ او را برهنه می‌دید، به من دستور می‌دادند؛ من می‌رفتم و وام می‌گرفتم، ردایی برایش می‌خریدم، او را می‌پوشاندم و سیرش می‌کردم. تا اینکه روزی مردی مشرک مرا دید و گفت: ای بلال! من ثروت فراوانی دارم، پس جز از من از کسی وام مگیر. من نیز چنین کردم. روزی که وضو گرفتم و برای اذان نماز برخاستم، همان مرد مشرک همراه گروهی از بازرگانان آمد. چون مرا دید، گفت: ای حبشی! گفتم: لبیک، در خدمتم. او با چهره‌ای درهم و سخنانی تند با من برخورد کرد و گفت: آیا می‌دانی چند روز تا پایان این ماه باقی مانده است؟ گفتم: نزدیک است. گفت: تنها چهار روز باقی مانده است؛ آنگاه طلبم را از تو می‌گیرم و تو را مانند گذشته به چوپانی گوسفندان بازمی‌گردانم. این سخن در دلم اثر گذاشت، همان‌گونه که در دل مردم اثر می‌گذارد. چون نماز عشا را خواندم، رسول خدا ﷺ به سوی خانواده‌اش بازگشت. از ایشان اجازه خواستم و اجازه دادند. عرض کردم: ای رسول خدا! پدر و مادرم فدایت باد، آن مرد مشرکی که از او وام می‌گرفتم، فلان و فلان حرف را به من زد. نه شما چیزی برای پرداخت بدهی من دارید و نه من. او قطعاً مرا رسوا خواهد کرد. پس به من اجازه دهید تا به سوی برخی از قبایلی که تازه مسلمان شده‌اند بگریزم، تا شاید خداوند چیزی به رسولش ﷺ روزی کند که بتواند بدهی مرا بپردازد. بیرون رفتم و وقتی به خانه‌ام رسیدم، شمشیر، مشک آب، کفش و سپرم را نزد سرم گذاشتم. همین که اولین روشنایی صبح دمید، قصد حرکت کردم که ناگهان شخصی را دیدم که می‌دوید و فریاد می‌زد: ای بلال! دعوت رسول خدا ﷺ را اجابت کن. رفتم تا به ایشان رسیدم. دیدم چهار شتر زانو زده‌اند و بارهایشان بر پشت آنهاست. اجازه خواستم، رسول خدا ﷺ به من فرمودند:

«بشارت باد که خداوند وسیله پرداخت بدهی‌ات را رسانده است.» سپس فرمودند: «آیا آن چهار شتر زانو زده را ندیدی؟» گفتم: چرا. فرمودند: «آن شتران و آنچه بر آنهاست مال توست؛ زیرا بر آنها لباس و غذایی است که بزرگ فَدَک به من هدیه داده است. آنها را بگیر و بدهی‌ات را بپرداز.» من نیز چنین کردم. (راوی ادامه حدیث را ذکر کرد). سپس به مسجد رفتم و دیدم رسول خدا ﷺ در مسجد نشسته‌اند. سلام کردم، ایشان پرسیدند: «با آن مالت چه کردی؟» گفتم: خداوند هر چه بر عهده رسول خدا ﷺ بود پرداخت کرد و چیزی باقی نمانده است. پرسیدند: «آیا چیزی اضافه ماند؟» گفتم: بله. فرمودند: «ببین آیا می‌توانی مرا از شرّ آن راحت کنی؟ زیرا من وارد منزل هیچ‌یک از خانواده‌ام نخواهم شد تا اینکه مرا از آن آسوده سازی.» چون رسول خدا ﷺ نماز عشا را خواندند، مرا صدا زدند و پرسیدند: «آنچه نزدت بود چه شد؟» گفتم: هنوز پیش من است، کسی نیامده است. پس رسول خدا ﷺ شب را در مسجد به سر بردند. (راوی ادامه ماجرا را نقل کرد). فردا شب چون نماز عشا را خواندند، مرا صدا زدند و پرسیدند: «آنچه نزدت بود چه شد؟» گفتم: ای رسول خدا! خداوند شما را از آن آسوده ساخت. ایشان تکبیر گفتند و خدا را سپاس کردند، از بیم آنکه مبادا مرگشان فرا رسد در حالی که آن مال هنوز نزدشان باشد. سپس ایشان را دنبال کردم تا اینکه نزد همسرانشان رفتند و به یکایک آنان سلام کردند و سرانجام به محل استراحت خود وارد شدند. این همان داستانی بود که از من پرسیدی.

ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمه‌شده از عربی.

پیام اصلی

پیامبر ﷺ دارایی را بی‌درنگ می‌بخشید و در مواجهه با بدهی‌ها به خدا توکل می‌کرد.

پیشینه و سبب بیان

بلال بن رباح هزینه‌های فرستادهٔ خدا ﷺ را اداره می‌کرد. وقتی طلبکاری به او فشار آورد، بلال قصد رفتن کرد تا اینکه خدا از طریق بخششی از سوی حاکم فدک، امکان بازپرداخت را فراهم ساخت.

توضیح واژه‌های دشوار
فدک

مکانی که حاکمش برای فرستادهٔ خدا ﷺ لباس و خوراک فرستاد.

چارپایان باربر

حیواناتی که کالا و خوراک حمل می‌کنند.

بازپرداخت

پرداخت کامل یک بدهی.

برداشت‌های عالمان

عالمان از این روایت چنین برداشت می‌کنند که بخشندگی و صرف بی‌درنگ دارایی برای نیازمندان، تا زمانی که حقوق دیگران نادیده گرفته نشود، پسندیده است. بازپرداخت بدهی اهمیت بسیار دارد و بدهکار می‌تواند هنگامی که پرداخت دشوار است، در پی راه‌حلی جایز باشد. همچنین روشن می‌شود که مسئول می‌تواند منابعی را برای کمک‌های عمومی و اجتماعی اداره کند. توکل به خدا باید با تلاش، صداقت و پایبندی به تعهدات مالی همراه باشد. چهار مذهب فقهی اهل‌سنت نیز بر لزوم پرداخت بدهی‌ها تأکید می‌کنند و به‌تأخیرانداختن آن بدون عذر موجه را ستم می‌دانند.

درس‌هایی برای امروز
  1. با حفظ کرامت به نیازمندان کمک کنید و لباس، خوراک و دیگر نیازهای ضروری را در اولویت بگذارید.
  2. بدهی‌ها را روشن و منظم ثبت کنید، مهلت‌های مشخصی تعیین کنید و بازپرداخت را بی‌دلیل به تأخیر نیندازید.
  3. در حالی به خدا توکل کنید که خودتان نیز برای حل مشکلات گام‌های عملی برمی‌دارید.
الْحَدِيثُ الشَّرِيفُ

هر روز یک حدیث، به زبان خودت

اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه می‌دهد؛ حتی به‌صورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.