أنواع الدية · Sunan Abi Dawud

Sunan Abi Dawud، حدیث 4503

روایت‌شده توسط Dumayrah. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.

Da'if (ضعیف)کتاب: أنواع الدية
سنن أبي داود
چه کسی روایت کرد؟

به روایت Dumayrah

Da'if (ضعیف)

روایت

متن عربی

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، فَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ سَمِعْتُ زِيَادَ بْنَ ضُمَيْرَةَ الضَّمْرِيَّ، ح وَحَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَيَانٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الْهَمْدَانِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ، أَنَّهُ سَمِعَ زِيَادَ بْنَ سَعْدِ بْنِ ضُمَيْرَةَ السُّلَمِيَّ، - وَهَذَا حَدِيثُ وَهْبٍ وَهُوَ أَتَمُّ - يُحَدِّثُ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ عَنْ أَبِيهِ - قَالَ مُوسَى - وَجَدِّهِ وَكَانَا شَهِدَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حُنَيْنًا - ثُمَّ رَجَعْنَا إِلَى حَدِيثِ وَهْبٍ - أَنَّ مُحَلِّمَ بْنَ جَثَّامَةَ اللَّيْثِيَّ قَتَلَ رَجُلاً مِنْ أَشْجَعَ فِي الإِسْلاَمِ وَذَلِكَ أَوَّلُ غِيَرٍ قَضَى بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَكَلَّمَ عُيَيْنَةُ فِي قَتْلِ الأَشْجَعِيِّ لأَنَّهُ مِنْ غَطَفَانَ وَتَكَلَّمَ الأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ دُونَ مُحَلِّمٍ لأَنَّهُ مِنْ خِنْدِفَ فَارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ وَكَثُرَتِ الْخُصُومَةُ وَاللَّغَطُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا عُيَيْنَةُ أَلاَ تَقْبَلُ الْغِيَرَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ عُيَيْنَةُ لاَ وَاللَّهِ حَتَّى أُدْخِلَ عَلَى نِسَائِهِ مِنَ الْحَرْبِ وَالْحَزَنِ مَا أَدْخَلَ عَلَى نِسَائِي ‏.‏ قَالَ ثُمَّ ارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ وَكَثُرَتِ الْخُصُومَةُ وَاللَّغَطُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا عُيَيْنَةُ أَلاَ تَقْبَلُ الْغِيَرَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ عُيَيْنَةُ مِثْلَ ذَلِكَ أَيْضًا إِلَى أَنْ قَامَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي لَيْثٍ يُقَالُ لَهُ مُكَيْتِلٌ عَلَيْهِ شِكَّةٌ وَفِي يَدِهِ دَرَقَةٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لَمْ أَجِدْ لِمَا فَعَلَ هَذَا فِي غُرَّةِ الإِسْلاَمِ مَثَلاً إِلاَّ غَنَمًا وَرَدَتْ فَرُمِيَ أَوَّلُهَا فَنَفَرَ آخِرُهَا اسْنُنِ الْيَوْمَ وَغَيِّرْ غَدًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَمْسُونَ فِي فَوْرِنَا هَذَا وَخَمْسُونَ إِذَا رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ ‏"‏ ‏.‏ وَذَلِكَ فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ وَمُحَلِّمٌ رَجُلٌ طَوِيلٌ آدَمُ وَهُوَ فِي طَرَفِ النَّاسِ فَلَمْ يَزَالُوا حَتَّى تَخَلَّصَ فَجَلَسَ بَيْنَ يَدَىْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعَيْنَاهُ تَدْمَعَانِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي قَدْ فَعَلْتُ الَّذِي بَلَغَكَ وَإِنِّي أَتُوبُ إِلَى اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى فَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَقَتَلْتَهُ بِسِلاَحِكَ فِي غُرَّةِ الإِسْلاَمِ اللَّهُمَّ لاَ تَغْفِرْ لِمُحَلِّمٍ ‏"‏ ‏.‏ بِصَوْتٍ عَالٍ زَادَ أَبُو سَلَمَةَ فَقَامَ وَإِنَّهُ لَيَتَلَقَّى دُمُوعَهُ بِطَرَفِ رِدَائِهِ قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ فَزَعَمَ قَوْمُهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اسْتَغْفَرَ لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ الْغِيَرُ الدِّيَةُ ‏.‏

ترجمه

موسی بن اسماعیل به ما حدیث کرد، حماد به ما حدیث کرد و گفت: محمد بن اسحاق به ما حدیث کرد، سپس محمد بن جعفر بن زبیر برایم حدیث کرد و گفت: من زیاد بن ضمیره ضمری را شنیدم. (و در سند دیگر): وهب بن بیان و احمد بن سعید همدانی به ما حدیث کردند و گفتند: ابن وهب به ما حدیث کرد، عبدالرحمن بن ابی‌الزناد مرا خبر داد، از عبدالرحمن بن حارث، از محمد بن جعفر، که او زیاد بن سعد بن ضمیره سلمی را شنیده است — و این حدیث وهب است که کامل‌تر است — که برای عروه بن زبیر از پدرش روایت می‌کرد — موسی می‌گوید — و از جدش، و هر دو همراه رسول خدا ﷺ در جنگ حنین حاضر بودند. سپس به حدیث وهب بازمی‌گردیم: اینکه محلم بن جثامه لیثی در آغاز اسلام مردی از قبیله اشجع را کشت و این نخستین دیه‌ای بود که رسول خدا ﷺ درباره آن حکم صادر کردند. سپس عیینه درباره کشته شدن اشجعی سخن گفت زیرا او از قبیله غطفان بود، و اقرع بن حابس به دفاع از محلم برخاست زیرا او از قبیله خندف بود. صداها بالا گرفت و نزاع و هیاهو فزونی یافت. پس رسول خدا ﷺ فرمودند:

«ای عیینه! آیا دیه را نمی‌پذیری؟» عیینه گفت: «نه، به خدا سوگند! تا زمانی که بر زنان آنان همان جنگ و اندوهی را وارد نکنم که بر زنان من وارد کردند.» راوی می‌گوید: سپس دوباره صداها بلند شد و اختلاف و هیاهو زیاد گردید. رسول خدا ﷺ فرمودند: «ای عیینه! آیا دیه را نمی‌پذیری؟» عیینه همان پاسخ پیشین را تکرار کرد. تا اینکه مردی از بنی‌لیث به نام مکیتل برخاست که زره پوشیده بود و سپری چرمین در دست داشت. او عرض کرد: «ای رسول خدا! من برای کاری که این شخص در آغاز اسلام انجام داده مثالی نمی‌یابم جز مانند گوسفندانی که برای آب خوردن آمدند؛ اولی تیر خورد و آخری گریخت. امروز سنتی وضع کن و فردا تغییرش ده.» آنگاه رسول خدا ﷺ فرمودند: «پنجاه شتر همین حالا و پنجاه شتر وقتی به مدینه بازگشتیم.» این ماجرا در یکی از سفرهای ایشان رخ داد. محلم مردی بلندقد و گندمگون بود و در گوشه‌ای از جمعیت قرار داشت. مردم پیوسته تلاش کردند تا اینکه او آزاد شد. سپس در برابر رسول خدا ﷺ نشست در حالی که چشمانش اشکبار بود. عرض کرد: «ای رسول خدا! من همان کاری را کردم که به شما رسیده است و اکنون به سوی الله تبارک و تعالی توبه می‌کنم، پس ای رسول خدا! از الله عزوجل برایم آمرزش بخواه.» رسول خدا ﷺ فرمودند: «آیا او را در آغاز اسلام با سلاح خود کشتی؟ بار خدایا! محلم را نیامرز.» ایشان این سخنان را با صدای بلند بیان فرمودند. ابوسلمه افزود: سپس محلم برخاست در حالی که با گوشه ردای خود اشک‌هایش را پاک می‌کرد. ابن اسحاق می‌گوید: قوم او ادعا کردند که رسول خدا ﷺ پس از آن برایش آمرزش خواستند. ابوداوود می‌گوید: نضر بن شمیل گفته است: غیار به معنای دیه است.

ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمه‌شده از عربی.

پیام اصلی

این حدیث به پرونده‌ای درباره قتل و تعیین خون‌بها می‌پردازد.

پیشینه و سبب بیان

متن، ماجرا را پس از ظهور اسلام و در جریان سفری از پیامبر ﷺ روایت می‌کند. مُحَلِّم بن جَثّامه مردی از قبیلهٔ اشجع را کشت و در پی آن دربارهٔ قصاص و خون‌بها اختلافی پدید آمد.

توضیح واژه‌های دشوار
خون‌بها (دیه)

جبران مالی‌ای که طبق احکام فقه اسلامی در برخی موارد قتل به صاحبان حق پرداخت می‌شود.

الغِیار

واژه‌ای که در متن به معنای خون‌بها توضیح داده شده است.

قصاص

واکنشی قانونی و ضابطه‌مند به جنایت علیه جان؛ این حکم مجوز انتقام‌جویی شخصی نیست.

برداشت‌های عالمان

فقیهان کلاسیک این روایت را در بحث خون‌بها و رسیدگی به قتل مطرح می‌کنند، اما ضعیف بودن آن باعث می‌شود که به‌تنهایی مبنای مستقل حکم شرعی نباشد. قواعد تثبیت‌شده دربارهٔ قصاص، عفو و جبران مالی بر پایهٔ قرآن و روایات معتبرتر سنجیده می‌شوند. چهار مذهب فقهی اهل‌سنت چنین امور را در صلاحیت مراجع قانونی و صاحبان حق می‌دانند، نه بهانه‌ای برای اقدام خودسرانه. افزون بر این، سخن تند دربارهٔ مُحَلِّم در کنار این گزارش آمده که قوم او از دعای بعدی برای آمرزش او خبر داده‌اند.

درس‌هایی برای امروز
  1. اتهام قتل را به مراجع صلاحیت‌دار بسپارید تا بررسی شود؛ هرگز شخصاً انتقام نگیرید.
  2. در پرونده‌های مربوط به جان انسان، راهکاری قانونی بجویید که حقوق بازماندگان را حفظ کند و از تشدید درگیری جلوگیری کند.
  3. با روایات ضعیف محتاطانه برخورد کنید و احکام دینی را بر قرآن و منابع معتبر استوار سازید.
الْحَدِيثُ الشَّرِيفُ

هر روز یک حدیث، به زبان خودت

اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه می‌دهد؛ حتی به‌صورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.