مکاتبه · Sahih al-Bukhari

Sahih al-Bukhari، حدیث 2561

روایت‌شده توسط Aisha bint Abu Bakr. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.

Sahih (معتبر)کتاب: مکاتبه
صحيح البخاري
چه کسی روایت کرد؟

از البخاري تا عُرْوَةَ

Sahih (معتبر)
  1. 1قُتَيْبَةُآن را به البخاري روایت کرد
  2. 2اللَّيْثُ
  3. 3ابْنِ شِهَابٍ
  4. 4عُرْوَةَ

ترتیب مطابق متن عربی این روایت است. صحيح البخاري در مجموع معتبر دانسته می‌شود.

روایت

متن عربی

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَخْبَرَتْهُ أَنَّ بَرِيرَةَ جَاءَتْ تَسْتَعِينُهَا فِي كِتَابَتِهَا، وَلَمْ تَكُنْ قَضَتْ مِنْ كِتَابَتِهَا شَيْئًا، قَالَتْ لَهَا عَائِشَةُ ارْجِعِي إِلَى أَهْلِكِ، فَإِنْ أَحَبُّوا أَنْ أَقْضِيَ عَنْكِ كِتَابَتَكِ، وَيَكُونَ وَلاَؤُكِ لِي فَعَلْتُ‏.‏ فَذَكَرَتْ ذَلِكَ بَرِيرَةُ لأَهْلِهَا فَأَبَوْا وَقَالُوا إِنْ شَاءَتْ أَنْ تَحْتَسِبَ عَلَيْكِ فَلْتَفْعَلْ، وَيَكُونَ وَلاَؤُكِ لَنَا، فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ابْتَاعِي فَأَعْتِقِي، فَإِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏‏.‏ قَالَ ثُمَّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَا بَالُ أُنَاسٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ مَنِ اشْتَرَطَ شَرْطًا لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَلَيْسَ لَهُ، وَإِنْ شَرَطَ مِائَةَ مَرَّةٍ، شَرْطُ اللَّهِ أَحَقُّ وَأَوْثَقُ ‏"‏‏.‏

ترجمه

قتیبه برای ما حدیث کرد و گفت: لیث از ابن شهاب، و او از عروه برای ما روایت کرد که عایشه رضی الله عنها به او خبر داد که بریره نزد وی آمد تا در پرداخت اقساط آزادی خود (کتابت) از او یاری جوید، در حالی که هنوز هیچ مبلغی از آن را نپرداخته بود. عایشه به او گفت:

«نزد صاحبانت بازگرد، اگر راضی شدند که من مبلغ کتابت تو را بپردازم و حق ولای تو متعلق به من باشد، این کار را خواهم کرد.» بریره این پیشنهاد را با صاحبانش در میان گذاشت، اما آنان نپذیرفتند و گفتند: «اگر می‌خواهد برای کسب رضایت خداوند احسان کند، انجام دهد؛ اما حق ولای تو برای ماست.» عایشه این ماجرا را با رسول الله ﷺ در میان گذاشت. رسول الله ﷺ به ایشان فرمودند: «او را بخر و آزاد کن، زیرا حق ولا تنها متعلق به کسی است که بنده را آزاد می‌کند.» سپس رسول الله ﷺ برخاستند و فرمودند: «چه شده است مردمی را که شرایطی را تعیین می‌کنند که در کتاب خدا نیست؟ هر کس شرطی بگذارد که در کتاب خدا نبوده باشد، آن شرط برای او اعتباری ندارد، حتی اگر صد بار آن را تکرار کند. شرط خداوند حق‌تر و محکم‌تر است.»

ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمه‌شده از عربی.

پیام اصلی

حقّ ولاء از آنِ کسی است که شخص را واقعاً آزاد می‌کند.

پیشینه و سبب بیان

بریره از عایشه خواست در پرداخت قرارداد مکاتبه‌اش به او کمک کند. صاحبان او می‌خواستند حقّ ولاء را برای خود نگه دارند، حتی اگر عایشه پرداخت را بر عهده می‌گرفت. پیامبر ﷺ روشن ساخت که این حق از آنِ کسی است که او را آزاد می‌کند.

توضیح واژه‌های دشوار
مکاتبه

قراردادی که به‌موجب آن فردِ برده می‌تواند با پرداخت مبلغی توافق‌شده آزاد شود.

ولاء

پیوندی حقوقی که بر اثر آزادسازی پدید می‌آید و حقوق و تعهدات معینی به همراه دارد.

شرط

توافقی که طرفین به قرارداد می‌افزایند؛ شرطی که با شریعت خدا ناسازگار باشد معتبر نیست.

برداشت‌های عالمان

فقیهان کلاسیک از این روایت چنین برداشت می‌کنند که حقّ ولاء به عمل آزادسازی وابسته است و با توافق قراردادیِ ناسازگار قابل انتقال نیست. هر چهار مذهب فقهی اهل‌سنت این اصل را می‌پذیرند. سخن دربارهٔ بی‌اعتباری شروط به این معنا نیست که هر توافق اضافی باطل است؛ بلکه شرطی که با شریعت خدا تعارض داشته باشد، اثر حقوقی ندارد.

درس‌هایی برای امروز
  1. شرایط معتبر را پیش از انعقاد قرارداد به‌روشنی مشخص کنید و حدود شریعت اسلامی را رعایت کنید.
  2. کسی که به دیگری کمک می‌کند، باید حقوق او و پیامدهای قرارداد را با دقت در نظر بگیرد.
  3. شرط نامعتبر را رد کنید، بی‌آنکه بخش‌های معتبر قرارداد را بی‌دلیل باطل کنید.
الْحَدِيثُ الشَّرِيفُ

هر روز یک حدیث، به زبان خودت

اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه می‌دهد؛ حتی به‌صورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.