خمس غنیمت در راه خدا · Sahih al-Bukhari

Sahih al-Bukhari، حدیث 3094

روایت‌شده توسط Malik ibn Aws ibn al-Hadathan. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.

Sahih (معتبر)کتاب: خمس غنیمت در راه خدا
صحيح البخاري
چه کسی روایت کرد؟

به روایت Malik ibn Aws ibn al-Hadathan

Sahih (معتبر)

صحيح البخاري در مجموع معتبر دانسته می‌شود.

روایت

متن عربی

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَرْوِيُّ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ،، وَكَانَ، مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرٍ ذَكَرَ لِي ذِكْرًا مِنْ حَدِيثِهِ ذَلِكَ، فَانْطَلَقْتُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى مَالِكِ بْنِ أَوْسٍ، فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ الْحَدِيثِ فَقَالَ مَالِكٌ بَيْنَا أَنَا جَالِسٌ فِي أَهْلِي حِينَ مَتَعَ النَّهَارُ، إِذَا رَسُولُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ يَأْتِينِي فَقَالَ أَجِبْ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ‏.‏ فَانْطَلَقْتُ مَعَهُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى عُمَرَ، فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ عَلَى رِمَالِ سَرِيرٍ، لَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ فِرَاشٌ مُتَّكِئٌ عَلَى وِسَادَةٍ مِنْ أَدَمٍ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ ثُمَّ جَلَسْتُ فَقَالَ يَا مَالِ، إِنَّهُ قَدِمَ عَلَيْنَا مِنْ قَوْمِكَ أَهْلُ أَبْيَاتٍ، وَقَدْ أَمَرْتُ فِيهِمْ بِرَضْخٍ فَاقْبِضْهُ فَاقْسِمْهُ بَيْنَهُمْ‏.‏ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، لَوْ أَمَرْتَ بِهِ غَيْرِي‏.‏ قَالَ اقْبِضْهُ أَيُّهَا الْمَرْءُ‏.‏ فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ عِنْدَهُ أَتَاهُ حَاجِبُهُ يَرْفَا فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عُثْمَانَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَالزُّبَيْرِ وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ يَسْتَأْذِنُونَ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمْ فَدَخَلُوا فَسَلَّمُوا وَجَلَسُوا، ثُمَّ جَلَسَ يَرْفَا يَسِيرًا ثُمَّ قَالَ هَلْ لَكَ فِي عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمَا، فَدَخَلاَ فَسَلَّمَا فَجَلَسَا، فَقَالَ عَبَّاسٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا‏.‏ وَهُمَا يَخْتَصِمَانِ فِيمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ بَنِي النَّضِيرِ‏.‏ فَقَالَ الرَّهْطُ عُثْمَانُ وَأَصْحَابُهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اقْضِ بَيْنَهُمَا وَأَرِحْ أَحَدَهُمَا مِنَ الآخَرِ‏.‏ قَالَ عُمَرُ تَيْدَكُمْ، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ، هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏ يُرِيدُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَفْسَهُ‏.‏ قَالَ الرَّهْطُ قَدْ قَالَ ذَلِكَ‏.‏ فَأَقْبَلَ عُمَرُ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا اللَّهَ، أَتَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ قَالَ ذَلِكَ قَالاَ قَدْ قَالَ ذَلِكَ‏.‏ قَالَ عُمَرُ فَإِنِّي أُحَدِّثُكُمْ عَنْ هَذَا الأَمْرِ، إِنَّ اللَّهَ قَدْ خَصَّ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْفَىْءِ بِشَىْءٍ لَمْ يُعْطِهِ أَحَدًا غَيْرَهُ ـ ثُمَّ قَرَأَ ‏{‏وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏قَدِيرٌ‏}‏ ـ فَكَانَتْ هَذِهِ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَاللَّهِ مَا احْتَازَهَا دُونَكُمْ، وَلاَ اسْتَأْثَرَ بِهَا عَلَيْكُمْ قَدْ أَعْطَاكُمُوهُ، وَبَثَّهَا فِيكُمْ حَتَّى بَقِيَ مِنْهَا هَذَا الْمَالُ، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ نَفَقَةَ سَنَتِهِمْ مِنْ هَذَا الْمَالِ، ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ، فَعَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِذَلِكَ حَيَاتَهُ، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ ذَلِكَ قَالُوا نَعَمْ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِعَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَانِ ذَلِكَ قَالَ عُمَرُ ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَبَضَهَا أَبُو بَكْرٍ، فَعَمِلَ فِيهَا بِمَا عَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُ فِيهَا لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ، ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ، فَكُنْتُ أَنَا وَلِيَّ أَبِي بَكْرٍ، فَقَبَضْتُهَا سَنَتَيْنِ مِنْ إِمَارَتِي، أَعْمَلُ فِيهَا بِمَا عَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا عَمِلَ فِيهَا أَبُو بَكْرٍ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنِّي فِيهَا لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ، ثُمَّ جِئْتُمَانِي تُكَلِّمَانِي وَكَلِمَتُكُمَا وَاحِدَةٌ، وَأَمْرُكُمَا وَاحِدٌ، جِئْتَنِي يَا عَبَّاسُ تَسْأَلُنِي نَصِيبَكَ مِنِ ابْنِ أَخِيكَ، وَجَاءَنِي هَذَا ـ يُرِيدُ عَلِيًّا ـ يُرِيدُ نَصِيبَ امْرَأَتِهِ مِنْ أَبِيهَا، فَقُلْتُ لَكُمَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا بَدَا لِي أَنْ أَدْفَعَهُ إِلَيْكُمَا قُلْتُ إِنْ شِئْتُمَا دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا عَلَى أَنَّ عَلَيْكُمَا عَهْدَ اللَّهِ وَمِيثَاقَهُ لَتَعْمَلاَنِ فِيهَا بِمَا عَمِلَ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَبِمَا عَمِلَ فِيهَا أَبُو بَكْرٍ، وَبِمَا عَمِلْتُ فِيهَا مُنْذُ وَلِيتُهَا، فَقُلْتُمَا ادْفَعْهَا إِلَيْنَا‏.‏ فَبِذَلِكَ دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا، فَأَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ، هَلْ دَفَعْتُهَا إِلَيْهِمَا بِذَلِكَ قَالَ الرَّهْطُ نَعَمْ‏.‏ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا بِذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَتَلْتَمِسَانِ مِنِّي قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ فَوَاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ، لاَ أَقْضِي فِيهَا قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ، فَإِنْ عَجَزْتُمَا عَنْهَا فَادْفَعَاهَا إِلَىَّ، فَإِنِّي أَكْفِيكُمَاهَا‏.‏

ترجمه

اسحاق بن محمد فَرْوی برای ما حدیث کرد، مالک بن انس برای ما حدیث کرد، از ابن شهاب، از مالک بن اوس بن حَدَثان. محمد بن جبیر بخشی از این حدیث را برایم ذکر کرد، پس نزد مالک بن اوس رفتم و از او درباره آن حدیث پرسیدم. مالک گفت:

«در حالی که روز بالا آمده بود و هوا گرم شده بود، در میان خانواده‌ام نشسته بودم که ناگهان فرستاده عمر بن خطاب نزد من آمد و گفت: "امیرالمؤمنین تو را فراخوانده است." همراه او راه افتادم تا وارد محضر عمر شدم. دیدم که بر تختی از لیف خرما بدون هیچ تشکی نشسته و بر بالش چرمی تکیه داده است. به او سلام کردم و نشستم. فرمود: "ای مالک! گروهی از قومت که دارای خانواده هستند نزد ما آمده‌اند و من دستور داده‌ام هدیه‌ای به آنان داده شود؛ پس آن را بگیر و میانشان تقسیم کن." گفتم: "ای امیرالمؤمنین! کاش این کار را به غیر من واگذار می‌کردی." فرمود: "ای مرد! آن را بگیر." در حالی که نزد او نشسته بودم، حاجبش یَرْفا آمد و گفت: "عثمان، عبدالرحمن بن عوف، زبیر و سعد بن ابی‌وقاص اجازه ورود می‌طلبند؛ آیا اجازه دهم؟" فرمود: "بله." به آنان اجازه داده شد، وارد شدند، سلام کردند و نشستند. اندکی بعد یرفا دوباره آمد و گفت: "آیا علی و عباس را اجازه دهم؟" فرمود: "بله." به آن دو اجازه داده شد، وارد شدند، سلام کردند و نشستند. سپس عباس گفت: "ای امیرالمؤمنین! میان من و این شخص داوری کن." آن دو درباره فئیِ بنی‌نضیر که خداوند به رسولش ﷺ بخشیده بود، اختلاف داشتند. گروه حاضر (عثمان و یارانش) گفتند: "ای امیرالمؤمنین! میان آن دو داوری کن و یکی را از دست دیگری آسوده ساز." عمر فرمود: "درنگ کنید! شما را به خدایی سوگند می‌دهم که آسمان و زمین به فرمان او برپاست، آیا می‌دانید که رسول الله ﷺ فرمود: "ما ارث نمی‌بریم؛ آنچه از ما بماند صدقه است" و منظور رسول الله ﷺ از این سخن، خودشان بود؟" گروه گفتند: "بله، ایشان چنین فرمودند." سپس عمر رو به علی و عباس کرد و گفت: "شما دو نفر را به خدا سوگند می‌دهم، آیا می‌دانید که رسول الله ﷺ چنین فرموده است؟" آن دو گفتند: "بله، چنین فرمودند." عمر گفت: "من شما را از این امر آگاه می‌کنم. خداوند در این فئی، چیزی را مخصوص رسولش ﷺ گردانید که به هیچ‌کس جز او نداد." سپس آیه را خواند: {و آنچه خدا از آنان به عنوان فئی به رسولش بازگرداند...} تا سخن خداوند {...تواناست}. پس این مال اختصاصاً برای رسول الله ﷺ بود. به خدا سوگند! ایشان آن را بدون شما تصاحب نکردند و بر شما ترجیح ندادند؛ بلکه آن را به همه شما دادند و میانتان تقسیم کردند تا اینکه این مقدار باقی ماند. رسول الله ﷺ مخارج یک ساله خانواده‌شان را از این مال برمی‌داشتند و باقیمانده را در راه خدا صرف می‌کردند. رسول الله ﷺ در تمام دوران زندگی‌شان چنین عمل کردند. شما را به خدا سوگند می‌دهم، آیا این را می‌دانید؟" گفتند: "بله." سپس به علی و عباس فرمود: "شما دو نفر را به خدا سوگند می‌دهم، آیا این را می‌دانید؟" عمر ادامه داد: "سپس چون خداوند پیامبرش ﷺ را وفات داد، ابوبکر گفت: "من ولیّ (جانشین) رسول الله ﷺ هستم." ابوبکر آن را در اختیار گرفت و همان‌گونه که رسول الله ﷺ عمل کرده بودند، در آن عمل کرد. خدا می‌داند که او در این کار صادق، نیکوکار، هدایت‌یافته و پیرو حق بود. سپس چون خداوند ابوبکر را وفات داد، من جانشین ابوبکر شدم. دو سال از دوران خلافت خود آن را در اختیار داشتم و همان‌گونه که رسول الله ﷺ و ابوبکر عمل کرده بودند، در آن عمل کردم. خدا می‌داند که من نیز در این کار صادق، نیکوکار، هدایت‌یافته و پیرو حق بوده‌ام. اکنون شما دو نفر با سخنی یکسان و خواسته‌ای واحد نزد من آمده‌اید. ای عباس! تو آمده‌ای تا سهم خود را از مال برادرزاده‌ات بخواهی؛ و این شخص (علی) آمده تا سهم همسرش را از مال پدرش مطالبه کند. من به شما دو نفر گفتم که رسول الله ﷺ فرمود: "ما ارث نمی‌بریم؛ آنچه از ما بماند صدقه است." وقتی صلاح دانستم که این مال را به شما واگذار کنم، گفتم: "اگر بخواهید، آن را به شما واگذار می‌کنم به شرطی که با خدا عهد و پیمان ببندید که در آن همان‌گونه عمل کنید که رسول الله ﷺ، ابوبکر و من از زمانی که سرپرستی آن را بر عهده گرفتم، عمل کرده‌ایم." شما دو نفر گفتید: "آن را به ما بسپار." بدین شرط آن را به شما سپردم. اکنون شما را به خدا سوگند می‌دهم، آیا آن را با همین شرط به آنان سپردم؟" گروه گفتند: "بله." سپس رو به علی و عباس کرد و فرمود: "شما دو نفر را به خدا سوگند می‌دهم، آیا آن را با همین شرط به شما سپردم؟" گفتند: "بله." فرمود: "آیا اکنون حکمی غیر از این از من می‌طلبید؟ به خدایی که آسمان و زمین به فرمان او برپاست سوگند، در این باره حکمی جز این نخواهم داد. اگر از اداره آن ناتوانید، آن را به من بازگردانید تا من از جانب شما کفایت آن را کنم."

ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمه‌شده از عربی.

پیام اصلی

ʿUmar اموال بنی‌نضیر را به‌عنوان داراییِ صدقه اداره می‌کرد، نه به‌عنوان ارث.

پیشینه و سبب بیان

ʿAlī و ʿAbbās از ʿUmar دربارهٔ ادارهٔ اموال بنی‌نضیر داوری خواستند. ʿUmar سخن پیامبر ﷺ را یادآوری کرد که آنچه پیامبران بر جای می‌گذارند صدقه است، و نیز توافقی را که آنان پیش‌تر دربارهٔ ادارهٔ این اموال پذیرفته بودند.

توضیح واژه‌های دشوار
فَیء

اموالی که بدون جنگ به جامعهٔ مسلمانان می‌رسد.

صدقه

مالی که برای کار خیر اختصاص یافته است، نه برای ارث شخصی.

خُمس

یک‌پنجمِ برخی غنایم جنگی که طبق احکام اسلامی مصرف ویژه‌ای دارد.

برداشت‌های عالمان

عالمان کلاسیک از این روایت چنین برداشت کرده‌اند که پیامبران ارث شخصی بر جای نمی‌گذارند و اموال باقی‌مانده از آنان بر اساس مصرفی که تعیین کرده‌اند هزینه می‌شود. عالمان دربارهٔ وضعیت فقهی دقیق و نحوهٔ ادارهٔ این اموال بحث کرده‌اند؛ اما در این روایت، محور اصلی آن است که Abū Bakr و ʿUmar رویهٔ پیامبر ﷺ را ادامه دادند. همچنین روشن می‌شود که مسئول حکومتی باید اموال عمومی را با دقت اداره کند و به شروط پذیرفته‌شده پایبند باشد. چهار مذهب فقهی اهل‌سنت این قاعده را می‌پذیرند که پیامبران مانند وارثان عادی به ارث گذاشته نمی‌شوند، هرچند شیوهٔ اجرا و ادارهٔ چنین اموال خاصی را با جزئیات بیشتری بررسی می‌کنند.

درس‌هایی برای امروز
  1. برای ادارهٔ اموال مشترک یا خیریه، شروط روشن تعیین کنید و با دقت به آن‌ها پایبند بمانید.
  2. پیش از تصمیم‌گیری، قضاوت خود را بر دانش معتبر استوار کنید و سخن همهٔ افراد ذی‌ربط را بشنوید.
  3. اموالی را که برای هدفی نیک اختصاص یافته‌اند، حتی اگر ادارهٔ آن‌ها به دست دیگری سپرده شود، در همان راه مصرف کنید.
الْحَدِيثُ الشَّرِيفُ

هر روز یک حدیث، به زبان خودت

اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه می‌دهد؛ حتی به‌صورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.