تفسیر نبوی قرآن · Sahih al-Bukhari

Sahih al-Bukhari، حدیث 4772

روایت‌شده توسط Al-Musaiyab ibn Hazn. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.

Sahih (معتبر)کتاب: تفسیر نبوی قرآن
صحيح البخاري
چه کسی روایت کرد؟

به روایت Al-Musaiyab ibn Hazn

Sahih (معتبر)

صحيح البخاري در مجموع معتبر دانسته می‌شود.

روایت

متن عربی

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمَّا حَضَرَتْ أَبَا طَالِبٍ الْوَفَاةُ جَاءَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَ عِنْدَهِ أَبَا جَهْلٍ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أُمَيَّةَ بْنِ الْمُغِيرَةِ، فَقَالَ ‏"‏ أَىْ عَمِّ قُلْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، كَلِمَةً أُحَاجُّ لَكَ بِهَا عِنْدَ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أُمَيَّةَ أَتَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَلَمْ يَزَلْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعْرِضُهَا عَلَيْهِ، وَيُعِيدَانِهِ بِتِلْكَ الْمَقَالَةِ حَتَّى قَالَ أَبُو طَالِبٍ آخِرَ مَا كَلَّمَهُمْ عَلَى مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَأَبَى أَنْ يَقُولُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ‏.‏ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَاللَّهِ لأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ مَا لَمْ أُنْهَ عَنْكَ ‏"‏‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏{‏مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ‏}‏ وَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي أَبِي طَالِبٍ، فَقَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏{‏إِنَّكَ لاَ تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ‏}‏‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ‏{‏أُولِي الْقُوَّةِ‏}‏ لاَ يَرْفَعُهَا الْعُصْبَةُ مِنَ الرِّجَالِ‏.‏ ‏{‏لَتَنُوءُ‏}‏ لَتُثْقِلُ‏.‏ ‏{‏فَارِغًا‏}‏ إِلاَّ مِنْ ذِكْرِ مُوسَى‏.‏ ‏{‏الْفَرِحِينَ‏}‏ الْمَرِحِينَ‏.‏ ‏{‏قُصِّيهِ‏}‏ اتَّبِعِي أَثَرَهُ، وَقَدْ يَكُونُ أَنْ يَقُصَّ الْكَلاَمَ ‏{‏نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ‏}‏‏.‏ ‏{‏عَنْ جُنُبٍ‏}‏ عَنْ بُعْدٍ عَنْ جَنَابَةٍ وَاحِدٌ، وَعَنِ اجْتِنَابٍ أَيْضًا، يَبْطِشُ وَيَبْطُشُ‏.‏ ‏{‏يَأْتَمِرُونَ‏}‏ يَتَشَاوَرُونَ‏.‏ الْعُدْوَانُ وَالْعَدَاءُ وَالتَّعَدِّي وَاحِدٌ‏.‏ ‏{‏آنَسَ‏}‏ أَبْصَرَ‏.‏ الْجِذْوَةُ قِطْعَةٌ غَلِيظَةٌ مِنَ الْخَشَبِ، لَيْسَ فِيهَا لَهَبٌ، وَالشِّهَابُ فِيهِ لَهَبٌ‏.‏ وَالْحَيَّاتُ أَجْنَاسٌ الْجَانُّ وَالأَفَاعِي وَالأَسَاوِدُ‏.‏ ‏{‏رِدْءًا‏}‏ مُعِينًا‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ‏{‏يُصَدِّقُنِي‏}‏ وَقَالَ غَيْرُهُ ‏{‏سَنَشُدُّ‏}‏ سَنُعِينُكَ كُلَّمَا عَزَّزْتَ شَيْئًا فَقَدْ جَعَلْتَ لَهُ عَضُدًا‏.‏ مَقْبُوحِينَ مُهْلَكِينَ‏.‏ ‏{‏وَصَّلْنَا‏}‏ بَيَّنَّاهُ وَأَتْمَمْنَاهُ‏.‏ ‏{‏يُجْبَى‏}‏ يُجْلَبُ ‏.‏‏{‏بَطِرَتْ‏}‏ أَشِرَتْ‏.‏ ‏{‏فِي أُمِّهَا رَسُولاً‏}‏ أُمُّ الْقُرَى مَكَّةُ وَمَا حَوْلَهَا‏.‏ ‏{‏تُكِنُّ‏}‏ تُخْفِي‏.‏ أَكْنَنْتُ الشَّىْءَ أَخْفَيْتُهُ، وَكَنَنْتُهُ أَخْفَيْتُهُ وَأَظْهَرْتُهُ‏.‏ ‏{‏وَيْكَأَنَّ اللَّهَ‏}‏ مِثْلُ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ ‏{‏يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ‏}‏ يُوَسِّعُ عَلَيْهِ وَيُضَيِّقُ عَلَيْهِ‏.‏

ترجمه

ابو الیمان برای ما حدیث نقل کرد، شعیب به او خبر داد، از زهری، که گفت: سعید بن مسیب از پدرش به من خبر داد که چون مرگ ابوطالب فرا رسید، رسول خدا ﷺ بر بالین او آمدند و ابوجهل و عبدالله بن ابی‌امیه بن مغیره را نزد او یافتند. پیامبر ﷺ فرمودند:

«ای عمو! بگو: لا إله إلا الله (هیچ معبودی جز الله نیست)، کلمه‌ای که به وسیله آن در پیشگاه الله از تو دفاع خواهم کرد.» ابوجهل و عبدالله بن ابی‌امیه گفتند: «آیا از دین عبدالمطلب رویگردان می‌شوی؟» رسول خدا ﷺ پیوسته آن کلمه را بر او عرضه می‌کردند و آن دو نیز همان سخن را تکرار می‌کردند، تا اینکه ابوطالب در آخرین سخنی که با آنان گفت، اعلام کرد که بر دین عبدالمطلب است و از گفتن «لا إله إلا الله» امتناع ورزید. آنگاه رسول خدا ﷺ فرمودند: «به خدا سوگند، تا زمانی که منع نشوم، برای تو آمرزش خواهم طلبید.» سپس الله این آیه را نازل کرد: {پیامبر و کسانی که ایمان آورده‌اند را سزاوار نیست که برای مشرکان آمرزش بخواهند}. و الله درباره ابوطالب به طور خاص فرمود: {یقیناً تو هر کس را که دوست بداری نمی‌توانی هدایت کنی، ولی الله هر کس را بخواهد هدایت می‌کند}. ابن عباس گفت: {أُولِي الْقُوَّةِ} یعنی چیزی که گروهی از مردان نتوانند آن را بلند کنند. {لَتَنُوءُ} یعنی سنگینی می‌کند. {فَارِغًا} یعنی خالی، مگر از یاد موسی. {الْفَرِحِينَ} یعنی شادمانان سرمست. {قُصِّيهِ} یعنی اثرش را پیروی کن، و گاهی به معنای سخن گفتن نیز هست چنانکه {نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ}. {عَنْ جُنُبٍ} یعنی از دور، از پهلو، و همچنین به معنای اجتناب کردن؛ یبطش و یبطوش هر دو به معنای گرفتن هستند. {يَأْتَمِرُونَ} یعنی با یکدیگر مشورت می‌کنند. عدوان، عدا و تعدی همگی یک معنا دارند (ستم و دشمنی). {آنَسَ} یعنی دید. جذوه تکه چوب ضخیمی است که شعله ندارد، اما شهاب دارای شعله است. ماران انواع مختلفی دارند: جان، افعی و اساود. {رِدْءًا} یعنی یاریگر. ابن عباس درباره {يُصَدِّقُنِي} سخن گفت و دیگران درباره {سَنَشُدُّ} گفتند که تو را یاری خواهیم کرد؛ هرگاه چیزی را تقویت کنی، برای آن بازویی ساخته‌ای. مقبوحین یعنی رانده شدگان و هلاک شدگان. {وَصَّلْنَا} یعنی بیان کردیم و کامل نمودیم. {يُجْبَى} یعنی آورده می‌شود. {بَطِرَتْ} یعنی طغیان کرد و سرمست شد. {فِي أُمِّهَا رَسُولاً} منظور از ام‌القری، مکه و نواحی اطراف آن است. {تُكِنُّ} یعنی پنهان می‌کند. اکننت الشیء یعنی آن را پنهان کردم، و کننته یعنی آن را هم پنهان و هم آشکار کردم. {وَيْكَأَنَّ اللَّهَ} مانند این است که بگوید آیا ندیدی که الله {يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ} روزی را برای هر که بخواهد گشاده یا تنگ می‌گرداند.

ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمه‌شده از عربی.

پیام اصلی

پیامبر ﷺ پیوسته عمویش را به ایمان دعوت می‌کرد، اما هدایت در اختیار خداوند است.

پیشینه و سبب بیان

این حدیث بستر مرگ ابوطالب را توصیف می‌کند: پیامبر ﷺ او را دعوت کرد شهادتین را بر زبان آورد، درحالی‌که ابوجهل و عبدالله بن ابی‌امیه او را تشویق می‌کردند بر آیین عبدالمطلب پایبند بماند. آیات ۹:۱۱۳ و ۲۸:۵۶ با این ماجرا مرتبط دانسته شده‌اند.

توضیح واژه‌های دشوار
لَا إِلٰهَ إِلَّا الله

هیچ معبودی جز خداوند نیست که سزاوار پرستش باشد.

طلب آمرزش

از خداوند خواستن که گناهان کسی را ببخشد.

هدایت

راه ایمانی که خداوند عطا می‌کند؛ پیامبر می‌تواند آن را ابلاغ کند، اما نمی‌تواند دل کسی را به ایمان وادار سازد.

برداشت‌های عالمان

عالمان کلاسیک از این روایت چنین برداشت کرده‌اند که محبت و تلاش پیامبرانه نمی‌تواند کسی را مستقل از خواست خداوند به ایمان برساند. وظیفهٔ پیام‌آور، رساندن روشن حقیقت است؛ هدایت دل در اختیار خداوند است. این ماجرا همچنین اهمیت بر زبان آوردن شهادتین به‌عنوان عمل ایمانی را روشن می‌کند. پس از نزول آیهٔ ۹:۱۱۳، جایز نیست از خداوند برای کسی که در حال شرک از دنیا رفته است آمرزش خواسته شود.

درس‌هایی برای امروز
  1. با شکیبایی و دلسوزی خالصانه عزیزانتان را به ایمان دعوت کنید، بی‌آنکه گمان کنید می‌توانید بر دلشان تسلط داشته باشید.
  2. اجازه ندهید فشار گروهی یا رسم خانوادگی شما را از پیروی حقیقت بازدارد.
  3. امیدتان را به خداوند ببندید و برای خود و کسانی که هنوز زنده‌اند، از او هدایت بخواهید.
الْحَدِيثُ الشَّرِيفُ

هر روز یک حدیث، به زبان خودت

اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه می‌دهد؛ حتی به‌صورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.