نفقه · Sahih al-Bukhari

Sahih al-Bukhari، حدیث 5358

متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.

Sahih (معتبر)کتاب: نفقه
صحيح البخاري

روایت

متن عربی

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُفَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَالِكُ بْنُ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، وَكَانَ، مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ذَكَرَ لِي ذِكْرًا مِنْ حَدِيثِهِ، فَانْطَلَقْتُ حَتَّى دَخَلْتُ عَلَى مَالِكِ بْنِ أَوْسٍ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ مَالِكٌ انْطَلَقْتُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى عُمَرَ، إِذْ أَتَاهُ حَاجِبُهُ يَرْفَا فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عُثْمَانَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ وَالزُّبَيْرِ وَسَعْدٍ يَسْتَأْذِنُونَ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمْ ـ قَالَ ـ فَدَخَلُوا وَسَلَّمُوا فَجَلَسُوا، ثُمَّ لَبِثَ يَرْفَا قَلِيلاً فَقَالَ لِعُمَرَ هَلْ لَكَ فِي عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمَا، فَلَمَّا دَخَلاَ سَلَّمَا وَجَلَسَا، فَقَالَ عَبَّاسٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا‏.‏ فَقَالَ الرَّهْطُ عُثْمَانُ وَأَصْحَابُهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اقْضِ بَيْنَهُمَا، وَأَرِحْ أَحَدَهُمَا مِنَ الآخَرِ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ اتَّئِدُوا أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ، هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏ يُرِيدُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَفْسَهُ‏.‏ قَالَ الرَّهْطُ قَدْ قَالَ ذَلِكَ‏.‏ فَأَقْبَلَ عُمَرُ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ذَلِكَ قَالاَ قَدْ قَالَ ذَلِكَ‏.‏ قَالَ عُمَرُ فَإِنِّي أُحَدِّثُكُمْ عَنْ هَذَا الأَمْرِ، إِنَّ اللَّهَ كَانَ خَصَّ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْمَالِ بِشَىْءٍ لَمْ يُعْطِهِ أَحَدًا غَيْرَهُ، قَالَ اللَّهُ ‏{‏مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏قَدِيرٌ‏}‏‏.‏ فَكَانَتْ هَذِهِ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاللَّهِ مَا احْتَازَهَا دُونَكُمْ وَلاَ اسْتَأْثَرَ بِهَا عَلَيْكُمْ، لَقَدْ أَعْطَاكُمُوهَا وَبَثَّهَا فِيكُمْ، حَتَّى بَقِيَ مِنْهَا هَذَا الْمَالُ، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ نَفَقَةَ سَنَتِهِمْ مِنْ هَذَا الْمَالِ، ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ، فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ، فَعَمِلَ بِذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَيَاتَهُ، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ، هَلْ تَعْلَمُونَ ذَلِكَ قَالُوا نَعَمْ‏.‏ قَالَ لِعَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَانِ ذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ‏.‏ ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَبَضَهَا أَبُو بَكْرٍ يَعْمَلُ فِيهَا بِمَا عَمِلَ بِهِ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنْتُمَا حِينَئِذٍ ـ وَأَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ ـ تَزْعُمَانِ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ كَذَا وَكَذَا، وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنَّهُ فِيهَا صَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ، ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ فَقُلْتُ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ، فَقَبَضْتُهَا سَنَتَيْنِ أَعْمَلُ فِيهَا بِمَا عَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ، ثُمَّ جِئْتُمَانِي وَكَلِمَتُكُمَا وَاحِدَةٌ وَأَمْرُكُمَا جَمِيعٌ، جِئْتَنِي تَسْأَلُنِي نَصِيبَكَ مِنِ ابْنِ أَخِيكَ، وَأَتَى هَذَا يَسْأَلُنِي نَصِيبَ امْرَأَتِهِ مِنْ أَبِيهَا، فَقُلْتُ إِنْ شِئْتُمَا دَفَعْتُهُ إِلَيْكُمَا عَلَى أَنَّ عَلَيْكُمَا عَهْدَ اللَّهِ وَمِيثَاقَهُ لَتَعْمَلاَنِ فِيهَا بِمَا عَمِلَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبِمَا عَمِلَ بِهِ فِيهَا أَبُو بَكْرٍ، وَبِمَا عَمِلْتُ بِهِ فِيهَا، مُنْذُ وُلِّيتُهَا، وَإِلاَّ فَلاَ تُكَلِّمَانِي فِيهَا فَقُلْتُمَا ادْفَعْهَا إِلَيْنَا بِذَلِكَ‏.‏ فَدَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا بِذَلِكَ، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ دَفَعْتُهَا إِلَيْهِمَا بِذَلِكَ فَقَالَ الرَّهْطُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَأَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا بِذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ أَفَتَلْتَمِسَانِ مِنِّي قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ، فَوَالَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ لاَ أَقْضِي فِيهَا قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ، حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ، فَإِنْ عَجَزْتُمَا عَنْهَا فَادْفَعَاهَا فَأَنَا أَكْفِيكُمَاهَا‏.‏

ترجمه

سعید بن عفیر برای ما حدیث کرد و گفت: لیث برایم حدیث کرد و گفت: عقیل از ابن شهاب برایم حدیث کرد و گفت: مالک بن اوس بن حَدَثان به من خبر داد و گفت: محمد بن جبیر بن مطعم بخشی از حدیثش را برایم یادآوری کرد، پس رفتم تا نزد مالک بن اوس وارد شدم و از او پرسیدم. مالک گفت: رفتم تا نزد عمر وارد شوم، ناگهان دربان او یَرفا آمد و گفت: آیا عثمان، عبدالرحمن، زبیر و سعد را می‌پذیری؟ آن‌ها اجازه ورود می‌خواهند. عمر گفت: بله. پس به آنان اجازه داد و آن‌ها وارد شدند، سلام کردند و نشستند. سپس یَرفا اندکی درنگ کرد و به عمر گفت: آیا علی و عباس را نیز می‌پذیری؟ عمر گفت: بله. پس به آن دو اجازه داد. وقتی وارد شدند، سلام کردند و نشستند. عباس گفت: ای امیرالمؤمنین! میان من و این شخص داوری کن. گروه عثمان و یارانش گفتند: ای امیرالمؤمنین! میان آن دو داوری کن و یکی را از دست دیگری آسوده ساز. عمر فرمود: درنگ کنید! شما را به خدایی که آسمان و زمین به فرمان او برپاست سوگند می‌دهم، آیا می‌دانید که رسول الله ﷺ فرمود:

«ما ارث نمی‌گذاریم؛ آنچه از ما بماند صدقه است»؟ و منظور رسول الله ﷺ از این سخن، خودشان بود؟ آن گروه گفتند: بله، ایشان چنین فرمودند. سپس عمر رو به علی و عباس کرد و گفت: شما دو نفر را به خدا سوگند می‌دهم، آیا می‌دانید که رسول الله ﷺ این سخن را فرمودند؟ آن دو گفتند: بله، فرمودند. عمر گفت: اکنون درباره این matter با شما سخن می‌گویم. خداوند در این اموال، رسولش ﷺ را به چیزی اختصاص داد که به هیچ‌کس جز او نداد. خداوند فرمود: {و آنچه خدا از آنان به پیامبرش بازگرداند، پس شما برای آن اسب یا شتری نتاختید...} تا آنجا که می‌فرماید: {...و خدا بر هر چیزی تواناست}. پس این اموال خالصاً مخصوص رسول الله ﷺ بود. اما به خدا سوگند، ایشان آن را از شما دریغ نکرد و برای خود نگه نداشت تا شما را محروم سازد؛ بلکه آن را به شما بخشید و میان شما تقسیم کرد تا اینکه تنها همین مقدار باقی ماند. رسول الله ﷺ از این مال، مخارج یک سال خانواده‌اش را تأمین می‌کرد و سپس باقیمانده را در راهی که مال خدا (زکات و صدقات) صرف می‌شد، هزینه می‌نمود. رسول الله ﷺ در تمام دوران زندگی‌اش بدین شیوه عمل کرد. شما را به خدا سوگند می‌دهم، آیا این را می‌دانید؟ گفتند: بله. سپس به علی و عباس گفت: شما دو نفر را به خدا سوگند می‌دهم، آیا این را می‌دانید؟ آن دو گفتند: بله. سپس عمر افزود: آنگاه خداوند پیامبرش ﷺ را وفات داد و ابوبکر گفت: من جانشین رسول الله ﷺ هستم. پس ابوبکر این اموال را در اختیار گرفت و دقیقاً همان‌گونه که رسول الله ﷺ عمل کرده بود، با آن رفتار کرد. و شما دو نفر در آن زمان — و اینجا رو به علی و عباس کرد — ادعا می‌کردید که ابوبکر فلان و بهمان است! ولی خدا می‌داند که او در این امر صادق، نیکوکار، هدایت‌یافته و پیرو حق بود. سپس خداوند ابوبکر را وفات داد و من گفتم: من جانشین رسول الله ﷺ و ابوبکر هستم. پس این اموال را دو سال در اختیار گرفتم و همان‌گونه که رسول الله ﷺ و ابوبکر عمل کرده بودند، با آن رفتار کردم. سپس شما دو نفر نزد من آمدید در حالی که سخنتان یکی و خواسته‌تان مشترک بود. تو (ای عباس!) نزد من آمدی و سهم خود را از برادرزاده‌ات طلب کردی، و این یکی (علی) آمد و سهم همسرش را از پدرش خواست. پس گفتم: اگر بخواهید، این اموال را به شما واگذار می‌کنم به شرط آنکه با خدا عهد و پیمان ببندید که دقیقاً همان‌گونه که رسول الله ﷺ و ابوبکر با آن عمل کردند، و همان‌گونه که من از آغاز تصدی‌ام عمل کرده‌ام، شما نیز با آن رفتار کنید؛ وگرنه دیگر در این باره با من سخن نگویید. شما دو نفر گفتید: آن را با همین شرط به ما بسپار. پس من آن را با همین شرط به شما سپردم. شما را به خدا سوگند می‌دهم، آیا آن را با همین شرط به ایشان سپردم؟ آن گروه گفتند: بله. سپس رو به علی و عباس کرد و گفت: شما دو نفر را به خدا سوگند می‌دهم، آیا آن را با همین شرط به شما سپردم؟ آن دو گفتند: بله. عمر افزود: آیا اکنون از من حکمی غیر از این می‌خواهید؟ سوگند به خدایی که آسمان و زمین به اذن او برپاست، هرگز در این باره حکمی جز این نخواهم داد تا ساعت قیامت برپا شود! و اگر از اداره آن ناتوانید، آن را بازگردانید که من کفایت آن را بر عهده می‌گیرم.

ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمه‌شده از عربی.

پیام اصلی

پیامبر ﷺ یک سال هزینهٔ زندگی خانواده‌اش را کنار می‌گذاشت و باقی‌مانده را به‌عنوان دارایی عمومی اداره می‌کرد.

پیشینه و سبب بیان

ʿعلی و ʿعباس از ʿعمر دربارهٔ ادارهٔ اموالی که با پیامبر ﷺ ارتباط داشت پرسیدند. ʿعمر حاضران را به سخنی یادآوری کرد که بر اساس آن پیامبران ارث بر جای نمی‌گذارند، و نیز به توافقی که بر پایهٔ آن ادارهٔ این اموال به آنان واگذار شده بود.

توضیح واژه‌های دشوار
فَیء

اموالی که بدون جنگ به مسلمانان می‌رسد و طبق احکام اسلامی اداره می‌شود.

صدقه

بخشش و داراییِ خیریه؛ در اینجا به اموالی اشاره دارد که به‌عنوان ارث شخصی تقسیم نمی‌شوند.

هزینهٔ زندگی برای یک سال

امکانات لازم برای تأمین هزینه‌های خانواده طی یک سال.

برداشت‌های عالمان

عالمان کلاسیک از این روایت چنین برداشت کرده‌اند که اموالی که ʿعمر درباره‌شان سخن گفت، مانند ماترک معمولی میان وارثان تقسیم نمی‌شد، بلکه مطابق شیوهٔ پیامبر ﷺ اداره می‌شد. روایت همچنین نشان می‌دهد که خانوادهٔ پیامبر ﷺ از آن اموال هزینهٔ زندگی متناسب دریافت می‌کرد و باقی‌مانده به سود جامعه هزینه می‌شد. فقیهان دربارهٔ احکام دقیق فَیء و ادارهٔ آن در چارچوب آموزه‌های مربوط به اموال عمومی بحث می‌کنند؛ این بخش به‌تنهایی قاعده‌ای کلی برای ماترک شخصی همهٔ افراد وضع نمی‌کند.

درس‌هایی برای امروز
  1. برای ادارهٔ منابع مشترک، از پیش توافق‌های روشنی تعیین کنید و با دقت به آن‌ها پایبند بمانید.
  2. در تنظیم بودجه‌ای مسئولانه، ابتدا هزینه‌های ضروری خانواده را در نظر بگیرید.
  3. با منابع عمومی شفاف رفتار کنید و باقی‌مانده را در راه هدف توافق‌شده هزینه کنید.
الْحَدِيثُ الشَّرِيفُ

هر روز یک حدیث، به زبان خودت

اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه می‌دهد؛ حتی به‌صورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.