ارث · Sahih al-Bukhari

Sahih al-Bukhari، حدیث 6728

روایت‌شده توسط Umar ibn al-Khattab. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.

Sahih (معتبر)کتاب: ارث
صحيح البخاري
چه کسی روایت کرد؟

به روایت Umar ibn al-Khattab

Sahih (معتبر)

صحيح البخاري در مجموع معتبر دانسته می‌شود.

روایت

متن عربی

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَالِكُ بْنُ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ،، وَكَانَ، مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ذَكَرَ لِي مِنْ حَدِيثِهِ ذَلِكَ، فَانْطَلَقْتُ حَتَّى دَخَلْتُ عَلَيْهِ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ انْطَلَقْتُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى عُمَرَ فَأَتَاهُ حَاجِبُهُ يَرْفَأُ فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عُثْمَانَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ وَالزُّبَيْرِ وَسَعْدٍ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمْ، ثُمَّ قَالَ هَلْ لَكَ فِي عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ عَبَّاسٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا‏.‏ قَالَ أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏ يُرِيدُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَفْسَهُ‏.‏ فَقَالَ الرَّهْطُ قَدْ قَالَ ذَلِكَ‏.‏ فَأَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ فَقَالَ هَلْ تَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ذَلِكَ قَالاَ قَدْ قَالَ ذَلِكَ‏.‏ قَالَ عُمَرُ فَإِنِّي أُحَدِّثُكُمْ عَنْ هَذَا الأَمْرِ، إِنَّ اللَّهَ قَدْ كَانَ خَصَّ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْفَىْءِ بِشَىْءٍ لَمْ يُعْطِهِ أَحَدًا غَيْرَهُ، فَقَالَ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏قَدِيرٌ‏}‏ فَكَانَتْ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاللَّهِ مَا احْتَازَهَا دُونَكُمْ، وَلاَ اسْتَأْثَرَ بِهَا عَلَيْكُمْ، لَقَدْ أَعْطَاكُمُوهُ وَبَثَّهَا فِيكُمْ، حَتَّى بَقِيَ مِنْهَا هَذَا الْمَالُ، فَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ مِنْ هَذَا الْمَالِ نَفَقَةَ سَنَتِهِ، ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ، فَعَمِلَ بِذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَيَاتَهُ، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ ذَلِكَ قَالُوا نَعَمْ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِعَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَانِ ذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ‏.‏ فَتَوَفَّى اللَّهُ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَبَضَهَا فَعَمِلَ بِمَا عَمِلَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ فَقُلْتُ أَنَا وَلِيُّ وَلِيِّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَبَضْتُهَا سَنَتَيْنِ أَعْمَلُ فِيهَا مَا عَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ، ثُمَّ جِئْتُمَانِي وَكَلِمَتُكُمَا وَاحِدَةٌ، وَأَمْرُكُمَا جَمِيعٌ، جِئْتَنِي تَسْأَلُنِي نَصِيبَكَ مِنِ ابْنِ أَخِيكَ، وَأَتَانِي هَذَا يَسْأَلُنِي نَصِيبَ امْرَأَتِهِ مِنْ أَبِيهَا فَقُلْتُ إِنْ شِئْتُمَا دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا بِذَلِكَ، فَتَلْتَمِسَانِ مِنِّي قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ، فَوَاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ، لاَ أَقْضِي فِيهَا قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ، فَإِنْ عَجَزْتُمَا فَادْفَعَاهَا إِلَىَّ، فَأَنَا أَكْفِيكُمَاهَا‏.‏

ترجمه

یحیی بن بُکیر برای ما حدیث کرد، لیث برای ما حدیث کرد، از عقیل، از ابن شهاب که گفت: مالک بن اوس بن حَدَثان به من خبر داد، و محمد بن جبیر بن مطعم نیز بخشی از این حدیث را برایم ذکر کرده بود؛ پس رفتم تا بر او وارد شدم و از او پرسیدم. او گفت:

«رفتم تا بر عمر وارد شوم. حاجبش یَرفأ آمد و گفت: آیا عثمان، عبدالرحمن، زبیر و سعد را می‌پذیری؟ گفت: آری. پس به آنان اجازه داد. سپس گفت: آیا علی و عباس را نیز می‌پذیری؟ گفت: آری.» عباس گفت: «ای امیرالمؤمنین! میان من و این مرد داوری کن.» عمر گفت: «شما را به خدایی سوگند می‌دهم که آسمان و زمین به اذن او برپاست، آیا می‌دانید که رسول الله ﷺ فرمود: "ما ارث نمی‌بریم؛ آنچه از خود بر جای گذاریم صدقه است"؟ و منظور رسول الله ﷺ از این سخن، شخص خودش بود.» آن گروه گفتند: «بله، چنین فرمود.» سپس رو به علی و عباس کرد و گفت: «آیا شما دو نفر می‌دانید که رسول الله ﷺ این سخن را فرمود؟» گفتند: «بله، چنین فرمود.» عمر گفت: «پس من شما را از این امر آگاه می‌کنم: خداوند در این فئی (اموال بازگردانده شده بدون جنگ)، پیامبرش ﷺ را به چیزی اختصاص داد که به هیچ‌کس جز او نداد. خداوند عزوجل فرمود: {آنچه خدا به پیامبرش بازگرداند...} تا آنجا که می‌فرماید: {...قَدِیرٌ}. پس این اموال خالصاً مخصوص رسول الله ﷺ بود. به خدا سوگند، او این اموال را جدا از شما جمع نکرد و بر شما ترجیح نداد؛ بلکه آن را به شما بخشید و میان شما تقسیم نمود، تا اینکه این مال باقی ماند. پیامبر ﷺ هزینه سالانه خانواده‌اش را از این مال تأمین می‌کرد و سپس مابقی آن را همانند اموال عمومی بیت‌المال مصرف می‌نمود. رسول الله ﷺ در تمام دوران زندگی‌اش همین رویه را داشت. شما را به خدا سوگند می‌دهم، آیا این را می‌دانید؟» گفتند: «آری.» سپس به علی و عباس گفت: «شما دو نفر را به خدا سوگند می‌دهم، آیا این را می‌دانید؟» گفتند: «آری.» عمر افزود: «چون خداوند پیامبرش ﷺ را وفات داد، ابوبکر گفت: من جانشین رسول الله ﷺ هستم؛ پس سرپرستی این اموال را بر عهده گرفت و دقیقاً همان‌گونه عمل کرد که رسول الله ﷺ عمل کرده بود. سپس خداوند ابوبکر را وفات داد و من گفتم: من جانشینِ جانشینِ رسول الله ﷺ هستم؛ پس دو سال سرپرستی آن را بر عهده گرفتم و همان‌گونه عمل کردم که رسول الله ﷺ و ابوبکر عمل کرده بودند. سپس شما دو نفر نزد من آمدید در حالی که سخنتان یکی و درخواستتان مشترک بود. تو (عباس) آمدی تا سهم خود را از اموال برادرزاده‌ات بخواهی، و این مرد (علی) آمد تا سهم همسرش را از اموال پدرش مطالبه کند. من گفتم: اگر بخواهید، این اموال را با همان شرایط پیشین به شما واگذار می‌کنم. اما اکنون شما دو نفر از من حکمی غیر از آن می‌طلبید؟ به خدایی سوگند که آسمان و زمین به اذن او برپاست، هرگز در این باره حکمی جز این نخواهم داد تا زمانی که قیامت برپا شود. اگر ناتوان هستید، آن را به من بسپارید که من کفایت مدیریت آن را برای شما خواهم کرد.»

ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمه‌شده از عربی.

پیام اصلی

میراث پیامبر ﷺ به‌عنوان مالی برای امور خیریه اداره می‌شد.

پیشینه و سبب بیان

عباس و علی درباره اداره اموالی مرتبط با پیامبر ﷺ اختلاف خود را نزد عمر بردند. عمر از شاهدان خواست آنچه را می‌دانستند تأیید کنند و سپس شیوه پیشین اداره آن اموال را توضیح داد.

توضیح واژه‌های دشوار
فَیء

اموالی که بدون جنگ به جامعه مسلمانان می‌رسید.

صدقه

مالی که برای امور خیریه است؛ در اینجا به اموالی اشاره دارد که مانند ارث عادی تقسیم نمی‌شوند.

متولی

کسی که اموال را مطابق هدف تعیین‌شده نگهداری و هزینه می‌کند، بی‌آنکه آن را ملک خصوصی خود سازد.

برداشت‌های عالمان

عالمان کلاسیک از این روایت چنین برداشت کرده‌اند که پیامبران ارث عادی بر جای نمی‌گذارند؛ آنچه از آنان باقی می‌ماند برای امور خیریه و رفاه جامعه هزینه می‌شود. این روایت همچنین میان دارایی شخصی و مالی که به‌عنوان فَیء تحت اداره مسئولانه قرار دارد تمایز می‌گذارد. چهار مذهب فقهی اهل‌سنت این قاعده را می‌پذیرند که میراث پیامبران بر اساس سهم‌های معمول ارث تقسیم نمی‌شود؛ پیامدهای دقیق فقهی آن درباره اداره و هزینه‌کرد این اموال در فقه بررسی شده است.

درس‌هایی برای امروز
  1. اموال عمومی را بر اساس هدفی روشن اداره کنید و درباره نحوه هزینه‌کرد آن پاسخ‌گو باشید.
  2. در اختلاف‌ها پیش از داوری، ابتدا به شهادت‌های معتبر و واقعیت‌های مشترک رجوع کنید.
  3. میان ارث شخصی و اموالی که برای منفعت عمومی یا امور خیریه در نظر گرفته شده‌اند تفاوت بگذارید.
الْحَدِيثُ الشَّرِيفُ

هر روز یک حدیث، به زبان خودت

اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه می‌دهد؛ حتی به‌صورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.