Sahih Muslim، حدیث 7018
روایتشده توسط Ka'b ibn Malik. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.
به روایت Ka'b ibn Malik
صحيح مسلم در مجموع معتبر دانسته میشود.
روایت
حَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَرْحٍ مَوْلَى بَنِي أُمَيَّةَ أَخْبَرَنِي ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ ثُمَّ غَزَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَزْوَةَ تَبُوكَ وَهُوَ يُرِيدُ الرُّومَ وَنَصَارَى الْعَرَبِ بِالشَّامِ . قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَأَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبٍ كَانَ قَائِدَ كَعْبٍ مِنْ بَنِيهِ حِينَ عَمِيَ قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ يُحَدِّثُ حَدِيثَهُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ قَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ لَمْ أَتَخَلَّفْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا قَطُّ إِلاَّ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ غَيْرَ أَنِّي قَدْ تَخَلَّفْتُ فِي غَزْوَةِ بَدْرٍ وَلَمْ يُعَاتِبْ أَحَدًا تَخَلَّفَ عَنْهُ إِنَّمَا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ يُرِيدُونَ عِيرَ قُرَيْشٍ حَتَّى جَمَعَ اللَّهُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ عَدُوِّهُمْ عَلَى غَيْرِ مِيعَادٍ وَلَقَدْ شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ حِينَ تَوَاثَقْنَا عَلَى الإِسْلاَمِ وَمَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِهَا مَشْهَدَ بَدْرٍ وَإِنْ كَانَتْ بَدْرٌ أَذْكَرَ فِي النَّاسِ مِنْهَا وَكَانَ مِنْ خَبَرِي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ أَنِّي لَمْ أَكُنْ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْهُ فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ وَاللَّهِ مَا جَمَعْتُ قَبْلَهَا رَاحِلَتَيْنِ قَطُّ حَتَّى جَمَعْتُهُمَا فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ فَغَزَاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَرٍّ شَدِيدٍ وَاسْتَقْبَلَ سَفَرًا بَعِيدًا وَمَفَازًا وَاسْتَقْبَلَ عَدُوًّا كَثِيرًا فَجَلاَ لِلْمُسْلِمِينَ أَمْرَهُمْ لِيَتَأَهَّبُوا أُهْبَةَ غَزْوِهِمْ فَأَخْبَرَهُمْ بِوَجْهِهِمُ الَّذِي يُرِيدُ وَالْمُسْلِمُونَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَثِيرٌ وَلاَ يَجْمَعُهُمْ كِتَابُ حَافِظٍ - يُرِيدُ بِذَلِكَ الدِّيوَانَ - قَالَ كَعْبٌ فَقَلَّ رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَتَغَيَّبَ يَظُنُّ أَنَّ ذَلِكَ سَيَخْفَى لَهُ مَا لَمْ يَنْزِلْ فِيهِ وَحْىٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَغَزَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تِلْكَ الْغَزْوَةَ حِينَ طَابَتِ الثِّمَارُ وَالظِّلاَلُ فَأَنَا إِلَيْهَا أَصْعَرُ فَتَجَهَّزَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ وَطَفِقْتُ أَغْدُو لِكَىْ أَتَجَهَّزَ مَعَهُمْ فَأَرْجِعُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا . وَأَقُولُ فِي نَفْسِي أَنَا قَادِرٌ عَلَى ذَلِكَ إِذَا أَرَدْتُ . فَلَمْ يَزَلْ ذَلِكَ يَتَمَادَى بِي حَتَّى اسْتَمَرَّ بِالنَّاسِ الْجِدُّ فَأَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَادِيًا وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ وَلَمْ أَقْضِ مِنْ جَهَازِي شَيْئًا ثُمَّ غَدَوْتُ فَرَجَعْتُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا فَلَمْ يَزَلْ ذَلِكَ يَتَمَادَى بِي حَتَّى أَسْرَعُوا وَتَفَارَطَ الْغَزْوُ فَهَمَمْتُ أَنْ أَرْتَحِلَ فَأُدْرِكَهُمْ فَيَا لَيْتَنِي فَعَلْتُ ثُمَّ لَمْ يُقَدَّرْ ذَلِكَ لِي فَطَفِقْتُ إِذَا خَرَجْتُ فِي النَّاسِ بَعْدَ خُرُوجِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَحْزُنُنِي أَنِّي لاَ أَرَى لِي أُسْوَةً إِلاَّ رَجُلاً مَغْمُوصًا عَلَيْهِ فِي النِّفَاقِ أَوْ رَجُلاً مِمَّنْ عَذَرَ اللَّهُ مِنَ الضُّعَفَاءِ وَلَمْ يَذْكُرْنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَلَغَ تَبُوكًا فَقَالَ وَهُوَ جَالِسٌ فِي الْقَوْمِ بِتَبُوكَ " مَا فَعَلَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ " . قَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ حَبَسَهُ بُرْدَاهُ وَالنَّظَرُ فِي عِطْفَيْهِ . فَقَالَ لَهُ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ بِئْسَ مَا قُلْتَ وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ إِلاَّ خَيْرًا . فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَبَيْنَمَا هُوَ عَلَى ذَلِكَ رَأَى رَجُلاً مُبَيِّضًا يَزُولُ بِهِ السَّرَابُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كُنْ أَبَا خَيْثَمَةَ " . فَإِذَا هُو أَبُو خَيْثَمَةَ الأَنْصَارِيُّ وَهُوَ الَّذِي تَصَدَّقَ بِصَاعِ التَّمْرِ حِينَ لَمَزَهُ الْمُنَافِقُونَ . فَقَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ فَلَمَّا بَلَغَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ تَوَجَّهَ قَافِلاً مِنْ تَبُوكَ حَضَرَنِي بَثِّي فَطَفِقْتُ أَتَذَكَّرُ الْكَذِبَ وَأَقُولُ بِمَ أَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ غَدًا وَأَسْتَعِينُ عَلَى ذَلِكَ كُلَّ ذِي رَأْىٍ مِنْ أَهْلِي فَلَمَّا قِيلَ لِي إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَظَلَّ قَادِمًا زَاحَ عَنِّي الْبَاطِلُ حَتَّى عَرَفْتُ أَنِّي لَنْ أَنْجُوَ مِنْهُ بِشَىْءٍ أَبَدًا فَأَجْمَعْتُ صِدْقَهُ وَصَبَّحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَادِمًا وَكَانَ إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ بَدَأَ بِالْمَسْجِدِ فَرَكَعَ فِيهِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ جَلَسَ لِلنَّاسِ فَلَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ جَاءَهُ الْمُخَلَّفُونَ فَطَفِقُوا يَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ وَيَحْلِفُونَ لَهُ وَكَانُوا بِضْعَةً وَثَمَانِينَ رَجُلاً فَقَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلاَنِيَتَهُمْ وَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ وَوَكَلَ سَرَائِرَهُمْ إِلَى اللَّهِ حَتَّى جِئْتُ فَلَمَّا سَلَّمْتُ تَبَسَّمَ تَبَسُّمَ الْمُغْضَبِ ثُمَّ قَالَ " تَعَالَ " . فَجِئْتُ أَمْشِي حَتَّى جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ لِي " مَا خَلَّفَكَ " . أَلَمْ تَكُنْ قَدِ ابْتَعْتَ ظَهْرَكَ " . قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي وَاللَّهِ لَوْ جَلَسْتُ عِنْدَ غَيْرِكَ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا لَرَأَيْتُ أَنِّي سَأَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ بِعُذْرٍ وَلَقَدْ أُعْطِيتُ جَدَلاً وَلَكِنِّي وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُ لَئِنْ حَدَّثْتُكَ الْيَوْمَ حَدِيثَ كَذِبٍ تَرْضَى بِهِ عَنِّي لَيُوشِكَنَّ اللَّهُ أَنْ يُسْخِطَكَ عَلَىَّ وَلَئِنْ حَدَّثْتُكَ حَدِيثَ صِدْقٍ تَجِدُ عَلَىَّ فِيهِ إِنِّي لأَرْجُو فِيهِ عُقْبَى اللَّهِ وَاللَّهِ مَا كَانَ لِي عُذْرٌ وَاللَّهِ مَا كُنْتُ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْكَ . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَمَّا هَذَا فَقَدْ صَدَقَ فَقُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِيكَ " . فَقُمْتُ وَثَارَ رِجَالٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ فَاتَّبَعُونِي فَقَالُوا لِي وَاللَّهِ مَا عَلِمْنَاكَ أَذْنَبْتَ ذَنْبًا قَبْلَ هَذَا لَقَدْ عَجَزْتَ فِي أَنْ لاَ تَكُونَ اعْتَذَرْتَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَا اعْتَذَرَ بِهِ إِلَيْهِ الْمُخَلَّفُونَ فَقَدْ كَانَ كَافِيَكَ ذَنْبَكَ اسْتِغْفَارُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَكَ . قَالَ فَوَاللَّهِ مَا زَالُوا يُؤَنِّبُونَنِي حَتَّى أَرَدْتُ أَنْ أَرْجِعَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُكَذِّبَ نَفْسِي - قَالَ - ثُمَّ قُلْتُ لَهُمْ هَلْ لَقِيَ هَذَا مَعِي مِنْ أَحَدٍ قَالُوا نَعَمْ لَقِيَهُ مَعَكَ رَجُلاَنِ قَالاَ مِثْلَ مَا قُلْتَ فَقِيلَ لَهُمَا مِثْلُ مَا قِيلَ لَكَ - قَالَ - قُلْتُ مَنْ هُمَا قَالُوا مُرَارَةُ بْنُ رَبِيعَةَ الْعَامِرِيُّ وَهِلاَلُ بْنُ أُمَيَّةَ الْوَاقِفِيُّ - قَالَ - فَذَكَرُوا لِي رَجُلَيْنِ صَالِحَيْنِ قَدْ شِهِدَا بَدْرًا فِيهِمَا أُسْوَةٌ - قَالَ - فَمَضَيْتُ حِينَ ذَكَرُوهُمَا لِي . قَالَ وَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمُسْلِمِينَ عَنْ كَلاَمِنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ مِنْ بَيْنِ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ - قَالَ - فَاجْتَنَبَنَا النَّاسُ - وَقَالَ - تَغَيَّرُوا لَنَا حَتَّى تَنَكَّرَتْ لِي فِي نَفْسِيَ الأَرْضُ فَمَا هِيَ بِالأَرْضِ الَّتِي أَعْرِفُ فَلَبِثْنَا عَلَى ذَلِكَ خَمْسِينَ لَيْلَةً فَأَمَّا صَاحِبَاىَ فَاسْتَكَانَا وَقَعَدَا فِي بُيُوتِهِمَا يَبْكِيَانِ وَأَمَّا أَنَا فَكُنْتُ أَشَبَّ الْقَوْمِ وَأَجْلَدَهُمْ فَكُنْتُ أَخْرُجُ فَأَشْهَدُ الصَّلاَةَ وَأَطُوفُ فِي الأَسْوَاقِ وَلاَ يُكَلِّمُنِي أَحَدٌ وَآتِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُسَلِّمُ عَلَيْهِ وَهُوَ فِي مَجْلِسِهِ بَعْدَ الصَّلاَةِ فَأَقُولُ فِي نَفْسِي هَلْ حَرَّكَ شَفَتَيْهِ بِرَدِّ السَّلاَمِ أَمْ لاَ ثُمَّ أُصَلِّي قَرِيبًا مِنْهُ وَأُسَارِقُهُ النَّظَرَ فَإِذَا أَقْبَلْتُ عَلَى صَلاَتِي نَظَرَ إِلَىَّ وَإِذَا الْتَفَتُّ نَحْوَهُ أَعْرَضَ عَنِّي حَتَّى إِذَا طَالَ ذَلِكَ عَلَىَّ مِنْ جَفْوَةِ الْمُسْلِمِينَ مَشَيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ جِدَارَ حَائِطِ أَبِي قَتَادَةَ وَهُوَ ابْنُ عَمِّي وَأَحَبُّ النَّاسِ إِلَىَّ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَوَاللَّهِ مَا رَدَّ عَلَىَّ السَّلاَمَ فَقُلْتُ لَهُ يَا أَبَا قَتَادَةَ أَنْشُدُكَ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَنَّ أَنِّي أُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ قَالَ فَسَكَتَ فَعُدْتُ فَنَاشَدْتُهُ فَسَكَتَ فَعُدْتُ فَنَاشَدْتُهُ فَقَالَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ . فَفَاضَتْ عَيْنَاىَ وَتَوَلَّيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ الْجِدَارَ فَبَيْنَا أَنَا أَمْشِي فِي سُوقِ الْمَدِينَةِ إِذَا نَبَطِيٌّ مِنْ نَبَطِ أَهْلِ الشَّامِ مِمَّنْ قَدِمَ بِالطَّعَامِ يَبِيعُهُ بِالْمَدِينَةِ يَقُولُ مَنْ يَدُلُّ عَلَى كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ - قَالَ - فَطَفِقَ النَّاسُ يُشِيرُونَ لَهُ إِلَىَّ حَتَّى جَاءَنِي فَدَفَعَ إِلَىَّ كِتَابًا مِنْ مَلِكِ غَسَّانَ وَكُنْتُ كَاتِبًا فَقَرَأْتُهُ فَإِذَا فِيهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ قَدْ بَلَغَنَا أَنَّ صَاحِبَكَ قَدْ جَفَاكَ وَلَمْ يَجْعَلْكَ اللَّهُ بِدَارِ هَوَانٍ وَلاَ مَضْيَعَةٍ فَالْحَقْ بِنَا نُوَاسِكَ . قَالَ فَقُلْتُ حِينَ قَرَأْتُهَا وَهَذِهِ أَيْضًا مِنَ الْبَلاَءِ . فَتَيَامَمْتُ بِهَا التَّنُّورَ فَسَجَرْتُهَا بِهَا حَتَّى إِذَا مَضَتْ أَرْبَعُونَ مِنَ الْخَمْسِينَ وَاسْتَلْبَثَ الْوَحْىُ إِذَا رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْتِينِي فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تَعْتَزِلَ امْرَأَتَكَ . قَالَ فَقُلْتُ أُطَلِّقُهَا أَمْ مَاذَا أَفْعَلُ قَالَ لاَ بَلِ اعْتَزِلْهَا فَلاَ تَقْرَبَنَّهَا - قَالَ - فَأَرْسَلَ إِلَى صَاحِبَىَّ بِمِثْلِ ذَلِكَ - قَالَ - فَقُلْتُ لاِمْرَأَتِي الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَكُونِي عِنْدَهُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِي هَذَا الأَمْرِ - قَالَ - فَجَاءَتِ امْرَأَةُ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ هِلاَلَ بْنَ أُمَيَّةَ شَيْخٌ ضَائِعٌ لَيْسَ لَهُ خَادِمٌ فَهَلْ تَكْرَهُ أَنْ أَخْدُمَهُ قَالَ " لاَ وَلَكِنْ لاَ يَقْرَبَنَّكِ " . فَقَالَتْ إِنَّهُ وَاللَّهِ مَا بِهِ حَرَكَةٌ إِلَى شَىْءٍ وَوَاللَّهِ مَا زَالَ يَبْكِي مُنْذُ كَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَا كَانَ إِلَى يَوْمِهِ هَذَا . قَالَ فَقَالَ لِي بَعْضُ أَهْلِي لَوِ اسْتَأْذَنْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي امْرَأَتِكَ فَقَدْ أَذِنَ لاِمْرَأَةِ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ أَنْ تَخْدُمَهُ - قَالَ - فَقُلْتُ لاَ أَسْتَأْذِنُ فِيهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا يُدْرِينِي مَاذَا يَقُولُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا اسْتَأْذَنْتُهُ فِيهَا وَأَنَا رَجُلٌ شَابٌّ - قَالَ - فَلَبِثْتُ بِذَلِكَ عَشْرَ لَيَالٍ فَكَمُلَ لَنَا خَمْسُونَ لَيْلَةً مِنْ حِينَ نُهِيَ عَنْ كَلاَمِنَا - قَالَ - ثُمَّ صَلَّيْتُ صَلاَةَ الْفَجْرِ صَبَاحَ خَمْسِينَ لَيْلَةً عَلَى ظَهْرِ بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِنَا فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ عَلَى الْحَالِ الَّتِي ذَكَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مِنَّا قَدْ ضَاقَتْ عَلَىَّ نَفْسِي وَضَاقَتْ عَلَىَّ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ سَمِعْتُ صَوْتَ صَارِخٍ أَوْفَى عَلَى سَلْعٍ يَقُولُ بِأَعْلَى صَوْتِهِ يَا كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ أَبْشِرْ - قَالَ - فَخَرَرْتُ سَاجِدًا وَعَرَفْتُ أَنْ قَدْ جَاءَ فَرَجٌ . - قَالَ - فَآذَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّاسَ بِتَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْنَا حِينَ صَلَّى صَلاَةَ الْفَجْرِ فَذَهَبَ النَّاسُ يُبَشِّرُونَنَا فَذَهَبَ قِبَلَ صَاحِبَىَّ مُبَشِّرُونَ وَرَكَضَ رَجُلٌ إِلَىَّ فَرَسًا وَسَعَى سَاعٍ مِنْ أَسْلَمَ قِبَلِي وَأَوْفَى الْجَبَلَ فَكَانَ الصَّوْتُ أَسْرَعَ مِنَ الْفَرَسِ فَلَمَّا جَاءَنِي الَّذِي سَمِعْتُ صَوْتَهُ يُبَشِّرُنِي فَنَزَعْتُ لَهُ ثَوْبَىَّ فَكَسَوْتُهُمَا إِيَّاهُ بِبِشَارَتِهِ وَاللَّهِ مَا أَمْلِكُ غَيْرَهُمَا يَوْمَئِذٍ وَاسْتَعَرْتُ ثَوْبَيْنِ . فَلَبِسْتُهُمَا فَانْطَلَقْتُ أَتَأَمَّمُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَتَلَقَّانِي النَّاسُ فَوْجًا فَوْجًا يُهَنِّئُونِي بِالتَّوْبَةِ وَيَقُولُونَ لِتَهْنِئْكَ تَوْبَةُ اللَّهِ عَلَيْكَ . حَتَّى دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ فِي الْمَسْجِدِ وَحَوْلَهُ النَّاسُ فَقَامَ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ يُهَرْوِلُ حَتَّى صَافَحَنِي وَهَنَّأَنِي وَاللَّهِ مَا قَامَ رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ غَيْرُهُ . قَالَ فَكَانَ كَعْبٌ لاَ يَنْسَاهَا لِطَلْحَةَ . قَالَ كَعْبٌ فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ وَهُوَ يَبْرُقُ وَجْهُهُ مِنَ السُّرُورِ وَيَقُولُ " أَبْشِرْ بِخَيْرِ يَوْمٍ مَرَّ عَلَيْكَ مُنْذُ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ " . قَالَ فَقُلْتُ أَمِنْ عِنْدِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَقَالَ " لاَ بَلْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ " . وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا سُرَّ اسْتَنَارَ وَجْهُهُ كَأَنَّ وَجْهَهُ قِطْعَةُ قَمَرٍ - قَالَ - وَكُنَّا نَعْرِفُ ذَلِكَ - قَالَ - فَلَمَّا جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَمْسِكْ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ " . قَالَ فَقُلْتُ فَإِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِيَ الَّذِي بِخَيْبَرَ - قَالَ - وَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ إِنَّمَا أَنْجَانِي بِالصِّدْقِ وَإِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ لاَ أُحَدِّثَ إِلاَّ صِدْقًا مَا بَقِيتُ - قَالَ - فَوَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ أَنَّ أَحَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَبْلاَهُ اللَّهُ فِي صِدْقِ الْحَدِيثِ مُنْذُ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى يَوْمِي هَذَا أَحْسَنَ مِمَّا أَبْلاَنِي اللَّهُ بِهِ وَاللَّهِ مَا تَعَمَّدْتُ كَذْبَةً مُنْذُ قُلْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى يَوْمِي هَذَا وَإِنِّي لأَرْجُو أَنْ يَحْفَظَنِيَ اللَّهُ فِيمَا بَقِيَ . قَالَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ * وَعَلَى الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ} حَتَّى بَلَغَ { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} قَالَ كَعْبٌ وَاللَّهِ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَىَّ مِنْ نِعْمَةٍ قَطُّ بَعْدَ إِذْ هَدَانِي اللَّهُ لِلإِسْلاَمِ أَعْظَمَ فِي نَفْسِي مِنْ صِدْقِي رَسُولَ اللَّهُ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ أَكُونَ كَذَبْتُهُ فَأَهْلِكَ كَمَا هَلَكَ الَّذِينَ كَذَبُوا إِنَّ اللَّهَ قَالَ لِلَّذِينَ كَذَبُوا حِينَ أَنْزَلَ الْوَحْىَ شَرَّ مَا قَالَ لأَحَدٍ وَقَالَ اللَّهُ { سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ * يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} قَالَ كَعْبٌ كُنَّا خُلِّفْنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ عَنْ أَمْرِ أُولَئِكَ الَّذِينَ قَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ حَلَفُوا لَهُ فَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ وَأَرْجَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمْرَنَا حَتَّى قَضَى اللَّهُ فِيهِ فَبِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { وَعَلَى الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا} وَلَيْسَ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ مِمَّا خُلِّفْنَا تَخَلُّفَنَا عَنِ الْغَزْوِ وَإِنَّمَا هُوَ تَخْلِيفُهُ إِيَّانَا وَإِرْجَاؤُهُ أَمْرَنَا عَمَّنْ حَلَفَ لَهُ وَاعْتَذَرَ إِلَيْهِ فَقَبِلَ مِنْهُ . وَحَدَّثَنِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا حُجَيْنُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، بِإِسْنَادِ يُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ، سَوَاءً .
ابن شهاب روایت کرده است که رسول الله (ﷺ) به تبوک حرکت کرد و در ذهن داشت (که تهدید کند) مسیحیان عربستان در سوریه و رومیان را. ابن شهاب (علاوه بر این) گزارش داد که عبد الرحمن بن عبد الله بن کعب به او اطلاع داد که عبدالله بن کعب که راهنمای کعب بن مالک بود وقتی نابینا شد، شنید که کعب بن مالک روایت میکند داستان باقی ماندن خود در کنار رسول الله (ﷺ) از جنگ تبوک را. کعب بن مالک گفت: من هرگز در هیچ سفر نظامی که رسول الله (ﷺ) انجام داد، جز جنگ تبوک و جنگ بدر، باقی نماندم. تا آنجا که جنگ بدر مربوط میشود، کسی سرزنش نشد برای باقی ماندن، چون رسول الله (ﷺ) و مسلمانان (برای حمله حرکت نکردند بلکه برای کمین کردن در کاروان قریش) حرکت کردند، اما این کار را خداوند انجام داد که آنها با دشمنان خود روبرو شدند بدون اینکه قصد آن را داشته باشند. من افتخار داشتم که در شب عقیبه با رسول الله (ﷺ) بودم زمانی که بیعت اسلام را کردیم و این برای من عزیزتر بود از شرکت در جنگ بدر، هرچند بدر در میان مردم محبوبتر بود نسبت به آن (تبوک). و این داستان من است درباره باقی ماندن از کنار رسول الله (ﷺ) در زمان جنگ تبوک. هرگز امکانات کافی نداشتم و شرایط من در این سفر بهتر نبود، و به خدا سوگند، قبل از این سفر، همزمان دو سوار نداشتم. رسول الله (ﷺ) در فصل بسیار گرم حرکت کرد؛ سفر طولانی بود و زمین (که او و سپاهش باید طی میکردند) بیآب و علف بود و باید با سپاهی بزرگ روبرو میشد، بنابراین او مسلمانان را در جریان وضعیت واقعی قرار داد (که باید با آن روبرو شوند)، تا بتوانند تجهیزات لازم برای این سفر را فراهم کنند، و همچنین مقصدی که قصد داشت برود را به آنها اطلاع داد. و مسلمانانی که در آن زمان همراه رسول الله (ﷺ) بودند، تعداد زیادی بودند اما ثبت دقیقی از آنها نبود. کعب (علاوه بر این) گفت: کم بودند کسانی که میخواستند غیبت کنند، و تصور میکردند که میتوانند به آسانی خود را مخفی کنند (و بدین ترتیب مخفی بمانند) تا نزول وحی از جانب خداوند، جلیل و عظیم، در ارتباط با آنها نازل شود. و رسول الله (ﷺ) در زمانی حرکت کرد که میوهها رسیده و سایههای آنها بلند شده بود. من به آنها ضعف داشتم و در این فصل بود که رسول الله (ﷺ) آمادهسازیها را انجام داد و مسلمانان نیز همراه با آنها. من نیز صبح حرکت کردم تا با آنها آمادهسازی کنم، اما بازگشتم و هیچ کاری نکردم و به خود گفتم: من امکانات کافی دارم (برای آمادهسازی) هر وقت خواستم. و این کار را ادامه دادم (تأخیر در آمادهسازیام) تا زمانی که مردم در حال حرکت بودند و صبح بود که رسول الله (ﷺ) حرکت کرد و مسلمانان نیز همراه او، اما من هیچ آمادهسازی نکردم. صبح زود حرکت کردم و بازگشتم، اما تصمیمی نگرفتم. این روند را ادامه دادم تا اینکه آنها (مسلمانان) عجله کردند و مسافت زیادی را طی کردند. من هم تصمیم گرفتم که حرکت کنم و با آنها ملاقات کنم. کاش این کار را میکردم، اما شاید مقدر نبود برای من. پس از حرکت رسول الله (ﷺ)، وقتی از میان مردم بیرون رفتم، شوکه شدم که هیچکس مانند من پیدا نکردم، بلکه کسانی بودند که برچسب منافق بر آنها زده شده بود یا کسانی که خداوند به خاطر ناتوانیشان معاف کرده بود، و رسول الله (ﷺ) تا زمانی که به تبوک رسید، به من توجه نکرد. (روزی که در تبوک نشسته بود) گفت: چه بر سر کعب بن مالک آمده است؟ فردی از بنیسلامه گفت: یا رسول الله، (زیبایی) ردای او و قدردانیاش از طرفهایش او را فریفته است و او را نگه داشته است. معاذ بن جبل گفت: وای بر آنچه تو ادعا میکنی. یا رسول الله، به خدا، ما چیزی جز خوبی درباره او نمیدانیم. اما رسول الله (ﷺ) سکوت کرد. در آن زمان، او (پیامبر) دید که فردی (پوشیده در لباس سفید) توهم دید چشم (سراب) را میشکند. پس رسول الله (ﷺ) گفت: باشد که او ابو خائثما باشد و، نگاه کنید، او ابو خائثما انصاری بود و آن فرد بود که یک صاع خرما آورد و توسط منافقان مسخره شد. کعب بن مالک گفت: وقتی خبر رسید که رسول الله (ﷺ) در راه بازگشت از تبوک است، بسیار نگران شدم. فکر کردم که داستانهای دروغین بسازم و از خود بپرسیدم چگونه از خشم او در روز بعد نجات یابم. در این رابطه، از هر مرد عاقل از اعضای خانوادهام کمک خواستم و وقتی به من گفتند که رسول الله (ﷺ) قصد دارد بیاید، افکار دروغین از ذهنم بیرون رفت و نتیجه گرفتم که هیچ چیز نمیتواند من را نجات دهد جز گفتن حقیقت، پس تصمیم گرفتم حقیقت را بگویم و صبح بود که رسول الله (ﷺ) وارد مدینه شد. و عادت او این بود که وقتی از سفر برمیگشت، ابتدا به مسجد میرفت و دو رکعت نماز نفل (به عنوان شکرگزاری) میخواند و سپس در میان مردم مینشست. و وقتی این کار را میکرد، کسانی که در کنار او باقی مانده بودند، شروع به ارائه عذرخواهی و سوگند قبل از او کردند و بیش از هشتاد نفر بودند. رسول الله (ﷺ) عذرهای آنها را پذیرفت و بیعت آنها را قبول کرد و طلب آمرزش برایشان نمود و نیتهای پنهان آنها را به خدا واگذار کرد، تا زمانی که من خودم را به او رساندم. او را سلام دادم و او خندید و کمی خشم در آن بود. او (پیامبر) سپس گفت: جلو برو. من جلو رفتم تا مقابل او بنشینم. او گفت: چه چیزی تو را بازداشت؟ نتوانستی سوار شوی؟ گفتم: یا رسول الله، به خدا، اگر در حضور هر کسی دیگر از مردم دنیا بودم، حتماً از خشم او در امان میماندم، به یک بهانه (یا دیگری) و من همچنین توانایی بحث کردن دارم، اما، به خدا، کاملاً آگاه هستم که اگر به تو عذر دروغین بیاورم تا تو را راضی کنم، خدا حتماً خشم تو را بر من وارد میکند، و اگر حقیقت را بگویم، ممکن است ناراحت شوی، اما امیدوارم که خدا پایان آن را خوب کند و، به خدا، هیچ عذر موجهی ندارم. به خدا، من هرگز امکانات خوبی نداشتم، و شرایط مساعدتری نسبت به زمانی که در کنار تو باقی ماندم (در سفر نماندم) نداشتم. پس، رسول الله (ﷺ) گفت: این مرد حقیقت را گفت، پس برخیز تا خدا در مورد تو حکم کند. من برخاستم و برخی از مردم بنیسلامه با عجله دنبال من آمدند و گفتند: به خدا، درباره تو نمیدانیم که قبلاً گناهی مرتکب شده باشی. تو، اما، ناتوانی در ارائه عذر قبل از رسول الله (ﷺ) نشان دادی، همانطور که کسانی که در کنار او باقی ماندند، عذرهای خود را ارائه دادند. کافی بود که رسول الله (ﷺ) برای گناهت طلب آمرزش کند. به خدا، آنها مرا تحریک کردند تا فکر کنم برگردم به رسول الله (ﷺ) و خودم را نقض کنم. پس به آنها گفتم: آیا کسی دیگر هم سرنوشت مشابهی داشته است؟ گفتند: بله، دو نفر سرنوشت مشابهی داشتند و همان بیانی را که تو گفتی، گفتند، و همان حکم در مورد آنها صادر شد که در مورد تو. پرسیدم: آنها چه کسانند؟ گفتند: مروه بن ربیعه عمری و هلال بن عمیا الوقفی. این دو فرد پارسا را ذکر کردند که در جنگ بدر شرکت داشتند و در آنها نمونهای برای من بود. وقتی این دو نفر را نام بردند، رفتم. رسول الله (ﷺ) از مسلمانان خواست که با سه نفری که در کنار او باقی مانده بودند، صحبت نکنند. مردم شروع به اجتناب از ما کردند و رفتارشان با ما تغییر کرد و انگار کل فضا علیه ما شده است و در واقع همان فضایی بود که من کاملاً از آن آگاه بودم و در آن زندگی میکردم (برای مدت نسبتاً طولانی). پنجاه شب در این وضعیت گذراندیم و دوستم در خانههایشان محصور شدند و بیشتر وقتشان را در گریه گذراندند، اما من که جوان و قوی بودم، از خانه بیرون آمدم، در نماز جماعت شرکت کردم، در بازار حرکت کردم؛ اما هیچکس با من صحبت نکرد. من به رسول الله (ﷺ) آمدم در حالی که پس از نماز در کنار او نشسته بودم، او را سلام دادم و از خود پرسیدم که آیا لبهایش به پاسخ سلام من حرکت کرد یا نه. سپس در کنار او نماز خواندم و با نگاههای پنهانی به او نگاه کردم و وقتی به نماز مشغول شدم، او به من نگاه کرد و وقتی نگاهی به او انداختم، چشمانش را از من برگرداند. و وقتی رفتار سخت مسلمانان با من طولانی شد، راه رفتم تا بر دیوار باغ ابوقطاده، که عمویم بود، بالا رفتم، و من او را بسیار دوست داشتم. او را سلام دادم اما، به خدا، پاسخی نداد. به او گفتم: ابوقطاده، به خدا قسم، تو خوب میدانی که من خدا و پیامبر او (ﷺ) را بیشتر دوست دارم. او سکوت کرد. دوباره گفتم: به خدا قسم، تو خوب میدانی که من خدا و پیامبر او (ﷺ) را بیشتر دوست دارم. او سکوت کرد. دوباره او را سوگند دادم، و او گفت: خدا و پیامبر (ﷺ) بهتر میدانند. چشمانم شروع به اشک ریختن کرد و از دیوار پایین آمدم و در حال راه رفتن در بازار مدینه، یک نبطی از نبطیان سوریه، که آمده بود غلات بفروشد در مدینه، از مردم خواست که راهنماییاش کنند به کعب بن مالک. مردم اشاره کردند و به من نشان دادند. او آمد و نامه پادشاه غسان را به من داد و چون من کاتب بودم، آن نامه را خواندم و اینگونه نوشته شده بود:
«در ادامه، به ما اطلاع داده شده است که دوستت (پیامبر) تو را به ظلم و ستم میکشد و خدا تو را برای جایی نیافریده است که در آن تحقیر شوی و جایگاهت را نیابی، پس به سوی ما بیا تا به تو احترام کنیم.» وقتی آن نامه را خواندم، گفتم: این هم یک مصیبت است، پس آن را در تنور سوزاندم. وقتی از پنجاه روز، چهل روز گذشت و رسول الله (ﷺ) وحی نازل نکرد، پیامآور رسول الله (ﷺ) آمد و گفت: به درستی، رسول الله (ﷺ) به تو فرمان داده است که از همسرت جدا شوی. گفتم: آیا باید او را طلاق دهم یا چه کار دیگری باید بکنم؟ گفت: نه، فقط از او جدا شو و با او تماس جنسی نداشته باش. همان پیام به همراهانم هم فرستاده شد. پس به همسرم گفتم: بهتر است به والدینت بروی و تا زمانی که خداوند در مورد من حکم کند، در آنجا بمانی. همسر هلال بن عمیا آمد و به رسول الله (ﷺ) گفت: یا رسول الله، هلال بن عمیا فردی سالخورده است، خادمی ندارد. آیا از خدمت به او ناراضی هستید؟ گفت: نه، اما نزدیک او نرو. گفت: به خدا، او چنین غریزهای ندارد. به خدا، از آن روز تا کنون، در حال گریه است. بعضی از اعضای خانوادهام به من گفتند: اگر از رسول الله (ﷺ) اجازه بگیری که در مورد همسرت اجازه بگیری، همانطور که به همسر هلال بن عمیا اجازه دادند، من گفتم: من از رسول الله (ﷺ) اجازه نمیخواهم، چون نمیدانم چه پاسخی خواهد داد. علاوه بر این، من جوانم. در این حالت، ده شب دیگر را گذراندم و در نتیجه، پنجاه شب گذشت و (مردم) تحریم ما را ادامه دادند. صبح روز پنجاهم، نماز صبح را خواندم و در یکی از بامهای خانههایمان نشستم. در واقع در همان حالت بودم که خداوند، جلیل و عظیم، در این آیات درباره ما نازل کرد: «خداوند به رحمت خویش، پیامبر و مهاجران و یارانش را که در ساعت سختی، پس از آنکه دل برخی از آنان نزدیک بود منحرف شوند، بازگرداند؛ پس به آنان رحمت کرد. بیتردید، او مهربان و رحیم است. و (او در رحمت) به سه نفری که در آن زمان در پشت سر ماندند، نیز روی آورد، تا آنکه زمین با وسعتش بر آنان تنگ شد و جانهایشان نیز بر آنان تنگ شد.» و این نازل شدن تا آیههای: «ای کسانی که ایمان آوردهاید، تقوا پیشه کنید و با راستگویان باشید» (سوره توبه، آیههای ۱۱۷-۱۱۸) ادامه داشت. کعب گفت: به خدا، از زمانی که خداوند من را به اسلام هدایت کرد، هیچ نعمتی برای من مهمتر از این حقیقت نبوده است که این حقیقت را با رسول الله (ﷺ) گفتم، و اگر دروغ میگفتم، همانطور که دروغگویان نابود شدند، من هم نابود میشدم، چون خداوند سختترین کلمات را درباره دروغگویان نازل کرد، و کلمات خداوند این است: «به خدا سوگند، آنها به شما قسم میخورند تا شما را راضی کنند، پس آنها را رها کنید. بیتردید، آنها نجس هستند و جایگاهشان جهنم است، پاداش آنچه کسب کردهاند. به خدا سوگند، آنها به شما قسم میخورند تا شما را راضی کنند، اما اگر از آنها راضی شوید، بیتردید، خدا از گناهکاران راضی نیست» (سوره توبه، آیههای ۹۵-۹۶). کعب گفت که موضوع سه نفر ما نسبت به کسانی که در حضور رسول الله (ﷺ) سوگند یاد کردند، به تعویق افتاد و او بیعت آنها را پذیرفت و طلب آمرزش کرد، و خدا در مورد ما، سه نفری که در پشت سر ماندند، حکم نداد. این حکم، حکم خداوند، جلیل و عظیم، بود که در مورد ما، سه نفر که در پشت سر ماندند، تصمیم گرفت. (آیههای قرآن) «سه نفری که در پشت سر ماندند» به این معنا نیست که ما از جهاد بازماندیم، بلکه این است که او موضوع ما را پشت سر گذاشت، کسانی که سوگند یاد کردند و عذر خواستند، و او در مورد آنها حکم نداد. این حدیث از طریق زهری با همان سلسله راویان نقل شده است.
ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمهشده از عربی.
کعب بن مالک راستگویی را برگزید و خداوند توبهاش را پذیرفت.
کعب بن مالک خود روایت میکند که چرا در غزوهٔ تبوک از همراهی بازماند، چگونه صادقانه به این امر اعتراف کرد و چگونه پس از پنجاه روز دوری، خداوند توبهاش را پذیرفت.
مکانی در شمال شبهجزیرهٔ عربستان که پیامبر ﷺ همراه مسلمانان بهسوی آن حرکت کرد.
بازگشت بهسوی خدا با پذیرفتن گناه، پشیمانی از آن و دست کشیدن از آن.
بخشش داوطلبانهای برای خشنودی خداوند.
عالمان یادآور میشوند که راستگویی صادقانه، حتی هنگامی که پیامدهای شخصی دارد، از دروغی که سودی موقت به همراه میآورد بهتر است. این روایت همچنین تأکید میکند که توبه با پذیرفتن خطاها و شکیبایی در انتظار حکم خدا همراه است. کعب میخواست همهٔ دارایی خود را ببخشد، اما پیامبر ﷺ به او سفارش کرد بخشی از آن را نگه دارد؛ پس صدقه دادن لزوماً به معنای واگذاشتن همهٔ دارایی نیست. دوری گزیدن از آن سه مرد، اقدامی ویژه در آن واقعه بود و بهخودیخود دستور کلی برای دوری از توبهکنندگان نیست.
- هنگامی که مرتکب خطایی شدهاید، راست بگویید؛ حتی اگر حقیقت گفتن دشوار باشد.
- وظایف مهم را به تعویق نیندازید: برنامهای مشخص بریزید و نخستین گام را بیدرنگ بردارید.
- وقتی توبه میکنید، شکیبا بمانید و به رحمت خداوند امیدوار باشید.
هر روز یک حدیث، به زبان خودت
اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه میدهد؛ حتی بهصورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.