Mga Ekspedisyon Militar na Pinamunuan ng Propeta ﷺ · Sahih al-Bukhari

Sahih al-Bukhari, hadith 4418

Isinalaysay ni Ka'b ibn Malik. Tekstong Arabic na may sariling salin at paliwanag.

Sahih (mapagkakatiwalaan)Aklat: Mga Ekspedisyon Militar na Pinamunuan ng Propeta ﷺ
صحيح البخاري
Sino ang nagsalaysay nito?

Isinalaysay ni Ka'b ibn Malik

Sahih (mapagkakatiwalaan)

Itinuturing na mapagkakatiwalaan sa kabuuan ang Sahih al-Bukhari.

Ang salaysay

Tekstong Arabic

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ـ وَكَانَ قَائِدَ كَعْبٍ مِنْ بَنِيهِ حِينَ عَمِيَ ـ قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، يُحَدِّثُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ قِصَّةِ، تَبُوكَ قَالَ كَعْبٌ لَمْ أَتَخَلَّفْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا إِلاَّ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، غَيْرَ أَنِّي كُنْتُ تَخَلَّفْتُ فِي غَزْوَةِ بَدْرٍ، وَلَمْ يُعَاتِبْ أَحَدًا تَخَلَّفَ، عَنْهَا إِنَّمَا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُرِيدُ عِيرَ قُرَيْشٍ، حَتَّى جَمَعَ اللَّهُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ عَدُوِّهِمْ عَلَى غَيْرِ مِيعَادٍ وَلَقَدْ شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ حِينَ تَوَاثَقْنَا عَلَى الإِسْلاَمِ، وَمَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِهَا مَشْهَدَ بَدْرٍ، وَإِنْ كَانَتْ بَدْرٌ أَذْكَرَ فِي النَّاسِ مِنْهَا، كَانَ مِنْ خَبَرِي أَنِّي لَمْ أَكُنْ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْهُ فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ، وَاللَّهِ مَا اجْتَمَعَتْ عِنْدِي قَبْلَهُ رَاحِلَتَانِ قَطُّ حَتَّى جَمَعْتُهُمَا فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ، وَلَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُرِيدُ غَزْوَةً إِلاَّ وَرَّى بِغَيْرِهَا، حَتَّى كَانَتْ تِلْكَ الْغَزْوَةُ، غَزَاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَرٍّ شَدِيدٍ، وَاسْتَقْبَلَ سَفَرًا بَعِيدًا وَمَفَازًا وَعَدُوًّا كَثِيرًا، فَجَلَّى لِلْمُسْلِمِينَ أَمْرَهُمْ لِيَتَأَهَّبُوا أُهْبَةَ غَزْوِهِمْ، فَأَخْبَرَهُمْ بِوَجْهِهِ الَّذِي يُرِيدُ، وَالْمُسْلِمُونَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَثِيرٌ، وَلاَ يَجْمَعُهُمْ كِتَابٌ حَافِظٌ ـ يُرِيدُ الدِّيوَانَ ـ قَالَ كَعْبٌ فَمَا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَتَغَيَّبَ إِلاَّ ظَنَّ أَنْ سَيَخْفَى لَهُ مَا لَمْ يَنْزِلْ فِيهِ وَحْىُ اللَّهِ، وَغَزَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تِلْكَ الْغَزْوَةَ حِينَ طَابَتِ الثِّمَارُ وَالظِّلاَلُ، وَتَجَهَّزَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ، فَطَفِقْتُ أَغْدُو لِكَىْ أَتَجَهَّزَ مَعَهُمْ فَأَرْجِعُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، فَأَقُولُ فِي نَفْسِي أَنَا قَادِرٌ عَلَيْهِ‏.‏ فَلَمْ يَزَلْ يَتَمَادَى بِي حَتَّى اشْتَدَّ بِالنَّاسِ الْجِدُّ، فَأَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ وَلَمْ أَقْضِ مِنْ جَهَازِي شَيْئًا، فَقُلْتُ أَتَجَهَّزُ بَعْدَهُ بِيَوْمٍ أَوْ يَوْمَيْنِ ثُمَّ أَلْحَقُهُمْ، فَغَدَوْتُ بَعْدَ أَنْ فَصَلُوا لأَتَجَهَّزَ، فَرَجَعْتُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، ثُمَّ غَدَوْتُ ثُمَّ رَجَعْتُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، فَلَمْ يَزَلْ بِي حَتَّى أَسْرَعُوا وَتَفَارَطَ الْغَزْوُ، وَهَمَمْتُ أَنْ أَرْتَحِلَ فَأُدْرِكَهُمْ، وَلَيْتَنِي فَعَلْتُ، فَلَمْ يُقَدَّرْ لِي ذَلِكَ، فَكُنْتُ إِذَا خَرَجْتُ فِي النَّاسِ بَعْدَ خُرُوجِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَطُفْتُ فِيهِمْ، أَحْزَنَنِي أَنِّي لاَ أَرَى إِلاَّ رَجُلاً مَغْمُوصًا عَلَيْهِ النِّفَاقُ أَوْ رَجُلاً مِمَّنْ عَذَرَ اللَّهُ مِنَ الضُّعَفَاءِ، وَلَمْ يَذْكُرْنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَلَغَ تَبُوكَ، فَقَالَ وَهْوَ جَالِسٌ فِي الْقَوْمِ بِتَبُوكَ ‏"‏ مَا فَعَلَ كَعْبٌ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، حَبَسَهُ بُرْدَاهُ وَنَظَرُهُ فِي عِطْفِهِ‏.‏ فَقَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ بِئْسَ مَا قُلْتَ، وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ إِلاَّ خَيْرًا‏.‏ فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ فَلَمَّا بَلَغَنِي أَنَّهُ تَوَجَّهَ قَافِلاً حَضَرَنِي هَمِّي، وَطَفِقْتُ أَتَذَكَّرُ الْكَذِبَ وَأَقُولُ بِمَاذَا أَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ غَدًا وَاسْتَعَنْتُ عَلَى ذَلِكَ بِكُلِّ ذِي رَأْىٍ مِنْ أَهْلِي، فَلَمَّا قِيلَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَظَلَّ قَادِمًا زَاحَ عَنِّي الْبَاطِلُ، وَعَرَفْتُ أَنِّي لَنْ أَخْرُجَ مِنْهُ أَبَدًا بِشَىْءٍ فِيهِ كَذِبٌ، فَأَجْمَعْتُ صِدْقَهُ، وَأَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَادِمًا، وَكَانَ إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ بَدَأَ بِالْمَسْجِدِ فَيَرْكَعُ فِيهِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ جَلَسَ لِلنَّاسِ، فَلَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ جَاءَهُ الْمُخَلَّفُونَ، فَطَفِقُوا يَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ، وَيَحْلِفُونَ لَهُ، وَكَانُوا بِضْعَةً وَثَمَانِينَ رَجُلاً فَقَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلاَنِيَتَهُمْ، وَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ، وَوَكَلَ سَرَائِرَهُمْ إِلَى اللَّهِ، فَجِئْتُهُ فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَيْهِ تَبَسَّمَ تَبَسُّمَ الْمُغْضَبِ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ تَعَالَ ‏"‏‏.‏ فَجِئْتُ أَمْشِي حَتَّى جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَقَالَ لِي ‏"‏ مَا خَلَّفَكَ أَلَمْ تَكُنْ قَدِ ابْتَعْتَ ظَهْرَكَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ بَلَى، إِنِّي وَاللَّهِ لَوْ جَلَسْتُ عِنْدَ غَيْرِكَ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا، لَرَأَيْتُ أَنْ سَأَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ بِعُذْرٍ، وَلَقَدْ أُعْطِيتُ جَدَلاً، وَلَكِنِّي وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُ لَئِنْ حَدَّثْتُكَ الْيَوْمَ حَدِيثَ كَذِبٍ تَرْضَى بِهِ عَنِّي لَيُوشِكَنَّ اللَّهُ أَنْ يُسْخِطَكَ عَلَىَّ، وَلَئِنْ حَدَّثْتُكَ حَدِيثَ صِدْقٍ تَجِدُ عَلَىَّ فِيهِ إِنِّي لأَرْجُو فِيهِ عَفْوَ اللَّهِ، لاَ وَاللَّهِ مَا كَانَ لِي مِنْ عُذْرٍ، وَاللَّهِ مَا كُنْتُ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْكَ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَّا هَذَا فَقَدْ صَدَقَ، فَقُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِيكَ ‏"‏‏.‏ فَقُمْتُ وَثَارَ رِجَالٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ فَاتَّبَعُونِي، فَقَالُوا لِي وَاللَّهِ مَا عَلِمْنَاكَ كُنْتَ أَذْنَبْتَ ذَنْبًا قَبْلَ هَذَا، وَلَقَدْ عَجَزْتَ أَنْ لاَ تَكُونَ اعْتَذَرْتَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَا اعْتَذَرَ إِلَيْهِ الْمُتَخَلِّفُونَ، قَدْ كَانَ كَافِيَكَ ذَنْبَكَ اسْتِغْفَارُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَكَ، فَوَاللَّهِ مَا زَالُوا يُؤَنِّبُونِي حَتَّى أَرَدْتُ أَنْ أَرْجِعَ فَأُكَذِّبُ نَفْسِي، ثُمَّ قُلْتُ لَهُمْ هَلْ لَقِيَ هَذَا مَعِي أَحَدٌ قَالُوا نَعَمْ، رَجُلاَنِ قَالاَ مِثْلَ مَا قُلْتَ، فَقِيلَ لَهُمَا مِثْلُ مَا قِيلَ لَكَ‏.‏ فَقُلْتُ مَنْ هُمَا قَالُوا مُرَارَةُ بْنُ الرَّبِيعِ الْعَمْرِيُّ وَهِلاَلُ بْنُ أُمَيَّةَ الْوَاقِفِيُّ‏.‏ فَذَكَرُوا لِي رَجُلَيْنِ صَالِحَيْنِ قَدْ شَهِدَا بَدْرًا فِيهِمَا إِسْوَةٌ، فَمَضَيْتُ حِينَ ذَكَرُوهُمَا لِي، وَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمُسْلِمِينَ عَنْ كَلاَمِنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ مِنْ بَيْنِ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ، فَاجْتَنَبَنَا النَّاسُ وَتَغَيَّرُوا لَنَا حَتَّى تَنَكَّرَتْ فِي نَفْسِي الأَرْضُ، فَمَا هِيَ الَّتِي أَعْرِفُ، فَلَبِثْنَا عَلَى ذَلِكَ خَمْسِينَ لَيْلَةً، فَأَمَّا صَاحِبَاىَ فَاسْتَكَانَا وَقَعَدَا فِي بُيُوتِهِمَا يَبْكِيَانِ، وَأَمَّا أَنَا فَكُنْتُ أَشَبَّ الْقَوْمِ وَأَجْلَدَهُمْ، فَكُنْتُ أَخْرُجُ فَأَشْهَدُ الصَّلاَةَ مَعَ الْمُسْلِمِينَ وَأَطُوفُ فِي الأَسْوَاقِ، وَلاَ يُكَلِّمُنِي أَحَدٌ، وَآتِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُسَلِّمُ عَلَيْهِ وَهْوَ فِي مَجْلِسِهِ بَعْدَ الصَّلاَةِ، فَأَقُولُ فِي نَفْسِي هَلْ حَرَّكَ شَفَتَيْهِ بِرَدِّ السَّلاَمِ عَلَىَّ أَمْ لاَ ثُمَّ أُصَلِّي قَرِيبًا مِنْهُ فَأُسَارِقُهُ النَّظَرَ، فَإِذَا أَقْبَلْتُ عَلَى صَلاَتِي أَقْبَلَ إِلَىَّ، وَإِذَا الْتَفَتُّ نَحْوَهُ أَعْرَضَ عَنِّي، حَتَّى إِذَا طَالَ عَلَىَّ ذَلِكَ مِنْ جَفْوَةِ النَّاسِ مَشَيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ جِدَارَ حَائِطِ أَبِي قَتَادَةَ وَهْوَ ابْنُ عَمِّي وَأَحَبُّ النَّاسِ إِلَىَّ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ، فَوَاللَّهِ مَا رَدَّ عَلَىَّ السَّلاَمَ، فَقُلْتُ يَا أَبَا قَتَادَةَ، أَنْشُدُكَ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُنِي أُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَسَكَتَ، فَعُدْتُ لَهُ فَنَشَدْتُهُ فَسَكَتَ، فَعُدْتُ لَهُ فَنَشَدْتُهُ‏.‏ فَقَالَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ‏.‏ فَفَاضَتْ عَيْنَاىَ وَتَوَلَّيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ الْجِدَارَ، قَالَ فَبَيْنَا أَنَا أَمْشِي بِسُوقِ الْمَدِينَةِ إِذَا نَبَطِيٌّ مِنْ أَنْبَاطِ أَهْلِ الشَّأْمِ مِمَّنْ قَدِمَ بِالطَّعَامِ يَبِيعُهُ بِالْمَدِينَةِ يَقُولُ مَنْ يَدُلُّ عَلَى كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ فَطَفِقَ النَّاسُ يُشِيرُونَ لَهُ، حَتَّى إِذَا جَاءَنِي دَفَعَ إِلَىَّ كِتَابًا مِنْ مَلِكِ غَسَّانَ، فَإِذَا فِيهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ قَدْ بَلَغَنِي أَنَّ صَاحِبَكَ قَدْ جَفَاكَ، وَلَمْ يَجْعَلْكَ اللَّهُ بِدَارِ هَوَانٍ وَلاَ مَضْيَعَةٍ، فَالْحَقْ بِنَا نُوَاسِكَ‏.‏ فَقُلْتُ لَمَّا قَرَأْتُهَا وَهَذَا أَيْضًا مِنَ الْبَلاَءِ‏.‏ فَتَيَمَّمْتُ بِهَا التَّنُّورَ فَسَجَرْتُهُ بِهَا، حَتَّى إِذَا مَضَتْ أَرْبَعُونَ لَيْلَةً مِنَ الْخَمْسِينَ إِذَا رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْتِينِي فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تَعْتَزِلَ امْرَأَتَكَ فَقُلْتُ أُطَلِّقُهَا أَمْ مَاذَا أَفْعَلُ قَالَ لاَ بَلِ اعْتَزِلْهَا وَلاَ تَقْرَبْهَا‏.‏ وَأَرْسَلَ إِلَى صَاحِبَىَّ مِثْلَ ذَلِكَ، فَقُلْتُ لاِمْرَأَتِي الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَتَكُونِي عِنْدَهُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِي هَذَا الأَمْرِ‏.‏ قَالَ كَعْبٌ فَجَاءَتِ امْرَأَةُ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ هِلاَلَ بْنَ أُمَيَّةَ شَيْخٌ ضَائِعٌ لَيْسَ لَهُ خَادِمٌ فَهَلْ تَكْرَهُ أَنْ أَخْدُمَهُ قَالَ ‏"‏ لاَ وَلَكِنْ لاَ يَقْرَبْكِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ إِنَّهُ وَاللَّهِ مَا بِهِ حَرَكَةٌ إِلَى شَىْءٍ، وَاللَّهِ مَا زَالَ يَبْكِي مُنْذُ كَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَا كَانَ إِلَى يَوْمِهِ هَذَا‏.‏ فَقَالَ لِي بَعْضُ أَهْلِي لَوِ اسْتَأْذَنْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي امْرَأَتِكَ كَمَا أَذِنَ لاِمْرَأَةِ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ أَنْ تَخْدُمَهُ فَقُلْتُ وَاللَّهِ لاَ أَسْتَأْذِنُ فِيهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا يُدْرِينِي مَا يَقُولُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا اسْتَأْذَنْتُهُ فِيهَا وَأَنَا رَجُلٌ شَابٌّ فَلَبِثْتُ بَعْدَ ذَلِكَ عَشْرَ لَيَالٍ حَتَّى كَمَلَتْ لَنَا خَمْسُونَ لَيْلَةً مِنْ حِينِ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ كَلاَمِنَا، فَلَمَّا صَلَّيْتُ صَلاَةَ الْفَجْرِ صُبْحَ خَمْسِينَ لَيْلَةً، وَأَنَا عَلَى ظَهْرِ بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِنَا، فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ عَلَى الْحَالِ الَّتِي ذَكَرَ اللَّهُ، قَدْ ضَاقَتْ عَلَىَّ نَفْسِي، وَضَاقَتْ عَلَىَّ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ، سَمِعْتُ صَوْتَ صَارِخٍ أَوْفَى عَلَى جَبَلِ سَلْعٍ بِأَعْلَى صَوْتِهِ يَا كَعْبُ بْنَ مَالِكٍ، أَبْشِرْ‏.‏ قَالَ فَخَرَرْتُ سَاجِدًا، وَعَرَفْتُ أَنْ قَدْ جَاءَ فَرَجٌ، وَآذَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِتَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْنَا حِينَ صَلَّى صَلاَةَ الْفَجْرِ، فَذَهَبَ النَّاسُ يُبَشِّرُونَنَا، وَذَهَبَ قِبَلَ صَاحِبَىَّ مُبَشِّرُونَ، وَرَكَضَ إِلَىَّ رَجُلٌ فَرَسًا، وَسَعَى سَاعٍ مِنْ أَسْلَمَ فَأَوْفَى عَلَى الْجَبَلِ وَكَانَ الصَّوْتُ أَسْرَعَ مِنَ الْفَرَسِ، فَلَمَّا جَاءَنِي الَّذِي سَمِعْتُ صَوْتَهُ يُبَشِّرُنِي نَزَعْتُ لَهُ ثَوْبَىَّ، فَكَسَوْتُهُ إِيَّاهُمَا بِبُشْرَاهُ، وَاللَّهِ مَا أَمْلِكُ غَيْرَهُمَا يَوْمَئِذٍ، وَاسْتَعَرْتُ ثَوْبَيْنِ فَلَبِسْتُهُمَا، وَانْطَلَقْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيَتَلَقَّانِي النَّاسُ فَوْجًا فَوْجًا يُهَنُّونِي بِالتَّوْبَةِ، يَقُولُونَ لِتَهْنِكَ تَوْبَةُ اللَّهِ عَلَيْكَ‏.‏ قَالَ كَعْبٌ حَتَّى دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ، فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ حَوْلَهُ النَّاسُ فَقَامَ إِلَىَّ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ يُهَرْوِلُ حَتَّى صَافَحَنِي وَهَنَّانِي، وَاللَّهِ مَا قَامَ إِلَىَّ رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ غَيْرُهُ، وَلاَ أَنْسَاهَا لِطَلْحَةَ، قَالَ كَعْبٌ فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ يَبْرُقُ وَجْهُهُ مِنَ السُّرُورِ ‏"‏ أَبْشِرْ بِخَيْرِ يَوْمٍ مَرَّ عَلَيْكَ مُنْذُ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ ‏"‏‏.‏ قَالَ قُلْتُ أَمِنْ عِنْدِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ لاَ، بَلْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا سُرَّ اسْتَنَارَ وَجْهُهُ حَتَّى كَأَنَّهُ قِطْعَةُ قَمَرٍ، وَكُنَّا نَعْرِفُ ذَلِكَ مِنْهُ، فَلَمَّا جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِ اللَّهِ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمْسِكْ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ فَإِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِي الَّذِي بِخَيْبَرَ، فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ اللَّهَ إِنَّمَا نَجَّانِي بِالصِّدْقِ، وَإِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ لاَ أُحَدِّثَ إِلاَّ صِدْقًا مَا بَقِيتُ، فَوَاللَّهِ مَا أَعْلَمُ أَحَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَبْلاَهُ اللَّهُ فِي صِدْقِ الْحَدِيثِ مُنْذُ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحْسَنَ مِمَّا أَبْلاَنِي، مَا تَعَمَّدْتُ مُنْذُ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى يَوْمِي هَذَا كَذِبًا، وَإِنِّي لأَرْجُو أَنْ يَحْفَظَنِي اللَّهُ فِيمَا بَقِيتُ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم ‏{‏لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ‏}‏ فَوَاللَّهِ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَىَّ مِنْ نِعْمَةٍ قَطُّ بَعْدَ أَنْ هَدَانِي لِلإِسْلاَمِ أَعْظَمَ فِي نَفْسِي مِنْ صِدْقِي لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ أَكُونَ كَذَبْتُهُ، فَأَهْلِكَ كَمَا هَلَكَ الَّذِينَ كَذَبُوا، فَإِنَّ اللَّهَ قَالَ لِلَّذِينَ كَذَبُوا حِينَ أَنْزَلَ الْوَحْىَ شَرَّ مَا قَالَ لأَحَدٍ، فَقَالَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى ‏{‏سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ‏}‏‏.‏ قَالَ كَعْبٌ وَكُنَّا تَخَلَّفْنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ عَنْ أَمْرِ أُولَئِكَ الَّذِينَ قَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ حَلَفُوا لَهُ، فَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ وَأَرْجَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمْرَنَا حَتَّى قَضَى اللَّهُ فِيهِ، فَبِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ ‏{‏وَعَلَى الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا‏}‏ وَلَيْسَ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ مِمَّا خُلِّفْنَا عَنِ الْغَزْوِ إِنَّمَا هُوَ تَخْلِيفُهُ إِيَّانَا وَإِرْجَاؤُهُ أَمْرَنَا عَمَّنْ حَلَفَ لَهُ وَاعْتَذَرَ إِلَيْهِ، فَقَبِلَ مِنْهُ‏.‏

Salin

Ibinigay sa amin ni Yahya bin Bukair, ibinigay sa amin ni Al-Layth, mula kay Uqail, mula kay Ibn Shihab, mula kay Abdur-Rahman bin Abdullah bin Ka'b bin Malik, na si Abdullah bin Ka'b bin Malik — at siya ang naging gabay ni Ka'b mula sa kanyang mga anak nang siya ay mabulag — ay nagsabi: Nakinig ako kay Ka'b bin Malik habang nagkukuwento tungkol sa kanyang pagliban sa Labanan ng Tabuk. Sinabi ni Ka'b:

"Hindi ako naiwan sa Rasûlullah ﷺ sa anumang labanan na kanyang sinalihan maliban sa Labanan ng Tabuk, bagaman naiwan din ako sa Labanan ng Badr, ngunit hindi pinagsabihan ng Allah ang sinumang hindi nakasali rito, dahil ang Rasûlullah ﷺ ay lumabas upang hanapin ang karaban ng Quraysh hanggang sa pinagsama-sama ng Allah sila at ang kanilang kaaway nang walang takdang tipanan. Nasaksihan ko ang gabi ng Al-Aqaba kasama ang Rasûlullah ﷺ nang kami ay mangako para sa Islam, at hindi ko ipagpapalit ito sa Labanan ng Badr, kahit na ang Badr ay mas tanyag sa mga tao kaysa dito. Tungkol sa aking balita, hindi pa ako naging mas malakas o mas mayaman kaysa noong ako ay naiwan sa kanya sa labanang iyon. Sa pangalan ng Allah, wala akong dalawang babaeng kamelyo noon, ngunit sa labanang iyon ay mayroon na ako. Kapag ang Rasûlullah ﷺ ay nagbalak maglaban, madalas niyang tinatago ang kanyang layunin sa pamamagitan ng pagbanggit sa ibang lugar, hanggang sa dumating ang labanang iyon. Nilabanan ito ng Rasûlullah ﷺ sa matinding init, sa harap ng malalayong biyahe, disyerto, at maraming kaaway. Kaya't nilinaw niya sa mga Muslim ang kanilang layunin upang makapaghanda sila. Ipinabatid niya nang malinaw ang kanyang pupuntahan. Marami ang kasamang Muslim ng Rasûlullah ﷺ na hindi maibilang sa isang libro o rehistro." Dagdag ni Ka'b: "Sinumang lalaking nais magtago ay nag-aakalang mananatili itong lihim maliban kung magbababa ng wahy ang Allah. Nilabanan ng Rasûlullah ﷺ ang labanang iyon noong panahong namumunga ang mga prutas at kaaya-aya ang lilim. Naghanda ang Rasûlullah ﷺ at ang mga Muslim, at ako ay nagsimulang umaga-araw upang maghanda kasama nila, ngunit bumabalik akong walang nagawa. Sinasabi ko sa sarili ko, 'Kaya ko naman ito.' Patuloy akong nagpatumpatumpa hanggang sa naghanda na ang lahat at umalis ang Rasûlullah ﷺ kasama ang mga Muslim, samantalang wala pa akong nahahanda. Sinabi ko, 'Maghahanda ako pagkalipas ng isa o dalawang araw at hahabol sa kanila.' Kinabukasan pagkatapos nilang umalis, lumabas ako upang maghanda ngunit bumalik na walang nagawa. Gayundin kinabukasan, lumabas ako at bumalik na walang nagawa. Ganito ang kalagayan ko hanggang sa mabilis silang umalis at nalampasan ko ang labanan. Nais ko sanang umalis at humabol, sana ginawa ko ito! Ngunit hindi ito itinadhana para sa akin. Kaya't pagkatapos umalis ng Rasûlullah ﷺ, kapag lumalabas ako at naglalakad sa gitna ng mga taong natira, nalulungkot ako dahil wala akong nakikita kundi mga taong pinaghihinalaan ng pagiging munapiko o mga mahihinang pinatawad ng Allah. Hindi naalala ng Rasûlullah ﷺ ang aking pangalan hanggang sa makarating siya sa Tabuk. Habang nakaupo siya sa gitna ng mga tao sa Tabuk, sinabi niya, 'Ano ang nangyari kay Ka'b?' Isang lalaki mula sa Banu Salama ang nagsabi, 'O Rasûlullah ﷺ! Inabala siya ng kanyang mga damit at pagtingin sa kanyang sarili.' Ngunit sinabi ni Mu'adh bin Jabal, 'Napakasama ng iyong sinabi! Sa Allah, O Rasûlullah ﷺ, wala kaming alam tungkol sa kanya kundi kabutihan.' Tumango lamang ang Rasûlullah ﷺ." Dagdag ni Ka'b bin Malik: "Nang mabalitaan kong papauwi na siya, napuno ako ng pag-aalala at nagsimulang mag-isip ng mga kasinungalingan, sinasabi sa sarili ko, 'Paano ko maiiwasan ang kanyang galit bukas?' Humingi ako ng payo sa mga marurunong miyembro ng aking pamilya. Ngunit nang sabihing malapit na ang Rasûlullah ﷺ, nawala ang lahat ng kasinungalingan sa isip ko at nalaman kong hindi ako makakaligtas gamit ang kasinungalingan. Kaya't nagpasya akong magsabi ng totoo. Dumating ang Rasûlullah ﷺ sa umaga, at kapag siya ay bumabalik mula sa biyahe, dadaan muna siya sa Masjid upang mag-salat ng dalawang rak'at saka uupo para sa mga tao. Nang magawa niya ito, lumapit ang mga naiwan at nagbigay ng mga palusot at nanumpa sa kanya. Sila ay mahigit walumpung lalaki; tinanggap ng Rasûlullah ﷺ ang kanilang mga hayagang palusot, tinanggap ang kanilang bay'ah, at humingi ng tawad para sa kanila, at iniwan ang kanilang mga lihim sa Allah. Pagkatapos ay lumapit ako, at nang batiin siya, ngumiti siya nang parang galit, at sinabi, 'Halika.' Lumapit ako at umupo sa kanyang harapan. Sinabi niya, 'Bakit ka naiwan? Hindi ka ba bumili ng sasakyan?' Sumagot ako, 'Opo, O Rasûlullah ﷺ! Ngunit sa Allah, kung ako ay nakaupo sa harap ng sinuman sa mundong ito maliban sa iyo, maiiwasan ko sana ang kanyang galit sa pamamagitan ng palusot. Binigyan ako ng kakayahang magsalita nang mahusay, ngunit sa Allah, alam kong kung magsisinungaling ako ngayon upang mapalugod ka, siguradong magagalit ang Allah sa akin sa hinaharap. Ngunit kung magsasabi ako ng totoo, kahit magalit ka, umaasa ako sa tawad ng Allah. Sa katotohanan, sa Allah, wala akong palusot. Sa Allah, hindi pa ako naging mas malakas o mas mayaman kaysa noong ako ay naiwan sa iyo.' Sinabi ng Rasûlullah ﷺ, 'Tungkol sa taong ito, nagsabi siya ng totoo. Tumayo ka na hanggang sa magpasya ang Allah tungkol sa iyo.' Tumayo ako, at sinundan ako ng ilang lalaki mula sa Banu Salama, na nagsabi, 'Sa Allah, hindi namin nakitang nagkasala ka noon. Nabigo kang magbigay ng palusot gaya ng iba. Sapat na sana ang paghingi ng tawad ng Rasûlullah ﷺ para sa iyo.' Patuloy nila akong pinagsabihan hanggang sa nais kong bumalik at itanggi ang aking sinabi, ngunit sinabi ko, 'Mayroon bang iba na nakaranas nito?' Sagot nila, 'Oo, dalawang lalaki ang nagsabi ng tulad mo, at pareho silang utos.' Tanong ko, 'Sino sila?' Sagot nila, 'Murara bin Ar-Rabi Al-Amri at Hilal bin Umaiya Al-Waqifi.' Binanggit nila ang dalawang salehing lalaki na nakasaksi sa Badr na maaaring pagtularan. Kaya't hindi na nagbago ang isip ko. Ipinagbawal ng Rasûlullah ﷺ sa mga Muslim na kausapin kami, ang tatlong naiwan. Kaya't inilayo kami ng mga tao at nagbago ang kanilang pakikitungo hanggang sa naging dayuhan ang lupa sa akin. Nanatili kami sa ganitong kalagayan sa loob ng limampung gabi. Ang aking dalawang kasama ay nanatili sa bahay at umiyak, ngunit ako ang pinakabata at pinakamatatag, kaya't lumalabas ako upang sumalat kasama ang mga Muslim at maglakad sa pamilihan, ngunit walang kumakausap sa akin. Pupunta ako sa Rasûlullah ﷺ at babatiin siya habang nakaupo siya pagkatapos ng salat, at tinitignan ko kung gumalaw ba ang kanyang labi sa pagtugon. Pagkatapos ay nagsasalat ako malapit sa kanya at palihim siyang tinitignan. Kapag nakatuon ako sa salat, nakatingin siya sa akin, ngunit kapag lumingon ako sa kanya, lumilingon siya palayo. Nang tumagal ang paglayo ng mga tao, naglakad ako at umakyat sa pader ng hardin ni Abu Qatada, ang aking pinsan at pinakamamahal kong tao, at biniti siya. Sa Allah, hindi niya tinugon ang aking bati. Sinabi ko, 'O Abu Qatada! Pakiusapan kita sa Allah! Alam mo bang mahal ko ang Allah at Kanyang Rasul?' Tumango siya. Paulit-ulit ko siyang pinakiusapan sa Allah, ngunit nanatili siyang tahimik. Sa wakas, sinabi niya, 'Ang Allah at Kanyang Rasul ang mas nakakaalam.' Tumulo ang aking luha at umalis akong tumalon sa pader." Dagdag ni Ka'b: "Habang naglalakad ako sa pamilihan ng Madinah, may isang Nabateo mula sa Sham na nagbebenta ng pagkain ang sumigaw, 'Sino ang makakapagturo kay Ka'b bin Malik?' Tinuro siya ng mga tao sa akin, at nang makarating siya, ibinigay niya ang isang sulat mula sa Hari ng Ghassan na nagsasabing: 'Ngayon, nabalitaan kong inalisan ka ng karangalan ng iyong kasama. Hindi ka iniiwan ng Allah sa lugar ng kababaan. Sumama ka sa amin at aaliwin ka namin.' Nang mabasa ko ito, sinabi ko, 'Isa rin itong pagsubok.' Dinala ko ito sa oven at sinunog. Nang lumipas ang apatnapung gabi sa limampu, dumating ang sugo ng Rasûlullah ﷺ at nagsabi, 'Inuutusan ka ng Rasûlullah ﷺ na hiwalayan ang iyong asawa.' Tanong ko, 'Diborsyuhin ko ba siya o ano?' Sagot niya, 'Hindi, hiwalayan mo lamang siya at huwag lapitan.' Ipinadala rin ito sa aking dalawang kasama. Sinabi ko sa asawa ko, 'Pumunta ka sa iyong mga magulang at manatili doon hanggang sa magpasya ang Allah.'" Dagdag ni Ka'b: "Lumapit ang asawa ni Hilal bin Umaiya sa Rasûlullah ﷺ at nagsabi, 'O Rasûlullah ﷺ! Si Hilal bin Umaiya ay matandang walang katulong. Ayaw mo bang paglingkuran ko siya?' Sagot niya, 'Hindi, ngunit huwag niyang lalapitan ka.' Sabi niya, 'Sa Allah, wala na siyang gana sa anuman. Umiyak siya mula noong simula ng kanyang usapin hanggang ngayon.' May pamilya kong nagsabi, 'Humingi ka rin ng pahintulot gaya ng asawa ni Hilal.' Sagot ko, 'Sa Allah, hindi ako hihingi ng pahintulot, dahil hindi ko alam kung ano ang sasabihin ng Rasûlullah ﷺ habang ako ay binata pa.' Nanatili ako ng sampung gabi pa hanggang sa magenup ang limampung gabi mula noong ipinagbawal kaming kausapin. Nang mag-salat ako ng Fajr sa ikalimampung umaga sa bubong ng aming bahay, habang nakaupo sa kalagayang inilarawan ng Allah — na ang aking kaluluwa ay masikip at ang lupa ay masikip kahit malawak — narinig ko ang sigaw ng isang tao sa tuktok ng Bundok Sala' nang malakas, 'O Ka'b bin Malik! Magalak ka!' Sumujud ako agad, at nalaman kong dumating na ang ginhawa. Ipinahayag ng Rasûlullah ﷺ ang pagtanggap ng Allah sa aming pagsisisi pagkatapos ng salat ng Fajr. Pumunta ang mga tao upang batiin kami. Pumunta ang mga tagapagbalita sa aking mga kasama, at may sumakay ng kabayo patungo sa akin, at may tumakbo mula sa Aslam na umakyat sa bundok, at mas mabilis ang kanyang boses kaysa sa kabayo. Nang dumating ang taong narinig ko upang batiin ako, hinubasan ko ang aking mga damit at ibinigay sa kanya bilang pasasalamat, at sa Allah, wala akong ibang damit noon. Humiram ako ng dalawang damit at suot ang mga ito, at pumunta sa Rasûlullah ﷺ. Salubong ako ng mga tao nang grupo-grupo, binabati ako sa pagtanggap ng Allah sa aking pagsisisi. Pagpasok ko sa Masjid, naroon ang Rasûlullah ﷺ na nakaupo at napapaligiran ng mga tao. Tumayo si Talha bin Ubaidullah at mabilis na lumapit, nakipagkamay at binati ako. Sa Allah, walang Muhajir na tumayo para sa akin kundi siya, at hindi ko ito makakalimutan kay Talha. Nang batiin ko ang Rasûlullah ﷺ, ang kanyang mukha ay nagniningning sa tuwa, at sinabi niya, 'Magalak ka sa pinakamagandang araw mula noong ipanganak ka ng iyong ina.' Tanong ko, 'Mula ba sa iyo ito, O Rasûlullah ﷺ, o mula sa Allah?' Sagot niya, 'Hindi, kundi mula sa Allah.' Kapag ang Rasûlullah ﷺ ay natutuwa, ang kanyang mukha ay nagniningning na parang piraso ng buwan, at kilala namin ito. Nang umupo ako sa kanyang harapan, sinabi ko, 'O Rasûlullah ﷺ! Bilang bahagi ng aking pagsisisi, ibibigay ko ang lahat ng aking yaman bilang sadaqah para sa Allah at Kanyang Rasul.' Sinabi ng Rasûlullah ﷺ, 'Itago mo ang bahagi ng iyong yaman, iyon ay mas mabuti para sa iyo.' Sinabi ko, 'Itatago ko ang aking bahagi sa Khaibar.' Dagdag ko, 'O Rasûlullah ﷺ! Iniligtas ako ng Allah dahil sa katotohanan, kaya't bahagi ng aking pagsisisi na magsabi lamang ng totoo habang nabubuhay ako. Sa Allah, hindi ko alam ang sinumang Muslim na tinulungan ng Allah sa pagsasabi ng totoo higit sa akin. Mula noong nabanggit ko ito sa Rasûlullah ﷺ hanggang ngayon, hindi ako nagbalak magsinungaling. Umaasa akong ingatan ako ng Allah sa natitira kong buhay.' Ibinaba ng Allah sa Kanyang Rasul ang talata: {Tumanggap nga ang Allah sa pagsisisi ng Propeta at ng mga Muhajirin...} hanggang sa Kanyang sabi: {...At maging kasama kayo ng mga tapat.} Sa Allah, walang biyayang ipinagkalo sa akin ng Allah pagkatapos ng Islam na mas dakila kaysa sa katotohanang hindi ako nagsinungaling sa Rasûlullah ﷺ na magiging sanhi ng aking kapahamakan gaya ng mga nagsinungaling, dahil sinabi ng Allah tungkol sa mga nagsinungaling ang pinakamasamang paglalarawan. Sinabi ng Allah: {Manunumpa sila sa Allah sa inyo kapag kayo ay bumalik...} hanggang sa {...Sapagkat ang Allah ay hindi ridha sa mga suway.} Dagdag ni Ka'b: "Kami, ang tatlo, ay naiiba sa mga tinanggap ng Rasûlullah ﷺ ang palusot nang sila ay manumpa. Tinanggap niya ang kanilang bay'ah at humingi ng tawad, ngunit ipinagpaliban ng Rasûlullah ﷺ ang aming usapin hanggang sa magpasya ang Allah. Kaya't sinabi ng Allah: {At sa tatlong naiwan...} Ang tinutukoy ng Allah ay hindi ang aming pagliban sa labanan, kundi ang pagpapaliban ng desisyon ng Propeta ﷺ tungkol sa amin kumpara sa mga nanumpa at nagbigay ng palusot na kanyang tinanggap."

Salin at paliwanag ng Khutba World, isinalin mula sa Arabic.

Pangunahing mensahe

Pinili ni Ka'b ang katotohanan at nagtiyaga hanggang tinanggap ni Allah ang kanyang pagsisisi.

Kaligiran at dahilan

Isinasalaysay ng hadith ang tungkol kina Ka'b ibn Malik, Murara ibn ar-Rabi' at Hilal ibn Umayya, na hindi sumama sa ekspedisyon sa Tabuk nang walang makatuwirang dahilan. Tapat na inamin ni Ka'b ang kanyang pagkukulang; makalipas ang limampung gabi, ipinahayag na tinanggap ang kanilang pagsisisi.

Paliwanag sa mahihirap na salita
Tabuk

Isang lugar sa hilaga ng Tangway ng Arabia na pinuntahan ng Propeta ﷺ kasama ang mga Muslim.

Pagsisisi

Taos-pusong pagbabalik kay Allah, pagsisisi sa kasalanan, at pagpili sa landas ng pagsunod.

Sadaqa

Kusang-loob na pagkakawanggawa na ibinibigay upang makamit ang kaluguran ni Allah.

Mga aral na hinango ng mga iskolar

Binibigyang-diin ng mga klasikong iskolar na mas mabuti ang pagsasabi ng totoo, kahit magdulot ito ng mahirap na bunga, kaysa sa pagsisinungaling na pansamantalang nagdudulot ng pakinabang. Itinuturo rin ng salaysay na kaakibat ng taos-pusong pagsisisi ang pagkilala sa pagkakamali at patuloy na pagsunod. Ipinapaliwanag ng mga iskolar na ang panlabas na pahayag ng mga tao ang naging batayan ng pakikitungo ng Propeta ﷺ sa kanila, samantalang si Allah ang nakaaalam sa kanilang kalooban. Hindi ipinayo ang alok ni Ka'b na ipamigay ang lahat ng kanyang ari-arian: hindi kailangan ang pagmamalabis sa pagsisisi, at maaaring mas mainam na magtabi ng bahagi ng yaman.

Mga aral para sa kasalukuyan
  1. Sabihin ang totoo tungkol sa iyong mga pagkakamali, kahit tila mas madali sa panandalian ang magdahilan.
  2. Huwag ipagpaliban ang mahahalagang mabubuting gawain: maaaring humantong sa malaking pagkukulang ang maliliit na pagpapaliban.
  3. Magsisi sa pamamagitan ng taos-pusong pagbabago at manatiling tapat kahit matapos ang agarang pagsubok.
الْحَدِيثُ الشَّرِيفُ

Isang hadith araw-araw, sa iyong wika

Binibigyan ka ng app ng hadith na may paliwanag araw-araw, pati bilang widget sa iyong telepono. Libreng gamitin.