Sahih al-Bukhari، حدیث 4033
روایتشده توسط Umar ibn al-Khattab. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.
از البخاري تا مَالِكُ بْنُ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ النَّصْرِيُّ
- 1أَبُو الْيَمَانِآن را به البخاري روایت کرد
- 2شُعَيْبٌ
- 3الزُّهْرِيِّ
- 4مَالِكُ بْنُ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ النَّصْرِيُّ
ترتیب مطابق متن عربی این روایت است. صحيح البخاري در مجموع معتبر دانسته میشود.
روایت
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَالِكُ بْنُ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ النَّصْرِيُّ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ دَعَاهُ إِذْ جَاءَهُ حَاجِبُهُ يَرْفَا فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عُثْمَانَ، وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَالزُّبَيْرِ وَسَعْدٍ يَسْتَأْذِنُونَ فَقَالَ نَعَمْ، فَأَدْخِلْهُمْ. فَلَبِثَ قَلِيلاً، ثُمَّ جَاءَ فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عَبَّاسٍ وَعَلِيٍّ يَسْتَأْذِنَانِ قَالَ نَعَمْ. فَلَمَّا دَخَلاَ قَالَ عَبَّاسٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا، وَهُمَا يَخْتَصِمَانِ فِي الَّذِي أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ بَنِي النَّضِيرِ، فَاسْتَبَّ عَلِيٌّ وَعَبَّاسٌ، فَقَالَ الرَّهْطُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اقْضِ بَيْنَهُمَا وَأَرِحْ أَحَدَهُمَا مِنَ الآخَرِ. فَقَالَ عُمَرُ اتَّئِدُوا، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ، هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ". يُرِيدُ بِذَلِكَ نَفْسَهُ. قَالُوا قَدْ قَالَ ذَلِكَ. فَأَقْبَلَ عُمَرُ عَلَى عَبَّاسٍ وَعَلِيٍّ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ قَالَ ذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ. قَالَ فَإِنِّي أُحَدِّثُكُمْ عَنْ هَذَا الأَمْرِ، إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ كَانَ خَصَّ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْفَىْءِ بِشَىْءٍ لَمْ يُعْطِهِ أَحَدًا غَيْرَهُ فَقَالَ جَلَّ ذِكْرُهُ {وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ} إِلَى قَوْلِهِ {قَدِيرٌ} فَكَانَتْ هَذِهِ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ وَاللَّهِ مَا احْتَازَهَا دُونَكُمْ، وَلاَ اسْتَأْثَرَهَا عَلَيْكُمْ، لَقَدْ أَعْطَاكُمُوهَا وَقَسَمَهَا فِيكُمْ، حَتَّى بَقِيَ هَذَا الْمَالُ مِنْهَا، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ نَفَقَةَ سَنَتِهِمْ مِنْ هَذَا الْمَالِ، ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ، فَعَمِلَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَيَاتَهُ، ثُمَّ تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فَأَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. فَقَبَضَهُ أَبُو بَكْرٍ، فَعَمِلَ فِيهِ بِمَا عَمِلَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ. فَأَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ وَقَالَ تَذْكُرَانِ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ عَمِلَ فِيهِ كَمَا تَقُولاَنِ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُ فِيهِ لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ فَقُلْتُ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ. فَقَبَضْتُهُ سَنَتَيْنِ مِنْ إِمَارَتِي أَعْمَلُ فِيهِ بِمَا عَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنِّي فِيهِ صَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ، ثُمَّ جِئْتُمَانِي كِلاَكُمَا وَكَلِمَتُكُمَا وَاحِدَةٌ وَأَمْرُكُمَا جَمِيعٌ، فَجِئْتَنِي ـ يَعْنِي عَبَّاسًا ـ فَقُلْتُ لَكُمَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ". فَلَمَّا بَدَا لِي أَنْ أَدْفَعَهُ إِلَيْكُمَا قُلْتُ إِنْ شِئْتُمَا دَفَعْتُهُ إِلَيْكُمَا عَلَى أَنَّ عَلَيْكُمَا عَهْدَ اللَّهِ وَمِيثَاقَهُ لَتَعْمَلاَنِ فِيهِ بِمَا عَمِلَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ، وَمَا عَمِلْتُ فِيهِ مُذْ وَلِيتُ، وَإِلاَّ فَلاَ تُكَلِّمَانِي، فَقُلْتُمَا ادْفَعْهُ إِلَيْنَا بِذَلِكَ. فَدَفَعْتُهُ إِلَيْكُمَا، أَفَتَلْتَمِسَانِ مِنِّي قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ فَوَاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ لاَ أَقْضِي فِيهِ بِقَضَاءٍ غَيْرِ ذَلِكَ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ، فَإِنْ عَجَزْتُمَا عَنْهُ، فَادْفَعَا إِلَىَّ فَأَنَا أَكْفِيكُمَاهُ. قَالَ فَحَدَّثْتُ هَذَا الْحَدِيثَ، عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ صَدَقَ مَالِكُ بْنُ أَوْسٍ، أَنَا سَمِعْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَقُولُ أَرْسَلَ أَزْوَاجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عُثْمَانَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ يَسْأَلْنَهُ ثُمُنَهُنَّ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم، فَكُنْتُ أَنَا أَرُدُّهُنَّ، فَقُلْتُ لَهُنَّ أَلاَ تَتَّقِينَ اللَّهَ، أَلَمْ تَعْلَمْنَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ " لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ـ يُرِيدُ بِذَلِكَ نَفْسَهُ ـ إِنَّمَا يَأْكُلُ آلُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْمَالِ ". فَانْتَهَى أَزْوَاجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى مَا أَخْبَرَتْهُنَّ. قَالَ فَكَانَتْ هَذِهِ الصَّدَقَةُ بِيَدِ عَلِيٍّ، مَنَعَهَا عَلِيٌّ عَبَّاسًا فَغَلَبَهُ عَلَيْهَا، ثُمَّ كَانَ بِيَدِ حَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ، ثُمَّ بِيَدِ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ، ثُمَّ بِيَدِ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ وَحَسَنِ بْنِ حَسَنٍ، كِلاَهُمَا كَانَا يَتَدَاوَلاَنِهَا، ثُمَّ بِيَدِ زَيْدِ بْنِ حَسَنٍ، وَهْىَ صَدَقَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَقًّا.
ابوالیمان برای ما حدیث کرد، شعیب از زهری خبر داد، او گفت: مالک بن اوس بن حَدَثان نَصری به من خبر داد که عمر بن خطّاب رضی الله عنه او را فراخواند. در حالی که نزد او نشسته بود، دربانش یَرفا آمد و گفت:
«آیا عثمان، عبدالرحمن، زبیر و سعد را اجازه ورود میدهید که درخواست اجازه کردهاند؟» عمر گفت: «بله، بگذار داخل شوند.» اندکی بعد، یرفا دوباره آمد و گفت: «آیا عباس و علی را اجازه میدهید که درخواست اجازه کردهاند؟» گفت: «بله.» چون آن دو وارد شدند، عباس گفت: «ای امیرالمؤمنین! میان من و این شخص داوری کن» و منظور علی بود. آن دو درباره اموال فئی بنینضیر که خداوند به رسولش ﷺ بخشیده بود، اختلاف داشتند و علی و عباس با یکدیگر مشاجره کردند. حاضران گفتند: «ای امیرالمؤمنین! میان آنان داوری کن و یکی را از دست دیگری آسوده ساز.» عمر فرمود: «درنگ کنید! شما را به خدا سوگند میدهم، همان خدایی که آسمان و زمین به اذن او برپاست؛ آیا میدانید که رسول الله ﷺ فرمود: ‹ما (پیامبران) ارث نمیگذاریم؛ آنچه از ما بماند صدقه است› و منظور خودشان بودند؟» گفتند: «بله، چنین فرمودند.» سپس عمر رو به عباس و علی کرد و گفت: «شما دو نفر را به خدا سوگند میدهم، آیا میدانید که رسول الله ﷺ این سخن را فرمودند؟» هر دو گفتند: «بله.» عمر فرمود: «اینک شما را از این امر آگاه میکنم. خداوند سبحان در این اموال فئی چیزی را مخصوص رسولش ﷺ گردانید که به هیچ کس دیگر نداده بود. خداوند متعال فرمود: {و آنچه خدا از آنان به رسولش بازگرداند، پس شما اسبی یا شتری برای آن نتاختید...} تا سخنش {...تواناست}. بنابراین این مال اختصاصاً برای رسول الله ﷺ بود. اما به خدا سوگند! نه آن را تنها برای خود برداشت و نه شما را از آن محروم ساخت؛ بلکه آن را به همه شما داد و میان شما تقسیم کرد تا اینکه تنها همین مقدار باقی ماند. رسول الله ﷺ از این مال مخارج یک سال خانوادهاش را تأمین میکرد و مازاد آن را همچون اموال الهی (در راه خیر عمومی) صرف مینمود. رسول الله ﷺ در تمام عمرش چنین عمل کرد. سپس چون پیامبر ﷺ رحلت فرمود، ابوبکر گفت: «من ولیّ (جانشین) رسول الله ﷺ هستم.» پس ابوبکر سرپرستی این مال را بر عهده گرفت و دقیقاً همانگونه که رسول الله ﷺ عمل میکرد، در آن تصرف نمود و شما همگی در آن زمان شاهد بودید.» سپس عمر رو به علی و عباس کرد و فرمود: «شما دو نفر به یاد دارید که ابوبکر در این مال همانگونه که توصیف کردید عمل نمود و خداوند میداند که او در این امر صادق، نیکوکار، هدایتیافته و پیرو حق بود. سپس چون خداوند ابوبکر را وفات داد، گفتم: «من ولیّ رسول الله ﷺ و ابوبکر هستم.» پس این مال را دو سال در دوران خلافت خود در اختیار داشتم و همانگونه که رسول الله ﷺ و ابوبکر عمل کرده بودند، در آن تصرف کردم. خداوند میداند که من نیز در این امر صادق، نیکوکار، هدایتیافته و پیرو حق بودهام. سپس شما دو نفر نزد من آمدید و سخن و خواستهتان یکی بود. ای عباس! تو نیز نزد من آمدی. آنگاه به شما دو نفر گفتم که رسول الله ﷺ فرموده است: «ما ارث نمیگذاریم؛ آنچه از ما بماند صدقه است.» وقتی دیدم که شایسته است این مال را به شما واگذار کنم، گفتم: «اگر بخواهید، این مال را به شرطی به شما میسپارم که با خدا عهد و پیمان ببندید که در آن دقیقاً همانگونه عمل کنید که رسول الله ﷺ، ابوبکر و من از آغاز خلافتم عمل کردهایم؛ وگرنه دیگر با من در این باره سخن نگویید.» شما دو نفر گفتید: «با همین شرط آن را به ما بسپار.» پس آن را به شما سپردم. اکنون آیا از من حکمی غیر از این میطلبید؟ به خدا سوگند، همان خدایی که آسمان و زمین به اذن او برپاست، هرگز در این باره حکمی جز این نخواهم داد تا ساعت قیامت برپا شود. اگر از اداره آن ناتوان شدید، آن را به من بازگردانید تا من از جانب شما کفایتش کنم.» راوی گفت: این حدیث را برای عروة بن زبیر نقل کردم، او گفت: «مالک بن اوس راست گفته است. من از عایشه رضی الله عنها، همسر پیامبر ﷺ شنیدم که میفرمود: «همسران پیامبر ﷺ عثمان را نزد ابوبکر فرستادند تا سهمشان را از اموال فئی که خداوند به رسولش ﷺ داده بود مطالبه کند. اما من مانع آنان میشدم و به ایشان میگفتم: آیا از خدا پروا ندارید؟ آیا نمیدانید که پیامبر ﷺ میفرمود: ما ارث نمیگذاریم؛ آنچه از ما بماند صدقه است — و منظور خودشان بودند. خاندان محمد ﷺ تنها از این مال ارتزاق میکنند.» پس همسران پیامبر ﷺ پس از شنیدن سخنان من از مطالبه خود دست کشیدند.» او گفت: این مال صدقه در دست علی بود؛ او عباس را از آن منع کرد و بر آن چیره شد. سپس به دست حسن بن علی رسید، آنگاه به دست حسین بن علی، سپس به دست علی بن حسین و حسن بن حسن رسید که هر دو نوبتی آن را اداره میکردند. سرانجام به دست زید بن حسن رسید و این واقعاً صدقه رسول الله ﷺ است.
ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمهشده از عربی.
دارایی پیامبر ﷺ همچنان صدقه باقی ماند و بهعنوان امانتی عمومی اداره شد.
عمر اختلاف علی و عباس را دربارهٔ ادارهٔ اموال بنینضیر بررسی کرد. او سخن پیامبر ﷺ را به آنان یادآوری کرد که آنچه پیامبران بهجا میگذارند صدقه است، و نیز یادآور توافقهای مدیریتیای شد که پیشتر پذیرفته بودند.
اموالی که بدون جنگ به جامعهٔ مسلمانان میرسد.
بخشش خیریه؛ در اینجا به اموالی اشاره دارد که بهعنوان ارث شخصی تقسیم نمیشود.
مالی سپردهشده که باید طبق قواعد توافقشده و برای هدف تعیینشده اداره شود.
عالمان کلاسیک از این روایت چنین برداشت میکنند که اموال پیامبر ﷺ مانند میراث معمولی میان وارثان تقسیم نمیشود، بلکه برای صدقه و تأمین زندگی خانوادهٔ ایشان اختصاص مییابد. عمر تأکید میکند که متولیان باید اموال را مطابق روش پیامبر ﷺ اداره کنند و مسئولیت اداری، مالکیت شخصی ایجاد نمیکند. چهار مذهب فقهی اهلسنت این حکم ویژه را میپذیرند که پیامبران به شیوهٔ معمول به ارث برده نمیشوند؛ بااینحال، خانوادهٔ پیامبر ﷺ میتواند طبق قواعد جاری از این اموال تأمین شود.
- توافقهای مربوط به اداره و مصرف اموال مشترک را روشن ثبت کنید و به آنها پایبند باشید.
- در رسیدگی به اختلاف شتاب نکنید: سخنان افراد درگیر را بشنوید و ادعاهایشان را با دانش معتبر بسنجید.
- میان مالکیت شخصی و مالی که از طرف دیگران اداره میکنید تفاوت بگذارید.
هر روز یک حدیث، به زبان خودت
اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه میدهد؛ حتی بهصورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.