Ganimetin Beşte Birinin Allah Yolunda Harcanması · Sahih al-Bukhari

Sahih al-Bukhari, 3094. hadis

Malik ibn Aws ibn al-Hadathan rivayet etti. Kendi çevirimiz ve açıklamamızla birlikte Arapça metin.

Sahih (güvenilir)Kitap: Ganimetin Beşte Birinin Allah Yolunda Harcanması
صحيح البخاري
Kim rivayet etti?

Malik ibn Aws ibn al-Hadathan tarafından rivayet edildi

Sahih (güvenilir)

Sahih al-Bukhari bir bütün olarak sahih kabul edilir.

Rivayet

Arapça metin

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَرْوِيُّ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ،، وَكَانَ، مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرٍ ذَكَرَ لِي ذِكْرًا مِنْ حَدِيثِهِ ذَلِكَ، فَانْطَلَقْتُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى مَالِكِ بْنِ أَوْسٍ، فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ الْحَدِيثِ فَقَالَ مَالِكٌ بَيْنَا أَنَا جَالِسٌ فِي أَهْلِي حِينَ مَتَعَ النَّهَارُ، إِذَا رَسُولُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ يَأْتِينِي فَقَالَ أَجِبْ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ‏.‏ فَانْطَلَقْتُ مَعَهُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى عُمَرَ، فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ عَلَى رِمَالِ سَرِيرٍ، لَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ فِرَاشٌ مُتَّكِئٌ عَلَى وِسَادَةٍ مِنْ أَدَمٍ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ ثُمَّ جَلَسْتُ فَقَالَ يَا مَالِ، إِنَّهُ قَدِمَ عَلَيْنَا مِنْ قَوْمِكَ أَهْلُ أَبْيَاتٍ، وَقَدْ أَمَرْتُ فِيهِمْ بِرَضْخٍ فَاقْبِضْهُ فَاقْسِمْهُ بَيْنَهُمْ‏.‏ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، لَوْ أَمَرْتَ بِهِ غَيْرِي‏.‏ قَالَ اقْبِضْهُ أَيُّهَا الْمَرْءُ‏.‏ فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ عِنْدَهُ أَتَاهُ حَاجِبُهُ يَرْفَا فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عُثْمَانَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَالزُّبَيْرِ وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ يَسْتَأْذِنُونَ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمْ فَدَخَلُوا فَسَلَّمُوا وَجَلَسُوا، ثُمَّ جَلَسَ يَرْفَا يَسِيرًا ثُمَّ قَالَ هَلْ لَكَ فِي عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمَا، فَدَخَلاَ فَسَلَّمَا فَجَلَسَا، فَقَالَ عَبَّاسٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا‏.‏ وَهُمَا يَخْتَصِمَانِ فِيمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ بَنِي النَّضِيرِ‏.‏ فَقَالَ الرَّهْطُ عُثْمَانُ وَأَصْحَابُهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اقْضِ بَيْنَهُمَا وَأَرِحْ أَحَدَهُمَا مِنَ الآخَرِ‏.‏ قَالَ عُمَرُ تَيْدَكُمْ، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ، هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏ يُرِيدُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَفْسَهُ‏.‏ قَالَ الرَّهْطُ قَدْ قَالَ ذَلِكَ‏.‏ فَأَقْبَلَ عُمَرُ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا اللَّهَ، أَتَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ قَالَ ذَلِكَ قَالاَ قَدْ قَالَ ذَلِكَ‏.‏ قَالَ عُمَرُ فَإِنِّي أُحَدِّثُكُمْ عَنْ هَذَا الأَمْرِ، إِنَّ اللَّهَ قَدْ خَصَّ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْفَىْءِ بِشَىْءٍ لَمْ يُعْطِهِ أَحَدًا غَيْرَهُ ـ ثُمَّ قَرَأَ ‏{‏وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏قَدِيرٌ‏}‏ ـ فَكَانَتْ هَذِهِ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَاللَّهِ مَا احْتَازَهَا دُونَكُمْ، وَلاَ اسْتَأْثَرَ بِهَا عَلَيْكُمْ قَدْ أَعْطَاكُمُوهُ، وَبَثَّهَا فِيكُمْ حَتَّى بَقِيَ مِنْهَا هَذَا الْمَالُ، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ نَفَقَةَ سَنَتِهِمْ مِنْ هَذَا الْمَالِ، ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ، فَعَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِذَلِكَ حَيَاتَهُ، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ ذَلِكَ قَالُوا نَعَمْ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِعَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَانِ ذَلِكَ قَالَ عُمَرُ ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَبَضَهَا أَبُو بَكْرٍ، فَعَمِلَ فِيهَا بِمَا عَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُ فِيهَا لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ، ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ، فَكُنْتُ أَنَا وَلِيَّ أَبِي بَكْرٍ، فَقَبَضْتُهَا سَنَتَيْنِ مِنْ إِمَارَتِي، أَعْمَلُ فِيهَا بِمَا عَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا عَمِلَ فِيهَا أَبُو بَكْرٍ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنِّي فِيهَا لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ، ثُمَّ جِئْتُمَانِي تُكَلِّمَانِي وَكَلِمَتُكُمَا وَاحِدَةٌ، وَأَمْرُكُمَا وَاحِدٌ، جِئْتَنِي يَا عَبَّاسُ تَسْأَلُنِي نَصِيبَكَ مِنِ ابْنِ أَخِيكَ، وَجَاءَنِي هَذَا ـ يُرِيدُ عَلِيًّا ـ يُرِيدُ نَصِيبَ امْرَأَتِهِ مِنْ أَبِيهَا، فَقُلْتُ لَكُمَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا بَدَا لِي أَنْ أَدْفَعَهُ إِلَيْكُمَا قُلْتُ إِنْ شِئْتُمَا دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا عَلَى أَنَّ عَلَيْكُمَا عَهْدَ اللَّهِ وَمِيثَاقَهُ لَتَعْمَلاَنِ فِيهَا بِمَا عَمِلَ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَبِمَا عَمِلَ فِيهَا أَبُو بَكْرٍ، وَبِمَا عَمِلْتُ فِيهَا مُنْذُ وَلِيتُهَا، فَقُلْتُمَا ادْفَعْهَا إِلَيْنَا‏.‏ فَبِذَلِكَ دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا، فَأَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ، هَلْ دَفَعْتُهَا إِلَيْهِمَا بِذَلِكَ قَالَ الرَّهْطُ نَعَمْ‏.‏ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا بِذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَتَلْتَمِسَانِ مِنِّي قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ فَوَاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ، لاَ أَقْضِي فِيهَا قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ، فَإِنْ عَجَزْتُمَا عَنْهَا فَادْفَعَاهَا إِلَىَّ، فَإِنِّي أَكْفِيكُمَاهَا‏.‏

Çeviri

İshâk b. Muhammed el-Fervevî bize rivayet etti, Mâlik b. Enes bize rivayet etti, İbn Şihâb'dan, o da Mâlik b. Evs b. el-Hadesân'dan nakletti. Muhammed b. Cübeyr bana bu hadisten bir bölüm aktarmıştı; bunun üzerine Mâlik b. Evs'in yanına gittim ve ona bu hadisi sordum. Mâlik şöyle dedi:

"Bir gün kuşluk vakti evimde otururken Ömer b. el-Hattâb'ın elçisi geldi ve 'Müminlerin Emiri seni çağırıyor' dedi. Onunla birlikte Ömer'in yanına girdim. Hurma yapraklarından yapılmış, üzerinde döşek olmayan bir karyola üzerinde oturuyor, deri bir yastığa yaslanıyordu. Selam verip oturdum. Bana: 'Ey Mâlik! Kavminden aileleri olan bazı kimseler geldi, onlara bir bağış verilmesini emrettim; onu al ve aralarında dağıt' dedi. Ben: 'Ey Müminlerin Emiri! Keşke bunu başkasına emretseydin' dedim. O: 'Al onu ey adam!' dedi. Ben yanında otururken kapıcısı Yerfa geldi ve: 'Osman, Abdurrahman b. Avf, Zübeyr ve Sa'd b. Ebî Vakkas izin istiyorlar, içeri alayım mı?' dedi. Ömer: 'Evet' dedi. İçeri girdiler, selam verip oturdular. Biraz sonra Yerfa tekrar geldi ve: 'Ali ve Abbas'ı içeri alayım mı?' dedi. Ömer: 'Evet' dedi. Onlar da içeri girip selam verdiler ve oturdular. Abbas: 'Ey Müminlerin Emiri! Benimle şu adam arasında hüküm ver' dedi. İkisi, Allah'ın Resûlü'ne ﷺ Beni Nadîr'den fey olarak verdiği mallar konusunda anlaşmazlık içindeydiler. Osman ve arkadaşları olan topluluk: 'Ey Müminlerin Emiri! Aralarında hüküm ver ve birini diğerinden kurtar' dediler. Ömer: 'Durun! Sizi, izniyle göğün ve yerin durduğu Allah'a and olsun ki, biliyor musunuz ki Allah Resûlü ﷺ "Biz miras bırakmayız, bıraktığımız sadakadır" buyurmuştur? Burada Allah Resûlü ﷺ kendisini kastetmiştir' dedi. Topluluk: 'Evet, öyle buyurmuştur' dediler. Bunun üzerine Ömer, Ali ve Abbas'a dönerek: 'Sizi Allah'a and olsun ki, Allah Resûlü'nün ﷺ bunu söylediğini biliyor musunuz?' dedi. Onlar da: 'Evet, söylemiştir' dediler. Ömer devamla: 'Size bu meseleyi anlatayım. Allah, Resûlü'ne ﷺ bu feyden kimseye vermediği özel bir pay ayırmıştır' dedi ve şu ayeti okudu: {Allah'ın, Resûlü'ne onlardan fey olarak verdikleri...} ta ki {...şüphesiz Allah her şeye kadirdir} ayetine kadar. Bu mal, Allah Resûlü'ne ﷺ has kılınmıştı. Vallahi o, bunu sizden ayrı olarak kendine almadı ve sizi dışlayıp tek başına sahip çıkmadı; bilakis size verdi ve aranızda dağıttı, ta ki bu mal geriye kaldı. Allah Resûlü ﷺ ailesinin bir yıllık nafakasını bu maldan karşılar, kalanını ise Allah yolunda harcanmak üzere ayırırdı. Allah Resûlü ﷺ hayatı boyunca böyle yaptı. Sizi Allah'a and olsun ki, bunu biliyor musunuz?' Dediler ki: 'Evet.' Sonra Ali ve Abbas'a: 'Sizi Allah'a and olsun ki, bunu biliyor musunuz?' dedi. Ömer sözlerine şöyle devam etti: 'Sonra Allah, Nebisi'ni ﷺ vefat ettirdiğinde Ebû Bekir: "Ben Allah Resûlü'nün ﷺ velisiyim" dedi. Ebû Bekir bu malı aldı ve Allah Resûlü'nün ﷺ yaptığı gibi yönetti. Allah bilir ki o, bu konuda sadık, hayırlı, doğru yolda ve hakka tabi idi. Sonra Allah Ebû Bekir'i vefat ettirdi ve ben Ebû Bekir'in velisi oldum. Hilafetimdeki iki yıl boyunca bu malı elimde tuttum; Allah Resûlü'nün ﷺ ve Ebû Bekir'in yaptığı gibi davrandım. Allah bilir ki ben de bu konuda sadık, hayırlı, doğru yolda ve hakka tabiyim. Sonra ikiniz aynı söz ve aynı taleple bana geldiniz. Sen ey Abbas, yeğeninin malından payını istedin; şu adam da -yani Ali- karısının babasından olan payını istedi. Ben de size Allah Resûlü'nün ﷺ "Biz miras bırakmayız, bıraktığımız sadakadır" buyurduğunu söyledim. Size bu malı vermeyi uygun gördüğümde: 'Eğer isterseniz, Allah Resûlü'nün ﷺ, Ebû Bekir'in ve benim üstlendiğimden beri yaptığım şekilde hareket edeceğinize dair Allah'a söz ve ahid vermeniz şartıyla size teslim ederim' dedim. Siz de 'Bize teslim et' dediniz. Ben de bu şartla size teslim ettim. Sizi Allah'a and olsun ki, bu şartla mı teslim ettim?' Topluluk: 'Evet' dedi. Sonra Ali ve Abbas'a dönüp: 'Sizi Allah'a and olsun ki, size bu şartla mı teslim ettim?' dedi. Onlar: 'Evet' dediler. Ömer: 'Şimdi bundan başka bir hüküm mü istiyorsunuz? Vallahi, izniyle göğün ve yerin durduğu Allah'a and olsun ki, bundan başka bir hüküm vermem. Eğer bunu yönetemeyecekseniz bana iade edin, sizin adınıza ben yeterim' dedi.

Çeviri ve açıklama, Arapçadan Khutba World tarafından yapılmıştır.

Temel mesaj

ʿUmar, Benî Nadîr’in mallarını miras olarak değil, hayır amacıyla tahsis edilmiş mal olarak yönetti.

Arka plan ve bağlam

ʿAlī ve ʿAbbās, Benî Nadîr’in mallarının yönetimi hakkında ʿUmar’dan hüküm istediler. ʿUmar, peygamberlerin geride bıraktıklarının sadaka sayıldığı yönündeki sözü ve daha önce kabul ettikleri yönetim düzenlemesini onlara hatırlattı.

Kavramlar ve açıklamalar
feyʾ

Bir savaş olmaksızın Müslüman topluluğuna geçen mallar.

sadaka

Kişisel miras değil, hayır amacıyla tahsis edilmiş mal.

humus

Bazı savaş ganimetlerinin İslam hukukuna göre özel bir tahsisi bulunan beşte birlik payı.

Âlimlerin çıkarımları

Klasik âlimler buradan, peygamberlerin kişisel miras bırakmadığı; geride bıraktıkları malların belirledikleri amaç doğrultusunda harcandığı sonucunu çıkarırlar. Âlimler bu malların kesin hukuki statüsünü ve yönetimini tartışır; bu rivayette özellikle Ebû Bekir ile ʿUmar’ın Peygamber ﷺ’in uygulamasını sürdürmesi vurgulanır. Rivayet ayrıca bir yöneticinin kamu malını özenle yönetmesi ve kararlaştırılmış şartlara uyması gerektiğini gösterir. Dört Sünni mezhep, peygamberlerin sıradan kişiler gibi miras bırakmadığı kuralını kabul eder; belirli mallara uygulanışını ve bunların yönetimini ise ayrıntılı biçimde ele alır.

Günümüz için dersler
  1. Ortak veya hayır amaçlı malları yönetirken açık şartlar belirle ve bunlara dikkatle uy.
  2. Kararını güvenilir bilgiye dayandır ve hüküm vermeden önce ilgili herkesi dinle.
  3. Bir hayır amacı için tahsis edilen kaynakları, yönetimi başka ellere geçse bile o amaç doğrultusunda kullan.
الْحَدِيثُ الشَّرِيفُ

Her gün kendi dilinde bir hadis

Uygulama sana her gün açıklamalı bir hadis sunar; telefonunda widget olarak da kullanabilirsin. Ücretsizdir.