اخلاق و آداب پیامبر ﷺ · Sunan Abi Dawud

Sunan Abi Dawud، حدیث 4612

متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.

Sahih (معتبر)کتاب: اخلاق و آداب پیامبر ﷺ
سنن أبي داود

روایت

متن عربی

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ كَتَبَ رَجُلٌ إِلَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ يَسْأَلُهُ عَنِ الْقَدَرِ، ح وَحَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُؤَذِّنُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَسَدُ بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ دُلَيْلٍ، قَالَ سَمِعْتُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيَّ، يُحَدِّثُنَا عَنِ النَّضْرِ، ح وَحَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ قَبِيصَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو رَجَاءٍ، عَنْ أَبِي الصَّلْتِ، - وَهَذَا لَفْظُ حَدِيثِ ابْنِ كَثِيرٍ وَمَعْنَاهُمْ - قَالَ كَتَبَ رَجُلٌ إِلَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ يَسْأَلُهُ عَنِ الْقَدَرِ فَكَتَبَ أَمَّا بَعْدُ أُوصِيكَ بِتَقْوَى اللَّهِ وَالاِقْتِصَادِ فِي أَمْرِهِ وَاتِّبَاعِ سُنَّةِ نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم وَتَرْكِ مَا أَحْدَثَ الْمُحْدِثُونَ بَعْدَ مَا جَرَتْ بِهِ سُنَّتُهُ وَكُفُوا مُؤْنَتَهُ فَعَلَيْكَ بِلُزُومِ السُّنَّةِ فَإِنَّهَا لَكَ بِإِذْنِ اللَّهِ عِصْمَةٌ ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّهُ لَمْ يَبْتَدِعِ النَّاسُ بِدْعَةً إِلاَّ قَدْ مَضَى قَبْلَهَا مَا هُوَ دَلِيلٌ عَلَيْهَا أَوْ عِبْرَةٌ فِيهَا فَإِنَّ السُّنَّةَ إِنَّمَا سَنَّهَا مَنْ قَدْ عَلِمَ مَا فِي خِلاَفِهَا وَلَمْ يَقُلِ ابْنُ كَثِيرٍ مَنْ قَدْ عَلِمَ ‏.‏ مِنَ الْخَطَإِ وَالزَّلَلِ وَالْحُمْقِ وَالتَّعَمُّقِ فَارْضَ لِنَفْسِكَ مَا رَضِيَ بِهِ الْقَوْمُ لأَنْفُسِهِمْ فَإِنَّهُمْ عَلَى عِلْمٍ وَقَفُوا وَبِبَصَرٍ نَافِذٍ كَفَوْا وَلَهُمْ عَلَى كَشْفِ الأُمُورِ كَانُوا أَقْوَى وَبِفَضْلِ مَا كَانُوا فِيهِ أَوْلَى فَإِنْ كَانَ الْهُدَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ لَقَدْ سَبَقْتُمُوهُمْ إِلَيْهِ وَلَئِنْ قُلْتُمْ إِنَّمَا حَدَثَ بَعْدَهُمْ ‏.‏ مَا أَحْدَثَهُ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَ غَيْرَ سَبِيلِهِمْ وَرَغِبَ بِنَفْسِهِ عَنْهُمْ فَإِنَّهُمْ هُمُ السَّابِقُونَ فَقَدْ تَكَلَّمُوا فِيهِ بِمَا يَكْفِي وَوَصَفُوا مِنْهُ مَا يَشْفِي فَمَا دُونَهُمْ مِنْ مَقْصَرٍ وَمَا فَوْقَهُمْ مِنْ مَحْسَرٍ وَقَدْ قَصَّرَ قَوْمٌ دُونَهُمْ فَجَفَوْا وَطَمَحَ عَنْهُمْ أَقْوَامٌ فَغَلَوْا وَإِنَّهُمْ بَيْنَ ذَلِكَ لَعَلَى هُدًى مُسْتَقِيمٍ كَتَبْتَ تَسْأَلُ عَنِ الإِقْرَارِ بِالْقَدَرِ فَعَلَى الْخَبِيرِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَعْتَ مَا أَعْلَمُ مَا أَحْدَثَ النَّاسُ مِنْ مُحْدَثَةٍ وَلاَ ابْتَدَعُوا مِنْ بِدْعَةٍ هِيَ أَبْيَنُ أَثَرًا وَلاَ أَثْبَتُ أَمْرًا مِنَ الإِقْرَارِ بِالْقَدَرِ لَقَدْ كَانَ ذَكَرَهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ الْجُهَلاَءُ يَتَكَلَّمُونَ بِهِ فِي كَلاَمِهِمْ وَفِي شِعْرِهِمْ يُعَزُّونَ بِهِ أَنْفُسَهُمْ عَلَى مَا فَاتَهُمْ ثُمَّ لَمْ يَزِدْهُ الإِسْلاَمُ بَعْدُ إِلاَّ شِدَّةً وَلَقَدْ ذَكَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَيْرِ حَدِيثٍ وَلاَ حَدِيثَيْنِ وَقَدْ سَمِعَهُ مِنْهُ الْمُسْلِمُونَ فَتَكَلَّمُوا بِهِ فِي حَيَاتِهِ وَبَعْدَ وَفَاتِهِ يَقِينًا وَتَسْلِيمًا لِرَبِّهِمْ وَتَضْعِيفًا لأَنْفُسِهِمْ أَنْ يَكُونَ شَىْءٌ لَمْ يُحِطْ بِهِ عِلْمُهُ وَلَمْ يُحْصِهِ كِتَابُهُ وَلَمْ يَمْضِ فِيهِ قَدَرُهُ وَإِنَّهُ مَعَ ذَلِكَ لَفِي مُحْكَمِ كِتَابِهِ مِنْهُ اقْتَبَسُوهُ وَمِنْهُ تَعَلَّمُوهُ وَلَئِنْ قُلْتُمْ لِمَ أَنْزَلَ اللَّهُ آيَةَ كَذَا وَلِمَ قَالَ كَذَا ‏.‏ لَقَدْ قَرَءُوْا مِنْهُ مَا قَرَأْتُمْ وَعَلِمُوا مِنْ تَأْوِيلِهِ مَا جَهِلْتُمْ وَقَالُوا بَعْدَ ذَلِكَ كُلِّهِ بِكِتَابٍ وَقَدَرٍ وَكُتِبَتِ الشَّقَاوَةُ وَمَا يُقَدَّرْ يَكُنْ وَمَا شَاءَ اللَّهُ كَانَ وَمَا لَمْ يَشَأْ لَمْ يَكُنْ وَلاَ نَمْلِكُ لأَنْفُسِنَا ضَرًّا وَلاَ نَفْعًا ثُمَّ رَغَبُوا بَعْدَ ذَلِكَ وَرَهِبُوا ‏.‏

ترجمه

محمد بن کثیر برای ما حدیث کرد و گفت: سفیان برای ما حدیث کرد و گفت: مردی به عمر بن عبدالعزیز نامه نوشت و از او درباره تقدیر پرسید. (و در سندی دیگر): ربیع بن سلیمان مؤذن برای ما حدیث کرد و گفت: اسد بن موسی برای ما حدیث کرد و گفت: حماد بن دلیّل برای ما حدیث کرد و گفت: شنیدم که سفیان ثوری از نضر برای ما حدیث می‌کرد. (و در سندی دیگر): هناد بن سری از قبیشه نقل کرد و گفت: ابورجاء از ابوالصلت نقل کرد — و این لفظ حدیث ابن کثیر و معنای همه آنها یکی است — گفت: مردی به عمر بن عبدالعزیز نامه نوشت و از او درباره تقدیر پرسید. پس او نوشت: اما بعد، تو را به تقوای الهی، میانه‌روی در اطاعت از فرمانش، پیروی از سنت پیامبرش ﷺ و رها کردن بدعت‌هایی که بدعت‌گذاران پس از استقرار سنت پیامبر ﷺ و بی‌نیازی از آن پدید آوردند، سفارش می‌کنم. پس بر تو باد که به سنت چنگ زنی، زیرا آن به اذن الله مایه حفظ توست. سپس بدان که مردم هیچ بدعتی را پدید نیاوردند مگر آنکه پیش از آن دلیلی بر رد آن یا عبرتی در آن وجود داشته است؛ چرا که سنت را کسانی پایه‌گذاری کردند که از خطا، لغزش، نادانی و زیاده‌روی در مخالفت با آن آگاه بودند. بنابراین برای خود همان را بپسند که پیشینیان برای خود پسندیدند، زیرا آنان بر اساس دانش توقف کردند و با بصیرتی نافذ به حد کفایت رسیدند و در کشف مسائل دینی نیرومندتر بودند و به سبب فضایلشان شایسته‌تر بودند. اگر هدایت همان است که شما بر آن هستید، پس شما از آنان نیز پیشی گرفته‌اید. و اگر بگویید که امور جدید تنها پس از آنان پدید آمده است، بدانید که جز کسی که راهی غیر از راه آنان پیموده و از ایشان روی گردانده، آن را پدید نیاورده است. در حقیقت آنان پیشگامان بودند؛ درباره آن به اندازه کافی سخن گفتند و توضیحی شفابخش ارائه دادند. زیر جایگاه آنان هیچ کوتاهی نیست و بالای جایگاه آنان هیچ افراطی نیست. گروهی پایین‌تر از حد آنان رفتند و دچار قساوت شدند و گروهی بالاتر از حد آنان رفتند و دچار غلو شدند، در حالی که آنان میان این دو بر هدایتی مستقیم بودند. تو نوشتی و درباره اقرار به تقدیر پرسیدی؛ به خدا سوگند نزد فردی آگاه پرسیده‌ای. تا آنجا که من می‌دانم، هیچ نوآوری یا بدعتی که مردم پدید آورده‌اند، آشکارتر اثر و استوارتر امر از اقرار به تقدیر نیست. حتی جاهلانِ دوران جاهلیت نیز از آن یاد می‌کردند و در سخنان و اشعار خود به آن اشاره داشتند تا دل خویش را بر آنچه از دست داده بودند تسکین دهند. سپس اسلام چیزی جز استحکام بر آن نیفزود. رسول الله ﷺ نه فقط در یک یا دو حدیث، بلکه در احادیث بسیاری از آن سخن گفته‌اند و مسلمانان آن را از ایشان شنیده‌اند و در زمان حیات ایشان و پس از وفاتشان با یقین کامل، تسلیم در برابر پروردگارشان و اعتراف به ناتوانی خود از اینکه چیزی خارج از علم الهی باشد یا در کتابش شمرده نشده باشد یا تقدیرش جاری نگشته باشد، درباره آن سخن گفته‌اند. در حالی که این موضوع در محکمات کتاب الهی ذکر شده است؛ آنان از همان‌جا آن را گرفتند و از همان‌جا آموختند. و اگر بگویید چرا خدا فلان آیه را نازل کرد یا چرا چنین فرمود، آنان همان را خوانده‌اند که شما خوانده‌اید و تأویل آن را دانسته‌اند که شما نادانسته‌اید. سپس پس از همه اینها گفتند: همه چیز به کتابت و تقدیر است؛ شقاوت نوشته شده و آنچه مقدر است رخ خواهد داد؛ آنچه خدا بخواهد می‌شود و آنچه نخواهد نمی‌شود؛ و ما مالک سود و زیان خویش نیستیم. سپس پس از آن همچنان راغب و بیمناک بودند.

ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمه‌شده از عربی.

پیام اصلی

عمر بن عبدالعزیز ایمان به تقدیر را با پیروی از سنت پیوند می‌دهد.

پیشینه و سبب بیان

مردی درباره تقدیر الهی نامه‌ای به عمر بن عبدالعزیز نوشت و پاسخ او در این روایت آمده است.

توضیح واژه‌های دشوار
قدر

تقدیر الهی: علم، ثبت و اراده خداوند همه آنچه را رخ می‌دهد دربرمی‌گیرد.

سنت

راه و رهنمودهای نقل‌شده از پیامبر ﷺ.

بدعت

نوآوری دینی‌ای که بدون پشتوانه در وحی، بخشی از دین شمرده شود.

برداشت‌های عالمان

دانشمندان از نامه عمر، اهمیت پایبندی به سنت و احتیاط در برابر نوآوری‌های دینی را برداشت می‌کنند. اشاره او به نسل‌های نخست، دانش و بینش آنان را برجسته می‌کند، اما دعوت به پرهیز از پرسش نیست: ایمان به قدر بر وحی استوار است و انسان‌ها همچنان در برابر انتخاب‌ها و کردارشان مسئول‌اند. این نامه سخنی از عالمی و زمامداری از نسل‌های نخست است، نه سخنی از پیامبر.

درس‌هایی برای امروز
  1. رهنمودهای اسلامی را از منابع معتبر بیاموزید و سنت را بر افزوده‌های دینیِ بی‌دلیل مقدم بدارید.
  2. به تقدیر خداوند ایمان داشته باشید، اما مسئولانه رفتار کنید و در پی کار نیک باشید.
  3. پرسش‌های اعتقادی را با دانش و فروتنی بررسی کنید و از افراط و ادعاهای قاطعِ بی‌دلیل بپرهیزید.
الْحَدِيثُ الشَّرِيفُ

هر روز یک حدیث، به زبان خودت

اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه می‌دهد؛ حتی به‌صورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.