علم · Sahih al-Bukhari

Sahih al-Bukhari، حدیث 122

روایت‌شده توسط Ubayy ibn Kab. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.

Sahih (معتبر)کتاب: علم
صحيح البخاري
چه کسی روایت کرد؟

به روایت Ubayy ibn Kab

Sahih (معتبر)

صحيح البخاري در مجموع معتبر دانسته می‌شود.

روایت

متن عربی

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرٌو، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبِكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى لَيْسَ بِمُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، إِنَّمَا هُوَ مُوسَى آخَرُ‏.‏ فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ قَامَ مُوسَى النَّبِيُّ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَسُئِلَ أَىُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ‏.‏ فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ، إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنَّ عَبْدًا مِنْ عِبَادِي بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ‏.‏ قَالَ يَا رَبِّ وَكَيْفَ بِهِ فَقِيلَ لَهُ احْمِلْ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَإِذَا فَقَدْتَهُ فَهْوَ ثَمَّ، فَانْطَلَقَ وَانْطَلَقَ بِفَتَاهُ يُوشَعَ بْنِ نُونٍ، وَحَمَلاَ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ، حَتَّى كَانَا عِنْدَ الصَّخْرَةِ وَضَعَا رُءُوسَهُمَا وَنَامَا فَانْسَلَّ الْحُوتُ مِنَ الْمِكْتَلِ فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا، وَكَانَ لِمُوسَى وَفَتَاهُ عَجَبًا، فَانْطَلَقَا بَقِيَّةَ لَيْلَتِهِمَا وَيَوْمِهِمَا فَلَمَّا أَصْبَحَ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا، لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا، وَلَمْ يَجِدْ مُوسَى مَسًّا مِنَ النَّصَبِ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أُمِرَ بِهِ‏.‏ فَقَالَ لَهُ فَتَاهُ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ، قَالَ مُوسَى ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي، فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا، فَلَمَّا انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ إِذَا رَجُلٌ مُسَجًّى بِثَوْبٍ ـ أَوْ قَالَ تَسَجَّى بِثَوْبِهِ ـ فَسَلَّمَ مُوسَى‏.‏ فَقَالَ الْخَضِرُ وَأَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلاَمُ فَقَالَ أَنَا مُوسَى‏.‏ فَقَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رَشَدًا قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا، يَا مُوسَى إِنِّي عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لاَ تَعْلَمُهُ أَنْتَ، وَأَنْتَ عَلَى عِلْمٍ عَلَّمَكَهُ لاَ أَعْلَمُهُ‏.‏ قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا، وَلاَ أَعْصِي لَكَ أَمْرًا، فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ لَيْسَ لَهُمَا سَفِينَةٌ، فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ، فَكَلَّمُوهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمَا، فَعُرِفَ الْخَضِرُ، فَحَمَلُوهُمَا بِغَيْرِ نَوْلٍ، فَجَاءَ عُصْفُورٌ فَوَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ، فَنَقَرَ نَقْرَةً أَوْ نَقْرَتَيْنِ فِي الْبَحْرِ‏.‏ فَقَالَ الْخَضِرُ يَا مُوسَى، مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ كَنَقْرَةِ هَذَا الْعُصْفُورِ فِي الْبَحْرِ‏.‏ فَعَمَدَ الْخَضِرُ إِلَى لَوْحٍ مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ فَنَزَعَهُ‏.‏ فَقَالَ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ، عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ‏.‏ فَكَانَتِ الأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا‏.‏ فَانْطَلَقَا فَإِذَا غُلاَمٌ يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ، فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ مِنْ أَعْلاَهُ فَاقْتَلَعَ رَأْسَهُ بِيَدِهِ‏.‏ فَقَالَ مُوسَى أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا ـ قَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ وَهَذَا أَوْكَدُ ـ فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا، فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا، فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ‏.‏ قَالَ الْخَضِرُ بِيَدِهِ فَأَقَامَهُ‏.‏ فَقَالَ لَهُ مُوسَى لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا‏.‏ قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ ‏"‏‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى، لَوَدِدْنَا لَوْ صَبَرَ حَتَّى يُقَصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَمْرِهِمَا ‏"‏‏.‏

ترجمه

عبدالله بن محمد برای ما حدیث کرد و گفت: سفیان برای ما حدیث کرد و گفت: عمرو برای ما حدیث کرد و گفت: سعید بن جبیر به من خبر داد و گفت: به ابن عباس گفتم:

«نوف بکالی گمان می‌کند که موسی (همراه خضر) همان موسی بنی‌اسرائیل نیست، بلکه موسای دیگری است.» ابن عباس فرمود: «دشمن خدا دروغ گفته است.» ابیّ بن کعب از پیامبر ﷺ روایت کرده است که فرمودند: «موسی پیامبر در میان بنی‌اسرائیل خطبه خواند. از او پرسیده شد: "داناترین مردم کیست؟" گفت: "من داناترم." خداوند بر او خرده گرفت زیرا علم را به او نسبت نداد. پس خداوند به او وحی کرد: "بنده‌ای از بندگان من در محل برخورد دو دریا هست که از تو داناتر است." موسی عرض کرد: "پروردگارا! چگونه به او برسم؟" به او گفته شد: "ماهی‌ای در سبدی حمل کن؛ هرگاه آن را گم کردی، او همان‌جاست." پس موسی همراه با جوانش یوشع بن نون حرکت کردند و ماهی‌ای در سبدی حمل نمودند تا اینکه به صخره رسیدند. سرهایشان را نهادند و خوابیدند. ماهی از سبد بیرون خزید و راه خود را در دریا همچون تونلی پیش گرفت. این امر برای موسی و جوانش شگفت‌انگیز بود. باقی‌مانده شب و روز خود را طی کردند. چون صبح شد، موسی به جوانش گفت: "صبحانه‌مان را بیاور؛ در این سفرمان بسیار خسته شده‌ایم." اما موسی احساس خستگی نکرد تا اینکه از مکانی که بدان فرمان داده شده بود، گذشت. جوانش به او گفت: "آیا به یاد داری وقتی به آن صخره پناه بردیم؟ من ماهی را فراموش کردم." موسی گفت: "این همان چیزی است که می‌جستیم." پس رد پای خود را بازگشتند تا به صخره رسیدند. ناگهان مردی را دیدند که در جامه‌ای پیچیده شده بود — یا گفت: خود را در جامه‌اش پوشانده بود —. موسی سلام کرد. خضر گفت: "در سرزمین شما چگونه سلام می‌کنند؟" موسی گفت: "من موسی هستم." خضر پرسید: "موسای بنی‌اسرائیل؟" گفت: "آری." سپس گفت: "آیا می‌توانم از تو پیروی کنم تا از آنچه به تو آموخته شده، دانشی راستین به من بیاموزی؟" خضر گفت: "ای موسی! تو هرگز نمی‌توانی با من شکیبایی کنی. من بر علمی از علوم خداوند هستم که او به من آموخته و تو آن را نمی‌دانی، و تو نیز بر علمی هستی که خداوند به تو آموخته و من آن را نمی‌دانم." موسی گفت: "ان‌شاءالله مرا شکیبا خواهی یافت و در هیچ کاری نافرمانی تو را نکنم." پس هر دو در کنار ساحل دریا به راه افتادند در حالی که کشتی نداشتند. کشتی‌ای از کنارشان گذشت؛ از سرنشینان آن خواستند که آنان را سوار کنند. خضر شناخته شد، پس آنان را بدون اجرت سوار کردند. پرنده‌ای آمد و بر لبه کشتی نشست و یک یا دو بار نوک در دریا زد. خضر گفت: "ای موسی! علم من و علم تو در برابر علم خداوند جز به اندازه همین نوک زدن این پرنده در دریا نکاسته است." سپس خضر تخته‌ای از تخته‌های کشتی را کند. موسی گفت: "مردمی ما را رایگان سوار کردند، آیا عمداً کشتی‌شان را سوراخ کردی تا اهلش را غرق کنی؟" خضر گفت: "آیا نگفتم که تو هرگز نمی‌توانی با من شکیبایی کنی؟" موسی گفت: "مرا به خاطر آنچه فراموش کردم مؤاخذه مکن." و این نخستین عذر موسی ناشی از فراموشی بود. سپس رفتند تا اینکه کودکی را دیدند که با دیگر کودکان بازی می‌کرد. خضر سر او را از بالا گرفت و با دستش آن را کند (او را کشت). موسی گفت: "آیا جانی پاک را بدون اینکه کسی را کشته باشد، کشتی؟" خضر گفت: "آیا به تو نگفتم که تو هرگز نمی‌توانی با من شکیبایی کنی؟" — ابن عیینه گفت: این تأکید بیشتری است —. سپس رفتند تا اینکه به مردم روستایی رسیدند و از آنان طعام خواستند، اما آنان از مهمان‌نوازی سر باز زدند. در آنجا دیواری یافتند که نزدیک بود فرو ریزد؛ خضر آن را با دست خود برپا کرد. موسی به او گفت: "اگر می‌خواستی، می‌توانستی برای آن مزدی بگیری." خضر گفت: "این جدایی میان من و توست." پیامبر ﷺ فرمودند: «خداوند موسی را رحمت کند! ای کاش شکیبایی می‌کرد تا از سرگذشت آن دو بیشتر برای ما بیان می‌شد.»

ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمه‌شده از عربی.

پیام اصلی

موسی می‌آموزد که دانش محدود است و شکیبایی زمینه‌ساز حکمت می‌شود.

توضیح واژه‌های دشوار
الخضر

بنده‌ای که خداوند دانشی ویژه به او عطا کرده بود؛ موسی ﷺ برای آموختن از او با وی همراه شد.

محل تلاقی دو دریا

جایی که خداوند آن را مقصد موسی ﷺ برای دیدار با الخضر تعیین کرد.

نسبت دادن دانش به خداوند

پذیرفتن این حقیقت که دانش انسان محدود است و خداوند سرچشمهٔ نهایی دانش است.

برداشت‌های عالمان

دانشمندان کلاسیک از این روایت نتیجه می‌گیرند که دانشمند باید فروتن بماند و دانش خود را به خداوند نسبت دهد. این دیدار همچنین نشان می‌دهد که دانش حوزه‌های گوناگونی دارد: موسی ﷺ دانشی داشت که الخضر نداشت و برعکس. دانشمندان تأکید می‌کنند که موسی ﷺ بر پایهٔ آنچه آشکارا می‌دید و احکامی که می‌شناخت عمل می‌کرد؛ این داستان به هیچ‌کس اجازه نمی‌دهد به بهانهٔ دانشی پنهانی به دیگران ستم کند. همچنین شاگرد باید شکیبایی و احترام نشان دهد و آموزگار باید حدود آموزش خود را روشن کند.

درس‌هایی برای امروز
  1. اگر پاسخ پرسشی را با اطمینان نمی‌دانید، بگویید: «خداوند بهتر می‌داند» و با دقت درباره‌اش تحقیق کنید.
  2. هنگام آموختن از کسی، با شکیبایی گوش دهید و بدون پیش‌داوری دربارهٔ آنچه هنوز درک نکرده‌اید، پرسش کنید.
  3. در سختی‌ها به یاد داشته باشید که همیشه از همهٔ حکمت‌های نهفته آگاه نیستید، اما به عدالت و احکام روشن پایبند بمانید.
الْحَدِيثُ الشَّرِيفُ

هر روز یک حدیث، به زبان خودت

اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه می‌دهد؛ حتی به‌صورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.