خمس غنیمت در راه خدا · Sahih al-Bukhari

Sahih al-Bukhari، حدیث 3129

روایت‌شده توسط Abdullah ibn al-Zubair. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.

Sahih (معتبر)کتاب: خمس غنیمت در راه خدا
صحيح البخاري
چه کسی روایت کرد؟

به روایت Abdullah ibn al-Zubair

Sahih (معتبر)

صحيح البخاري در مجموع معتبر دانسته می‌شود.

روایت

متن عربی

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي أُسَامَةَ أَحَدَّثَكُمْ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ لَمَّا وَقَفَ الزُّبَيْرُ يَوْمَ الْجَمَلِ دَعَانِي، فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ فَقَالَ يَا بُنَىِّ، إِنَّهُ لاَ يُقْتَلُ الْيَوْمَ إِلاَّ ظَالِمٌ أَوْ مَظْلُومٌ، وَإِنِّي لاَ أُرَانِي إِلاَّ سَأُقْتَلُ الْيَوْمَ مَظْلُومًا، وَإِنَّ مِنْ أَكْبَرِ هَمِّي لَدَيْنِي، أَفَتُرَى يُبْقِي دَيْنُنَا مِنْ مَالِنَا شَيْئًا فَقَالَ يَا بُنَىِّ بِعْ مَالَنَا فَاقْضِ دَيْنِي‏.‏ وَأَوْصَى بِالثُّلُثِ، وَثُلُثِهِ لِبَنِيهِ، يَعْنِي عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ يَقُولُ ثُلُثُ الثُّلُثِ، فَإِنْ فَضَلَ مِنْ مَالِنَا فَضْلٌ بَعْدَ قَضَاءِ الدَّيْنِ شَىْءٌ فَثُلُثُهُ لِوَلَدِكَ‏.‏ قَالَ هِشَامٌ وَكَانَ بَعْضُ وَلَدِ عَبْدِ اللَّهِ قَدْ وَازَى بَعْضَ بَنِي الزُّبَيْرِ خُبَيْبٌ وَعَبَّادٌ، وَلَهُ يَوْمَئِذٍ تِسْعَةُ بَنِينَ وَتِسْعُ بَنَاتٍ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَجَعَلَ يُوصِينِي بِدَيْنِهِ وَيَقُولُ يَا بُنَىِّ، إِنْ عَجَزْتَ عَنْهُ فِي شَىْءٍ فَاسْتَعِنْ عَلَيْهِ مَوْلاَىَ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا دَرَيْتُ مَا أَرَادَ حَتَّى قُلْتُ يَا أَبَتِ مَنْ مَوْلاَكَ قَالَ اللَّهُ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا وَقَعْتُ فِي كُرْبَةٍ مِنْ دَيْنِهِ إِلاَّ قُلْتُ يَا مَوْلَى الزُّبَيْرِ، اقْضِ عَنْهُ دَيْنَهُ‏.‏ فَيَقْضِيهِ، فَقُتِلَ الزُّبَيْرُ ـ رضى الله عنه ـ وَلَمْ يَدَعْ دِينَارًا وَلاَ دِرْهَمًا، إِلاَّ أَرَضِينَ مِنْهَا الْغَابَةُ، وَإِحْدَى عَشْرَةَ دَارًا بِالْمَدِينَةِ، وَدَارَيْنِ بِالْبَصْرَةِ، وَدَارًا بِالْكُوفَةِ، وَدَارًا بِمِصْرَ‏.‏ قَالَ وَإِنَّمَا كَانَ دَيْنُهُ الَّذِي عَلَيْهِ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يَأْتِيهِ بِالْمَالِ فَيَسْتَوْدِعُهُ إِيَّاهُ فَيَقُولُ الزُّبَيْرُ لاَ وَلَكِنَّهُ سَلَفٌ، فَإِنِّي أَخْشَى عَلَيْهِ الضَّيْعَةَ، وَمَا وَلِيَ إِمَارَةً قَطُّ وَلاَ جِبَايَةَ خَرَاجٍ وَلاَ شَيْئًا، إِلاَّ أَنْ يَكُونَ فِي غَزْوَةٍ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَوْ مَعَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ ـ رضى الله عنهم ـ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ فَحَسَبْتُ مَا عَلَيْهِ مِنَ الدَّيْنِ فَوَجَدْتُهُ أَلْفَىْ أَلْفٍ وَمِائَتَىْ أَلْفٍ قَالَ فَلَقِيَ حَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي، كَمْ عَلَى أَخِي مِنَ الدَّيْنِ فَكَتَمَهُ‏.‏ فَقَالَ مِائَةُ أَلْفٍ‏.‏ فَقَالَ حَكِيمٌ وَاللَّهِ مَا أُرَى أَمْوَالَكُمْ تَسَعُ لِهَذِهِ‏.‏ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ أَفَرَأَيْتَكَ إِنْ كَانَتْ أَلْفَىْ أَلْفٍ وَمِائَتَىْ أَلْفٍ قَالَ مَا أُرَاكُمْ تُطِيقُونَ هَذَا، فَإِنْ عَجَزْتُمْ عَنْ شَىْءٍ مِنْهُ فَاسْتَعِينُوا بِي‏.‏ قَالَ وَكَانَ الزُّبَيْرُ اشْتَرَى الْغَابَةَ بِسَبْعِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ، فَبَاعَهَا عَبْدُ اللَّهِ بِأَلْفِ أَلْفٍ وَسِتِّمِائَةِ أَلْفٍ ثُمَّ قَامَ فَقَالَ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ حَقٌّ فَلْيُوَافِنَا بِالْغَابَةِ، فَأَتَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، وَكَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ أَرْبَعُمِائَةِ أَلْفٍ فَقَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ إِنْ شِئْتُمْ تَرَكْتُهَا لَكُمْ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ لاَ‏.‏ قَالَ فَإِنْ شِئْتُمْ جَعَلْتُمُوهَا فِيمَا تُؤَخِّرُونَ إِنْ أَخَّرْتُمْ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لاَ‏.‏ قَالَ قَالَ فَاقْطَعُوا لِي قِطْعَةً‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَكَ مِنْ هَا هُنَا إِلَى هَا هُنَا‏.‏ قَالَ فَبَاعَ مِنْهَا فَقَضَى دَيْنَهُ فَأَوْفَاهُ، وَبَقِيَ مِنْهَا أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ، فَقَدِمَ عَلَى مُعَاوِيَةَ وَعِنْدَهُ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ وَالْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَابْنُ زَمْعَةَ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ كَمْ قُوِّمَتِ الْغَابَةُ قَالَ كُلُّ سَهْمٍ مِائَةَ أَلْفٍ‏.‏ قَالَ كَمْ بَقِيَ قَالَ أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ‏.‏ قَالَ الْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ‏.‏ قَالَ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ زَمْعَةَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ‏.‏ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ كَمْ بَقِيَ فَقَالَ سَهْمٌ وَنِصْفٌ‏.‏ قَالَ أَخَذْتُهُ بِخَمْسِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ‏.‏ قَالَ وَبَاعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ نَصِيبَهُ مِنْ مُعَاوِيَةَ بِسِتِّمِائَةِ أَلْفٍ، فَلَمَّا فَرَغَ ابْنُ الزُّبَيْرِ مِنْ قَضَاءِ دَيْنِهِ قَالَ بَنُو الزُّبَيْرِ اقْسِمْ بَيْنَنَا مِيرَاثَنَا‏.‏ قَالَ لاَ، وَاللَّهِ لاَ أَقْسِمُ بَيْنَكُمْ حَتَّى أُنَادِيَ بِالْمَوْسِمِ أَرْبَعَ سِنِينَ أَلاَ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ دَيْنٌ فَلْيَأْتِنَا فَلْنَقْضِهِ‏.‏ قَالَ فَجَعَلَ كَلَّ سَنَةٍ يُنَادِي بِالْمَوْسِمِ، فَلَمَّا مَضَى أَرْبَعُ سِنِينَ قَسَمَ بَيْنَهُمْ قَالَ فَكَانَ لِلزُّبَيْرِ أَرْبَعُ نِسْوَةٍ، وَرَفَعَ الثُّلُثَ، فَأَصَابَ كُلَّ امْرَأَةٍ أَلْفُ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ، فَجَمِيعُ مَالِهِ خَمْسُونَ أَلْفَ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ‏.‏

ترجمه

اسحاق بن ابراهیم به ما حدیث کرد و گفت: از ابواسامه پرسیدم:

«آیا هشام بن عروه از پدرش از عبدالله بن زبیر برای شما حدیث کرده است؟» او پاسخ داد: هنگامی که زبیر در روز جنگ جمل توقف کرد، مرا فراخواند. من در کنارش ایستادم، پس فرمود: «ای پسر من! امروز کسی کشته نمی‌شود مگر اینکه ستمگر باشد یا ستمدیده، و من گمان نمی‌کنم که امروز جز به عنوان ستمدیده کشته شوم. بزرگترین نگرانی من بدهی‌هایم است. آیا فکر می‌کنی پس از پرداخت بدهی‌ها، چیزی از اموالمان برایمان باقی بماند؟» سپس افزود: «ای پسر من! اموالمان را بفروش و بدهی‌ام را بپرداز.» او یک‌سوم اموالش را وصیت کرد و یک‌سومِ آن بخش را برای فرزندانش، یعنی فرزندان عبدالله بن زبیر قرار داد. گفت: «یک‌سومِ یک‌سوم. اگر پس از پرداخت بدهی چیزی از اموالمان باقی ماند، یک‌سوم آن برای فرزندان توست.» هشام گفت: برخی از فرزندان عبدالله هم‌سن برخی از فرزندان زبیر بودند، مانند خُبیّب و عبّاد. در آن زمان عبدالله نه پسر و نه دختر داشت. عبدالله گفت: پدرم پیوسته مرا به بدهی‌هایش متوجه می‌کرد و می‌فرمود: «ای پسر من! اگر در پرداخت بخشی از آن ناتوان شدی، از مولایم یاری بخواه.» راوی گفت: به خدا سوگند، نفهمیدم منظورش چیست تا اینکه پرسیدم: «ای پدر! مولای شما کیست؟» فرمود: «الله.» راوی گفت: به خدا سوگند، هرگاه در پرداخت بدهی‌هایش دچار دشواری می‌شدم، می‌گفتم: «ای مولای زبیر! بدهی او را ادا کن.» و الله آن را ادا می‌فرمود. سپس زبیر رضی الله عنه شهید شد و هیچ دینار و درهمی بر جای نگذاشت، مگر زمین‌هایی که شامل غابه بود، یازده خانه در مدینه، دو خانه در بصره، یک خانه در کوفه و یک خانه در مصر. عبدالله گفت: علت بدهی‌هایش این بود که وقتی کسی مالی را برای امانت نزد او می‌آورد، زبیر می‌فرمود: «نه، بلکه آن را به عنوان قرض (سَلَف) می‌پذیرم، زیرا بیم دارم که تلف شود.» او هرگز والی، خراج‌گزار یا مقام مشابهی نشد، مگر اینکه در غزوه‌ای همراه پیامبر ﷺ یا همراه ابوبکر، عمر و عثمان رضی الله عنهم شرکت کرده بود. عبدالله بن زبیر گفت: بدهی‌های او را محاسبه کردم و دیدم دو میلیون و دویست هزار است. حکیم بن حزام با عبدالله بن زبیر دیدار کرد و پرسید: «ای برادرزاده‌ام! چقدر بر برادرم بدهی است؟» عبدالله مقدار واقعی را پنهان کرد و گفت: «صد هزار.» حکیم گفت: «به خدا سوگند، گمان نمی‌کنم اموالتان کفاف این مبلغ را بدهد.» عبدالله به او گفت: «اگر دو میلیون و دویست هزار باشد چه؟» حکیم گفت: «گمان نمی‌کنم بتوانید آن را بپردازید؛ اگر در بخشی از آن ناتوان شدید، از من کمک بگیرید.» راوی گفت: زبیر غابه را به قیمت صد و هفتاد هزار خریده بود و عبدالله آن را به یک میلیون و ششصد هزار فروخت. سپس برخاست و اعلام کرد: «هر کس بر گردن زبیر حقی دارد، در غابه نزد ما بیاید.» عبدالله بن جعفر آمد که چهارصد هزار بر گردن زبیر داشت. او به عبدالله گفت: «اگر بخواهید، آن را برایتان می‌بخشم.» عبدالله گفت: «نه.» گفت: «اگر بخواهید، آن را جزو بدهی‌هایی قرار دهید که مهلت می‌دهید.» عبدالله گفت: «نه.» گفت: «پس قطعه زمینی به من بدهید.» عبدالله گفت: «از اینجا تا اینجا مال توست.» سپس عبدالله بخشی از آن را فروخت و بدهی را کاملاً ادا کرد و چهار و نیم سهم از زمین باقی ماند. آنگاه نزد معاویه رفت در حالی که عمرو بن عثمان، منذر بن زبیر و ابن زمعه نزد او بودند. معاویه پرسید: «غابه سهمی چند ارزیابی شده است؟» گفت: «هر سهم صد هزار.» معاویه پرسید: «چند سهم باقی مانده است؟» گفت: «چهار و نیم سهم.» منذر بن زبیر گفت: «من یک سهم را به صد هزار گرفتم.» عمرو بن عثمان گفت: «من یک سهم را به صد هزار گرفتم.» ابن زمعه گفت: «من یک سهم را به صد هزار گرفتم.» معاویه پرسید: «چقدر باقی مانده است؟» گفت: «یک و نیم سهم.» معاویه گفت: «آن را به صد و پنجاه هزار خریدم.» و عبدالله بن جعفر سهم خود را به ششصد هزار به معاویه فروخت. وقتی عبدالله بن زبیر از پرداخت بدهی فارغ شد، فرزندان زبیر گفتند: «میراث ما را میان ما تقسیم کن.» گفت: «نه، به خدا سوگند، میان شما تقسیم نمی‌کنم تا اینکه چهار سال در موسم حج اعلام کنم: آگاه باشید هر کس بر گردن زبیر بدهی دارد، نزد ما بیاید تا آن را بپردازیم.» او هر سال در موسم حج اعلام می‌کرد و چون چهار سال گذشت، میراث را میان آنان تقسیم کرد. زبیر چهار همسر داشت و پس از کسر یک‌سوم (وصیت)، به هر همسر یک میلیون و دویست هزار رسید. بنابراین کل دارایی او پنجاه میلیون و دویست هزار بود.

ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمه‌شده از عربی.

پیام اصلی

زبیر مالی را که نزد او به امانت سپرده می‌شد به‌صورت وام می‌گرفت و بدهی‌هایش را با دقت بازپرداخت می‌کرد.

پیشینه و سبب بیان

روایت گفت‌وگوی زبیر و پسرش را در جریان جنگ جمل نقل می‌کند. زبیر دربارهٔ بدهی خود سخن گفت و به پسرش دستور داد آن را بپردازد.

توضیح واژه‌های دشوار
سَلَف

وام: مالی که دریافت می‌شود و به‌صورت بدهی باید بازپرداخت شود.

الغابه

نام زمینی که زبیر مالک آن بود و پسرش برای پرداخت بدهی‌ها از آن استفاده کرد.

وصیتِ یک‌سوم

تصرفی در حداکثر یک‌سوم دارایی که پس از پرداخت بدهی‌ها اجرا می‌شود.

برداشت‌های عالمان

عالمان از این روایت نتیجه می‌گیرند که هنگام وفات، پرداخت بدهی بر تقسیم ارث مقدم است. زبیر مالی را که به او سپرده شده بود به‌صورت وام قرار داد تا مسئولیت بازپرداخت آن همچنان بر عهده‌اش باشد. روایت همچنین نشان می‌دهد که توکل بر الله با تلاش عملی همراه است: عبدالله دارایی‌ای را فروخت، به سراغ طلبکاران رفت و تقسیم ارث را به تأخیر انداخت تا فرصت طرح مطالبات فراهم شود. وصیت به سود وارثان با قاعدهٔ شناخته‌شده محدود می‌شود که وارث با وصیت، بدون رضایت دیگر وارثان، سهمی افزون دریافت نمی‌کند.

درس‌هایی برای امروز
  1. وام‌ها و اموال امانتی را روشن و دقیق ثبت کنید تا حقوق دیگران محفوظ بماند.
  2. پیش از تقسیم میراث میان وارثان، بدهی‌ها را از ترکه بپردازید.
  3. به الله توکل کنید و هم‌زمان برای انجام تعهدات مالی، گام‌هایی سنجیده و منصفانه بردارید.
الْحَدِيثُ الشَّرِيفُ

هر روز یک حدیث، به زبان خودت

اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه می‌دهد؛ حتی به‌صورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.