Sahih al-Bukhari، حدیث 3365
روایتشده توسط Abdullah ibn Abbas. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.
به روایت Abdullah ibn Abbas
صحيح البخاري در مجموع معتبر دانسته میشود.
روایت
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عَمْرٍو، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ نَافِعٍ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا كَانَ بَيْنَ إِبْرَاهِيمَ وَبَيْنَ أَهْلِهِ مَا كَانَ، خَرَجَ بِإِسْمَاعِيلَ وَأُمِّ إِسْمَاعِيلَ، وَمَعَهُمْ شَنَّةٌ فِيهَا مَاءٌ، فَجَعَلَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ تَشْرَبُ مِنَ الشَّنَّةِ فَيَدِرُّ لَبَنُهَا عَلَى صَبِيِّهَا حَتَّى قَدِمَ مَكَّةَ، فَوَضَعَهَا تَحْتَ دَوْحَةٍ، ثُمَّ رَجَعَ إِبْرَاهِيمُ إِلَى أَهْلِهِ، فَاتَّبَعَتْهُ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ، حَتَّى لَمَّا بَلَغُوا كَدَاءً نَادَتْهُ مِنْ وَرَائِهِ يَا إِبْرَاهِيمُ إِلَى مَنْ تَتْرُكُنَا قَالَ إِلَى اللَّهِ. قَالَتْ رَضِيتُ بِاللَّهِ. قَالَ فَرَجَعَتْ فَجَعَلَتْ تَشْرَبُ مِنَ الشَّنَّةِ وَيَدِرُّ لَبَنُهَا عَلَى صَبِيِّهَا، حَتَّى لَمَّا فَنِيَ الْمَاءُ قَالَتْ لَوْ ذَهَبْتُ فَنَظَرْتُ لَعَلِّي أُحِسُّ أَحَدًا. قَالَ فَذَهَبَتْ فَصَعِدَتِ الصَّفَا فَنَظَرَتْ وَنَظَرَتْ هَلْ تُحِسُّ أَحَدًا فَلَمْ تُحِسَّ أَحَدًا، فَلَمَّا بَلَغَتِ الْوَادِيَ سَعَتْ وَأَتَتِ الْمَرْوَةَ فَفَعَلَتْ ذَلِكَ أَشْوَاطًا، ثُمَّ قَالَتْ لَوْ ذَهَبْتُ فَنَظَرْتُ مَا فَعَلَ ـ تَعْنِي الصَّبِيَّ ـ فَذَهَبَتْ فَنَظَرَتْ، فَإِذَا هُوَ عَلَى حَالِهِ كَأَنَّهُ يَنْشَغُ لِلْمَوْتِ، فَلَمْ تُقِرَّهَا نَفْسُهَا، فَقَالَتْ لَوْ ذَهَبْتُ فَنَظَرْتُ لَعَلِّي أُحِسُّ أَحَدًا، فَذَهَبَتْ فَصَعِدَتِ الصَّفَا فَنَظَرَتْ وَنَظَرَتْ فَلَمْ تُحِسَّ أَحَدًا، حَتَّى أَتَمَّتْ سَبْعًا، ثُمَّ قَالَتْ لَوْ ذَهَبْتُ فَنَظَرْتُ مَا فَعَلَ، فَإِذَا هِيَ بِصَوْتٍ فَقَالَتْ أَغِثْ إِنْ كَانَ عِنْدَكَ خَيْرٌ. فَإِذَا جِبْرِيلُ، قَالَ فَقَالَ بِعَقِبِهِ هَكَذَا، وَغَمَزَ عَقِبَهُ عَلَى الأَرْضِ، قَالَ فَانْبَثَقَ الْمَاءُ، فَدَهَشَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ فَجَعَلَتْ تَحْفِزُ. قَالَ فَقَالَ أَبُو الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم " لَوْ تَرَكَتْهُ كَانَ الْمَاءُ ظَاهِرًا ". قَالَ فَجَعَلَتْ تَشْرَبُ مِنَ الْمَاءِ، وَيَدِرُّ لَبَنُهَا عَلَى صَبِيِّهَا ـ قَالَ ـ فَمَرَّ نَاسٌ مِنْ جُرْهُمَ بِبَطْنِ الْوَادِي، فَإِذَا هُمْ بِطَيْرٍ، كَأَنَّهُمْ أَنْكَرُوا ذَاكَ، وَقَالُوا مَا يَكُونُ الطَّيْرُ إِلاَّ عَلَى مَاءٍ. فَبَعَثُوا رَسُولَهُمْ، فَنَظَرَ فَإِذَا هُمْ بِالْمَاءِ، فَأَتَاهُمْ فَأَخْبَرَهُمْ فَأَتَوْا إِلَيْهَا، فَقَالُوا يَا أُمَّ إِسْمَاعِيلَ، أَتَأْذَنِينَ لَنَا أَنْ نَكُونَ مَعَكِ أَوْ نَسْكُنَ مَعَكِ فَبَلَغَ ابْنُهَا فَنَكَحَ فِيهِمُ امْرَأَةً، قَالَ ثُمَّ إِنَّهُ بَدَا لإِبْرَاهِيمَ فَقَالَ لأَهْلِهِ إِنِّي مُطَّلِعٌ تَرِكَتِي. قَالَ فَجَاءَ فَسَلَّمَ فَقَالَ أَيْنَ إِسْمَاعِيلُ فَقَالَتِ امْرَأَتُهُ ذَهَبَ يَصِيدُ. قَالَ قُولِي لَهُ إِذَا جَاءَ غَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِكَ. فَلَمَّا جَاءَ أَخْبَرَتْهُ قَالَ أَنْتِ ذَاكِ فَاذْهَبِي إِلَى أَهْلِكِ. قَالَ ثُمَّ إِنَّهُ بَدَا لإِبْرَاهِيمَ فَقَالَ لأَهْلِهِ إِنِّي مُطَّلِعٌ تَرِكَتِي. قَالَ فَجَاءَ فَقَالَ أَيْنَ إِسْمَاعِيلُ فَقَالَتِ امْرَأَتُهُ ذَهَبَ يَصِيدُ، فَقَالَتْ أَلاَ تَنْزِلُ فَتَطْعَمَ وَتَشْرَبَ فَقَالَ وَمَا طَعَامُكُمْ وَمَا شَرَابُكُمْ قَالَتْ طَعَامُنَا اللَّحْمُ، وَشَرَابُنَا الْمَاءُ. قَالَ اللَّهُمَّ بَارِكْ لَهُمْ فِي طَعَامِهِمْ وَشَرَابِهِمْ. قَالَ فَقَالَ أَبُو الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم " بَرَكَةٌ بِدَعْوَةِ إِبْرَاهِيمَ ". قَالَ ثُمَّ إِنَّهُ بَدَا لإِبْرَاهِيمَ فَقَالَ لأَهْلِهِ إِنِّي مُطَّلِعٌ تَرِكَتِي. فَجَاءَ فَوَافَقَ إِسْمَاعِيلَ مِنْ وَرَاءِ زَمْزَمَ، يُصْلِحُ نَبْلاً لَهُ، فَقَالَ يَا إِسْمَاعِيلُ، إِنَّ رَبَّكَ أَمَرَنِي أَنْ أَبْنِيَ لَهُ بَيْتًا. قَالَ أَطِعْ رَبَّكَ. قَالَ إِنَّهُ قَدْ أَمَرَنِي أَنْ تُعِينَنِي عَلَيْهِ. قَالَ إِذًا أَفْعَلَ. أَوْ كَمَا قَالَ. قَالَ فَقَامَا فَجَعَلَ إِبْرَاهِيمُ يَبْنِي، وَإِسْمَاعِيلُ يُنَاوِلُهُ الْحِجَارَةَ، وَيَقُولاَنِ {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} قَالَ حَتَّى ارْتَفَعَ الْبِنَاءُ وَضَعُفَ الشَّيْخُ عَلَى نَقْلِ الْحِجَارَةِ، فَقَامَ عَلَى حَجَرِ الْمَقَامِ، فَجَعَلَ يُنَاوِلُهُ الْحِجَارَةَ، وَيَقُولاَنِ {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ }.
عبدالله بن محمد به ما حدیث کرد، ابوعامر عبدالملک بن عمرو به ما حدیث کرد و گفت: ابراهیم بن نافِع از کثیر بن کثیر، از سعید بن جبیر، از ابن عباس رضی الله عنهما برایمان حدیث کرد که فرمود: هنگامی که میان ابراهیم و همسرش اختلاف پیش آمد، او اسماعیل و مادر اسماعیل را همراه با مشک آبی که در آن آب بود، برداشت و خارج شد. مادر اسماعیل از آن مشک مینوشید تا شیرش برای کودکش جاری شود، تا اینکه به مکه رسیدند. ابراهیم آنان را زیر درختی نشاند و سپس به سوی خانوادهاش بازگشت. مادر اسماعیل از پشت سر او را دنبال کرد و چون به مکانی به نام کَداء رسیدند، از پشت سرش فریاد زد:
«ای ابراهیم! ما را پیش چه کسی واگذار میکنی؟» پاسخ داد: «پیش الله.» گفت: «به الله راضی هستم.» سپس بازگشت و از مشک مینوشید و شیرش برای کودکش جاری میشد. وقتی آب تمام شد، با خود گفت: «کاش میرفتم و نگاه میکردم، شاید کسی را حس میکردم.» پس رفت و بر صفا بالا رفت و نگریست و نگریست تا ببیند آیا کسی را حس میکند، اما کسی را نیافت. چون به وادی رسید، سعی کرد و به مروه رسید و این کار را چند بار انجام داد. سپس گفت: «کاش میرفتم و میدیدم کودک چه وضعیتی دارد.» پس رفت و نگاه کرد، دید که کودک در حال احتضار است و گویی جان میدهد. دلش طاقت نیاورد و گفت: «کاش میرفتم و نگاه میکردم، شاید کسی را حس میکردم.» پس رفت و بر صفا بالا رفت و بسیار نگریست اما کسی را نیافت، تا اینکه هفت دور را کامل کرد. سپس گفت: «کاش میرفتم و میدیدم کودک چه شده است.» ناگهان صدایی شنید و گفت: «اگر خیری نزد توست، فریادرسی کن!» همانا آن جبرئیل بود. جبرئیل پاشنهاش را چنین بر زمین کوبید (راوی با پاشنه اشاره کرد) و آب جوشید. مادر اسماعیل شگفتزده شد و شروع به حفاری کرد. ابوالقاسم ﷺ فرمودند: «اگر آب را رها میکرد، آب آشکارا بر روی زمین جاری میشد.» راوی گفت: مادر اسماعیل از آب مینوشید و شیرش برای کودکش زیاد میشد. سپس گروهی از قبیله جُرهُم از بطن وادی گذشتند و پرندگانی دیدند؛ تعجب کردند و گفتند: «پرنده جز بر آب نمینشیند.» فرستادهای فرستادند که آب را دید و بازگشت و به آنان خبر داد. پس نزد او آمدند و گفتند: «ای مادر اسماعیل! آیا اجازه میدهی با تو باشیم یا نزد تو ساکن شویم؟» آنان ماندند تا اینکه پسرش به سن بلوغ رسید و زنی از میان آنان را به همسری گرفت. سپس ابراهیم تصمیم گرفت سری به خانوادهای که گذاشته بود بزند. به همسرش گفت: «من میخواهم سری به امانتی که گذاشتهام بزنم.» پس آمد و سلام کرد و پرسید: «اسماعیل کجاست؟» همسرش گفت: «به شکار رفته است.» ابراهیم گفت: «وقتی آمد، به او بگو آستانه درت را عوض کند.» چون اسماعیل آمد، همسرش ماجرا را گفت. اسماعیل گفت: «آستانه تویی، پس به سوی خانوادهات برو (یعنی طلاق).» سپس دوباره ابراهیم تصمیم گرفت سری به خانوادهاش بزند. آمد و پرسید: «اسماعیل کجاست؟» همسرش گفت: «به شکار رفته است»، و افزود: «آیا پایین نمیآیی تا غذا بخوری و بیاشامی؟» پرسید: «غذا و نوشیدنی شما چیست؟» گفت: «غذایمان گوشت و نوشیدنیمان آب است.» ابراهیم دعا کرد: «اللهم! در غذا و نوشیدنیشان برکت عطا فرما.» ابوالقاسم ﷺ فرمودند: «این برکتِ دعای ابراهیم است.» سپس بار دیگر ابراهیم تصمیم گرفت سری به خانوادهاش بزند. آمد و اسماعیل را پشت چاه زمزم یافت در حالی که تیرهایش را اصلاح میکرد. گفت: «ای اسماعیل! پروردگارت به من فرمان داده است که خانهای برایش بسازم.» اسماعیل گفت: «فرمان پروردگارت را اطاعت کن.» ابراهیم گفت: «او همچنین فرمان داده که تو مرا در این کار یاری دهی.» اسماعیل گفت: «پس چنین خواهم کرد.» یا سخنی مشابه آن. سپس هر دو برخاستند؛ ابراهیم بنا میکرد و اسماعیل سنگها را به او میداد و هر دو میگفتند: {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} (پروردگارا! از ما بپذیر که همانا تو شنوا و دانایی). چون بنا بلند شد و پیرمرد از حمل سنگ ناتوان گشت، بر سنگ مقام ایستاد و اسماعیل سنگها را به او میداد و هر دو میگفتند: {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ}.
ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمهشده از عربی.
الله به هاجر و اسماعیل روزی رساند و آن دو را در ساختن خانهٔ کعبه با یکدیگر همراه کرد.
دو تپه در مکه که هاجر میان آنها در جستوجوی کمک و آب بود. سعی میان آن دو در حج و عمره یادآور تلاش اوست.
چشمهای در مکه که بنا بر روایت، به شکلی معجزهآسا در کنار اسماعیل جوشید.
سنگی که ابراهیم هنگام بالابردن بنای کعبه بر آن میایستاد.
عالمان کلاسیک از این روایت میآموزند که توکل با تلاش همراه است: هاجر به الله توکل کرد و در عین حال فعالانه در جستوجوی کمک بود؛ ابراهیم و اسماعیل نیز برای ساخت کعبه با یکدیگر همکاری کردند. سعی میان صفا و مروه بخشی ثابت از حج و عمره است. دعای ابراهیم میآموزد که مؤمنان کارهای خود را به الله بسپارند و از او پذیرش آنها را بخواهند. عالمان همچنین ماجرای همسر نخست اسماعیل را نشانهای میدانند از اینکه همسران باید با خوشرفتاری و سپاسگزاری با یکدیگر رفتار کنند.
- به الله توکل کنید و هنگام روبهروشدن با مشکل، همزمان گامهای عملی بردارید.
- هنگام انجام کار نیک، از الله پذیرش آن را بخواهید و تنها به تلاش خود تکیه نکنید.
- با سپاسگزاری و قدردانی با خانوادهٔ خود رفتار کنید؛ خوشرفتاری به آرامش و برکت خانه کمک میکند.
هر روز یک حدیث، به زبان خودت
اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه میدهد؛ حتی بهصورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.