Sahih al-Bukhari، حدیث 3401
روایتشده توسط Ubayy ibn Ka'b. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.
به روایت Ubayy ibn Ka'b
صحيح البخاري در مجموع معتبر دانسته میشود.
روایت
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبَكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى صَاحِبَ الْخَضِرِ لَيْسَ هُوَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، إِنَّمَا هُوَ مُوسَى آخَرُ. فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ حَدَّثَنَا أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " أَنَّ مُوسَى قَامَ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَسُئِلَ أَىُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا. فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ. فَقَالَ لَهُ بَلَى، لِي عَبْدٌ بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ. قَالَ أَىْ رَبِّ وَمَنْ لِي بِهِ ـ وَرُبَّمَا قَالَ سُفْيَانُ أَىْ رَبِّ وَكَيْفَ لِي بِهِ ـ قَالَ تَأْخُذُ حُوتًا، فَتَجْعَلُهُ فِي مِكْتَلٍ، حَيْثُمَا فَقَدْتَ الْحُوتَ فَهْوَ ثَمَّ ـ وَرُبَّمَا قَالَ فَهْوَ ثَمَّهْ ـ وَأَخَذَ حُوتًا، فَجَعَلَهُ فِي مِكْتَلٍ، ثُمَّ انْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ، حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ، وَضَعَا رُءُوسَهُمَا فَرَقَدَ مُوسَى، وَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فَخَرَجَ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ، فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا، فَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنِ الْحُوتِ جِرْيَةَ الْمَاءِ، فَصَارَ مِثْلَ الطَّاقِ، فَقَالَ هَكَذَا مِثْلُ الطَّاقِ. فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ بَقِيَّةَ لَيْلَتِهِمَا وَيَوْمَهُمَا، حَتَّى إِذَا كَانَ مِنَ الْغَدِ قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا. وَلَمْ يَجِدْ مُوسَى النَّصَبَ حَتَّى جَاوَزَ حَيْثُ أَمَرَهُ اللَّهُ. قَالَ لَهُ فَتَاهُ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ، وَمَا أَنْسَانِيهِ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ، وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا، فَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَلَهُمَا عَجَبًا. قَالَ لَهُ مُوسَى ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي، فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا، رَجَعَا يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا حَتَّى انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ، فَإِذَا رَجُلٌ مُسَجًّى بِثَوْبٍ، فَسَلَّمَ مُوسَى، فَرَدَّ عَلَيْهِ. فَقَالَ وَأَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلاَمُ. قَالَ أَنَا مُوسَى. قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ، أَتَيْتُكَ لِتُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رَشَدًا. قَالَ يَا مُوسَى إِنِّي عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ، عَلَّمَنِيهِ اللَّهُ لاَ تَعْلَمُهُ وَأَنْتَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لاَ أَعْلَمُهُ. قَالَ هَلْ أَتَّبِعُكَ قَالَ {إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا * وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا} إِلَى قَوْلِهِ {إِمْرًا} فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ، فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ، كَلَّمُوهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمْ، فَعَرَفُوا الْخَضِرَ، فَحَمَلُوهُ بِغَيْرِ نَوْلٍ، فَلَمَّا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ جَاءَ عُصْفُورٌ، فَوَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ، فَنَقَرَ فِي الْبَحْرِ نَقْرَةً أَوْ نَقْرَتَيْنِ، قَالَ لَهُ الْخَضِرُ يَا مُوسَى، مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ مِثْلَ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ بِمِنْقَارِهِ مِنَ الْبَحْرِ. إِذْ أَخَذَ الْفَأْسَ فَنَزَعَ لَوْحًا، قَالَ فَلَمْ يَفْجَأْ مُوسَى إِلاَّ وَقَدْ قَلَعَ لَوْحًا بِالْقَدُّومِ. فَقَالَ لَهُ مُوسَى مَا صَنَعْتَ قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ، عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا، لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا. قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا. قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا، فَكَانَتِ الأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا. فَلَمَّا خَرَجَا مِنَ الْبَحْرِ مَرُّوا بِغُلاَمٍ يَلْعَبُ مَعَ الصِّبْيَانِ، فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَقَلَعَهُ بِيَدِهِ هَكَذَا ـ وَأَوْمَأَ سُفْيَانُ بِأَطْرَافِ أَصَابِعِهِ كَأَنَّهُ يَقْطِفُ شَيْئًا ـ فَقَالَ لَهُ مُوسَى أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا. قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا. قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَىْءٍ بَعْدَهَا فَلاَ تُصَاحِبْنِي، قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا. فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ مَائِلاً ـ أَوْمَأَ بِيَدِهِ هَكَذَا وَأَشَارَ سُفْيَانُ كَأَنَّهُ يَمْسَحُ شَيْئًا إِلَى فَوْقُ، فَلَمْ أَسْمَعْ سُفْيَانَ يَذْكُرُ مَائِلاً إِلاَّ مَرَّةً ـ قَالَ قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُطْعِمُونَا وَلَمْ يُضَيِّفُونَا عَمَدْتَ إِلَى حَائِطِهِمْ لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا. قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ، سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا". قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " وَدِدْنَا أَنَّ مُوسَى كَانَ صَبَرَ، فَقَصَّ اللَّهُ عَلَيْنَا مِنْ خَبَرِهِمَا ". قَالَ سُفْيَانُ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى، لَوْ كَانَ صَبَرَ يُقَصُّ عَلَيْنَا مِنْ أَمْرِهِمَا ". وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا، وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ. ثُمَّ قَالَ لِي سُفْيَانُ سَمِعْتُهُ مِنْهُ مَرَّتَيْنِ وَحَفِظْتُهُ مِنْهُ. قِيلَ لِسُفْيَانَ حَفِظْتَهُ قَبْلَ أَنْ تَسْمَعَهُ مِنْ عَمْرٍو، أَوْ تَحَفَّظْتَهُ مِنْ إِنْسَانٍ فَقَالَ مِمَّنْ أَتَحَفَّظُهُ وَرَوَاهُ أَحَدٌ عَنْ عَمْرٍو غَيْرِي سَمِعْتُهُ مِنْهُ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا وَحَفِظْتُهُ مِنْهُ.
علی بن عبدالله به ما حدیث کرد، سفیان به ما حدیث کرد، عمرو بن دینار به ما حدیث کرد و گفت: سعید بن جبیر مرا خبر داد و گفت: به ابن عباس گفتم:
«نوف بکالی گمان میکند که موسای همدم خضر، همان موسای بنیاسرائیل نیست، بلکه موسای دیگری است.» ابن عباس فرمود: «دشمن خدا دروغ گفته است. أُبیّ بن کعب از پیامبر ﷺ برای ما حدیث کرد که: موسی در میان بنیاسرائیل ایستاد و خطبه خواند. از او پرسیده شد: «داناترین مردم کیست؟» فرمود: «من.» پس الله او را مؤاخذه کرد زیرا علم را به او نسبت نداد. الله به او فرمود: «آری، بندهای از بندگان من در محل تلاقی دو دریا هست که از تو داناتر است.» موسی عرض کرد: «ای پروردگار من! چگونه میتوانم او را بیابم؟» الله فرمود: «ماهیای بگیر و در سبدی بگذار؛ هر جا ماهی را گم کردی، او همانجاست.» موسی ماهیای گرفت و در سبد نهاد، سپس همراه جوانش یوشع بن نون راه افتاد تا اینکه به صخرهای رسیدند و سر بر زمین نهادند. موسی به خواب رفت و ماهی از سبد بیرون جهید و به دریا افتاد. ماهی در دریا راهی همچون تونل باز کرد و الله جریان آب را از روی ماهی بازداشت، چنانکه مانند طاقی شد (پیامبر ﷺ با دست شکل آن طاق را نشان دادند). آنان باقیمانده شب و روز خود را پیمودند تا اینکه فردا شد. موسی به جوانش گفت: «غذایمان را بیاور که در این سفرمان بسیار رنج کشیدهایم.» حال آنکه موسی احساس خستگی نکرد تا از جایی که الله فرمان داده بود عبور کرد. جوانش به او گفت: «آیا دیدی هنگامی که به آن صخره پناه بردیم، من ماهی را فراموش کردم؟ و جز شیطان کسی مرا به یادآوری آن وانداشت. ماهی راه شگفتانگیزی در دریا پیش گرفت.» پس برای ماهی راهی بود و برای آن دو شگفتی. موسی فرمود: «این همان چیزی بود که میجستیم.» پس رد پای خود را دنبال کردند تا به صخره رسیدند. ناگاه مردی را دیدند که در جامهای پیچیده شده بود. موسی سلام کرد و او پاسخ داد و گفت: «در سرزمین تو سلام از کجا آمده است؟» موسی گفت: «من موسی هستم.» او پرسید: «موسای بنیاسرائیل؟» موسی گفت: «آری. نزد تو آمدهام تا از آنچه به تو آموخته شده، رشد و هدایتی به من بیاموزی.» او گفت: «ای موسی! من علمی از علوم الله دارم که الله به من آموخته و تو نمیدانی، و تو نیز علمی از علوم الله داری که الله به تو آموخته و من نمیدانم.» موسی گفت: «آیا میتوانم از تو پیروی کنم؟» او گفت: «تو هرگز نتوانی با من شکیبایی کنی. و چگونه بر چیزی که به حقیقت آن احاطه نداری شکیبایی کنی؟» تا آنجا که فرمود: «کاری دشوار.» سپس آن دو در کنار ساحل دریا راه افتادند. کشتیای از کنارشان گذشت و از آنان خواستند که سوارشان کنند. آنان خضر را شناختند و بدون اجرت سوارشان کردند. چون در کشتی نشستند، گنجشکی آمد و بر لبه کشتی نشست و یک یا دو بار نوک در دریا زد. خضر به موسی گفت: «ای موسی! علم من و علم تو از علم الله نکاسته است مگر به اندازه آنچه این گنجشک با منقارش از دریا کم کرده است.» ناگهان خضر تبر را برداشت و لوحی (تختهای) را کند. موسی متوجه نشد تا اینکه دید او لوحی را کنده است
ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمهشده از عربی.
موسی میآموزد که دانش محدود است و جستوجوی آن به شکیبایی نیاز دارد.
بندهای از بندگان خدا که موسی با او دیدار میکند و دانشی دارد که موسی از آن برخوردار نیست.
مکانی که خدا به موسی فرمود آن بنده را در آنجا بجوید.
پذیرفتن اینکه سرچشمهٔ نهایی همهٔ دانشها خداوند است و دانش انسان محدود است.
عالمان کلاسیک از این روایت چنین برداشت میکنند که حوزههای دانش میتوانند متفاوت باشند: موسی دانشی داشت که الخضر نداشت و برعکس. ابن حجر در فتح الباری توضیح میدهد که این روایت به فروتنی و شکیبایی در آموختن فرامیخواند. عالمان همچنین تأکید میکنند که موسی کارهای آشکار را بهدرستی بر پایهٔ احکامی ارزیابی کرد که میشناخت؛ دلایل پنهانتر بعدها برای او توضیح داده شد. این داستان اجازهای کلی برای زیر پا گذاشتن احکام نیست؛ الخضر بر اساس دانش و مأموریتی از سوی خدا عمل میکرد.
- وقتی دربارهٔ دانستههای خود سخن میگویید، بگویید: خدا داناتر است؛ و صادقانه بپذیرید چه چیزهایی را هنوز نمیدانید.
- از فردی آگاه توضیح بخواهید و پیش از داوری دربارهٔ موقعیتی، برای یادگیری به خود فرصت بدهید.
- هنگامی که هنوز حکمت رویدادی را نمیدانید، شکیبا باشید؛ اما بیعدالتی یا رفتار زیانبار را تأیید نکنید.
هر روز یک حدیث، به زبان خودت
اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه میدهد؛ حتی بهصورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.