Sahih al-Bukhari، حدیث 344
روایتشده توسط Imran ibn Husayn. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.
از البخاري تا پیامبر ﷺ
- 1مُسَدَّدٌآن را به البخاري روایت کرد
- 2يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ
- 3عَوْفٌ
- 4أَبُو رَجَاءٍ
- 5عِمْرَانَ
- 6رسول خدا ﷺ
ترتیب مطابق متن عربی این روایت است. صحيح البخاري در مجموع معتبر دانسته میشود.
روایت
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَوْفٌ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو رَجَاءٍ، عَنْ عِمْرَانَ، قَالَ كُنَّا فِي سَفَرٍ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَإِنَّا أَسْرَيْنَا، حَتَّى كُنَّا فِي آخِرِ اللَّيْلِ، وَقَعْنَا وَقْعَةً وَلاَ وَقْعَةَ أَحْلَى عِنْدَ الْمُسَافِرِ مِنْهَا، فَمَا أَيْقَظَنَا إِلاَّ حَرُّ الشَّمْسِ، وَكَانَ أَوَّلَ مَنِ اسْتَيْقَظَ فُلاَنٌ ثُمَّ فُلاَنٌ ثُمَّ فُلاَنٌ ـ يُسَمِّيهِمْ أَبُو رَجَاءٍ فَنَسِيَ عَوْفٌ ـ ثُمَّ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ الرَّابِعُ، وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا نَامَ لَمْ يُوقَظْ حَتَّى يَكُونَ هُوَ يَسْتَيْقِظُ، لأَنَّا لاَ نَدْرِي مَا يَحْدُثُ لَهُ فِي نَوْمِهِ، فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ عُمَرُ، وَرَأَى مَا أَصَابَ النَّاسَ، وَكَانَ رَجُلاً جَلِيدًا، فَكَبَّرَ وَرَفَعَ صَوْتَهُ بِالتَّكْبِيرِ، فَمَا زَالَ يُكَبِّرُ وَيَرْفَعُ صَوْتَهُ بِالتَّكْبِيرِ حَتَّى اسْتَيْقَظَ لِصَوْتِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ شَكَوْا إِلَيْهِ الَّذِي أَصَابَهُمْ قَالَ " لاَ ضَيْرَ ـ أَوْ لاَ يَضِيرُ ـ ارْتَحِلُوا ". فَارْتَحَلَ فَسَارَ غَيْرَ بَعِيدٍ ثُمَّ نَزَلَ، فَدَعَا بِالْوَضُوءِ، فَتَوَضَّأَ وَنُودِيَ بِالصَّلاَةِ فَصَلَّى بِالنَّاسِ، فَلَمَّا انْفَتَلَ مِنْ صَلاَتِهِ إِذَا هُوَ بِرَجُلٍ مُعْتَزِلٍ لَمْ يُصَلِّ مَعَ الْقَوْمِ قَالَ " مَا مَنَعَكَ يَا فُلاَنُ أَنْ تُصَلِّيَ مَعَ الْقَوْمِ ". قَالَ أَصَابَتْنِي جَنَابَةٌ وَلاَ مَاءَ. قَالَ " عَلَيْكَ بِالصَّعِيدِ، فَإِنَّهُ يَكْفِيكَ ". ثُمَّ سَارَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَاشْتَكَى إِلَيْهِ النَّاسُ مِنَ الْعَطَشِ فَنَزَلَ، فَدَعَا فُلاَنًا ـ كَانَ يُسَمِّيهِ أَبُو رَجَاءٍ نَسِيَهُ عَوْفٌ ـ وَدَعَا عَلِيًّا فَقَالَ " اذْهَبَا فَابْتَغِيَا الْمَاءَ ". فَانْطَلَقَا فَتَلَقَّيَا امْرَأَةً بَيْنَ مَزَادَتَيْنِ ـ أَوْ سَطِيحَتَيْنِ ـ مِنْ مَاءٍ عَلَى بَعِيرٍ لَهَا، فَقَالاَ لَهَا أَيْنَ الْمَاءُ قَالَتْ عَهْدِي بِالْمَاءِ أَمْسِ هَذِهِ السَّاعَةَ، وَنَفَرُنَا خُلُوفًا. قَالاَ لَهَا انْطَلِقِي إِذًا. قَالَتْ إِلَى أَيْنَ قَالاَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. قَالَتِ الَّذِي يُقَالُ لَهُ الصَّابِئُ قَالاَ هُوَ الَّذِي تَعْنِينَ فَانْطَلِقِي. فَجَاءَا بِهَا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَحَدَّثَاهُ الْحَدِيثَ قَالَ فَاسْتَنْزَلُوهَا عَنْ بَعِيرِهَا وَدَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِإِنَاءٍ، فَفَرَّغَ فِيهِ مِنْ أَفْوَاهِ الْمَزَادَتَيْنِ ـ أَوِ السَّطِيحَتَيْنِ ـ وَأَوْكَأَ أَفْوَاهَهُمَا، وَأَطْلَقَ الْعَزَالِيَ، وَنُودِيَ فِي النَّاسِ اسْقُوا وَاسْتَقُوا. فَسَقَى مَنْ شَاءَ، وَاسْتَقَى مَنْ شَاءَ، وَكَانَ آخِرَ ذَاكَ أَنْ أَعْطَى الَّذِي أَصَابَتْهُ الْجَنَابَةُ إِنَاءً مِنْ مَاءٍ قَالَ " اذْهَبْ، فَأَفْرِغْهُ عَلَيْكَ ". وَهْىَ قَائِمَةٌ تَنْظُرُ إِلَى مَا يُفْعَلُ بِمَائِهَا، وَايْمُ اللَّهِ لَقَدْ أُقْلِعَ عَنْهَا، وَإِنَّهُ لَيُخَيَّلُ إِلَيْنَا أَنَّهَا أَشَدُّ مِلأَةً مِنْهَا حِينَ ابْتَدَأَ فِيهَا، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " اجْمَعُوا لَهَا ". فَجَمَعُوا لَهَا مِنْ بَيْنِ عَجْوَةٍ وَدَقِيقَةٍ وَسَوِيقَةٍ، حَتَّى جَمَعُوا لَهَا طَعَامًا، فَجَعَلُوهَا فِي ثَوْبٍ، وَحَمَلُوهَا عَلَى بَعِيرِهَا، وَوَضَعُوا الثَّوْبَ بَيْنَ يَدَيْهَا قَالَ لَهَا " تَعْلَمِينَ مَا رَزِئْنَا مِنْ مَائِكِ شَيْئًا، وَلَكِنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي أَسْقَانَا ". فَأَتَتْ أَهْلَهَا، وَقَدِ احْتَبَسَتْ عَنْهُمْ قَالُوا مَا حَبَسَكِ يَا فُلاَنَةُ قَالَتِ الْعَجَبُ، لَقِيَنِي رَجُلاَنِ فَذَهَبَا بِي إِلَى هَذَا الَّذِي يُقَالُ لَهُ الصَّابِئُ، فَفَعَلَ كَذَا وَكَذَا، فَوَاللَّهِ إِنَّهُ لأَسْحَرُ النَّاسِ مِنْ بَيْنِ هَذِهِ وَهَذِهِ. وَقَالَتْ بِإِصْبَعَيْهَا الْوُسْطَى وَالسَّبَّابَةِ، فَرَفَعَتْهُمَا إِلَى السَّمَاءِ ـ تَعْنِي السَّمَاءَ وَالأَرْضَ ـ أَوْ إِنَّهُ لَرَسُولُ اللَّهِ حَقًّا، فَكَانَ الْمُسْلِمُونَ بَعْدَ ذَلِكَ يُغِيرُونَ عَلَى مَنْ حَوْلَهَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَلاَ يُصِيبُونَ الصِّرْمَ الَّذِي هِيَ مِنْهُ، فَقَالَتْ يَوْمًا لِقَوْمِهَا مَا أُرَى أَنَّ هَؤُلاَءِ الْقَوْمَ يَدَعُونَكُمْ عَمْدًا، فَهَلْ لَكُمْ فِي الإِسْلاَمِ فَأَطَاعُوهَا فَدَخَلُوا فِي الإِسْلاَمِ.
مُسَدَّد برای ما حدیث کرد و گفت: یحیی بن سعید برایم حدیث کرد و گفت: عوف برای ما حدیث کرد و گفت: ابورجاء برای ما حدیث کرد، از عمران که گفت: در سفری همراه با پیامبر ﷺ بودیم و شبراه رفتیم تا اینکه در پایان شب فرود آمدیم و خوابیدیم؛ و هیچ خوابی برای مسافر شیرینتر از آن نیست. ما را بیدار نکرد مگر گرمای خورشید. نخستین کسی که بیدار شد فلانی بود، سپس فلانی، سپس فلانی — ابورجاء نامشان را برد اما عوف فراموش کرد — و چهارمین نفر عمر بن خطاب بود. هرگاه پیامبر ﷺ میخوابید، کسی او را بیدار نمیکرد تا خودش بیدار شود، زیرا نمیدانستیم در خواب چه بر او میگذرد. چون عمر بیدار شد و حال مردم را دید — و او مردی استوار بود — تکبیر گفت و صدایش را به تکبیر بلند کرد و پیوسته تکبیر میگفت و صدا را بالا میبرد تا اینکه پیامبر ﷺ با صدای او بیدار شد. چون بیدار شد، آنچه بر مردم گذشته بود را به او شکایت کردند. فرمود:
«زیانی نیست — یا زیان نمیرساند — حرکت کنید.» پس کوچ کردند و مسافتی نهچندان دور رفتند، سپس فرود آمدند. پیامبر ﷺ آب خواست، وضو ساخت و اذان نماز داده شد و با مردم نماز گزارد. چون از نماز فارغ شد، مردی را دید که کناره گرفته و با جماعت نماز نخوانده است. فرمود: «ای فلانی، چه چیز تو را از نماز با جماعت بازداشت؟» گفت: جنب شدهام و آبی نیست. فرمود: «تیمّم کن که تو را کفایت میکند.» سپس پیامبر ﷺ راه افتاد و مردم از تشنگی به او شکایت کردند. پس فرود آمد و فلانی را — ابورجاء نامش را گفته بود ولی عوف فراموش کرد — و علی را فراخواند و فرمود: «بروید و آب بجویید.» آن دو رفتند و زنی را یافتند که میان دو مشک — یا دو سطل — آب بر شتری نشسته بود. به او گفتند: «آب کجاست؟» گفت: «دیروز همین ساعت آنجا بودم و قومم در پی من هستند.» گفتند: «پس با ما بیا.» گفت: «به کجا؟» گفتند: «نزد رسول خدا ﷺ.» گفت: «همان که به او صابی میگویند؟» گفتند: «آری، همان است؛ پس بیا.» او را نزد پیامبر ﷺ آوردند و ماجرا را بازگفتند. پیامبر ﷺ فرمود: «او را از شترش پایین آورید.» سپس ظرفی طلبید و از دهانهٔ آن دو مشک — یا دو سطل — در آن ریخت و دهانههایشان را بست و شیرهای کوچکشان را گشود و در میان مردم ندا داد: «بنوشید و آب بردارید.» پس هر که خواست نوشید و هر که خواست آب برداشت و آخرین کار این بود که به آن مردِ جنب ظرفی آب داد و فرمود: «برو و آن را بر خود بریز.» زن ایستاده بود و مینگریست که با آبش چه میکنند. به خدا سوگند، مشکها را از او گرفتند در حالی که گمان میکردیم پُرتر از زمانی است که آغاز کرد. پیامبر ﷺ فرمود: «برایش توشه جمع کنید.» پس از خرما و آرد و سویق برایش گرد آوردند تا طعامی فراهم شد؛ آن را در پارچهای نهادند و او را بر شترش سوار کردند و پارچه را پیش رویش گذاشتند. پیامبر ﷺ به او فرمود: «بدان که از آب تو چیزی نکاستیم، بلکه خداوند ما را سیراب کرد.» زن نزد قومش بازگشت در حالی که دیر کرده بود. گفتند: «ای فلانی، چه چیز تو را معطل کرد؟» گفت: «شگفتا! دو مرد مرا دیدند و نزد همان که صابی خوانده میشود بردند و چنان و چنان کرد. به خدا سوگند، یا ساحرترین مردم میان این و این است — و با انگشت میانه و اشاره به سوی آسمان بلند کرد، یعنی آسمان و زمین — یا به راستی رسول خداست.» پس از آن مسلمانان به مشرکان پیرامون او حمله میبردند اما به قبیلهٔ او آسیبی نمیرساندند. روزی به قومش گفت: «گمان نمیکنم این گروه عمداً شما را رها کنند؛ آیا مایلید اسلام بیاورید؟» آنان پذیرفتند و اسلام آوردند.
ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمهشده از عربی.
تیمم در نبود آب کفایت میکند و الله یاری و روزی میرساند.
طهارت آیینی با خاک پاک، هنگامی که آب در دسترس نیست یا استفاده از آن ممکن نیست.
وضعیت ناپاکی بزرگ آیینی که در حالت معمول غسل کامل را لازم میکند.
خوراکی سادهای از غلهٔ برشته، مانند جو یا گندم.
عالمان کلاسیک از این روایت چنین برداشت کردهاند که اگر آب در دسترس نباشد، تیمم برای کسی که در حالت جنابت است نیز کفایت میکند. چهار مذهب فقهی اهلسنت، در صورت وجود عذر معتبر، تیمم را جایگزین غسل آیینی میدانند؛ هرچند در جزئیات شرایط و چگونگی انجام آن اختلاف دارند. این روایت همچنین نشان میدهد که خوابِ ازدسترفته کوتاهی عمدی نیست و پیامبر ﷺ زن را برای کمکی که کرده بود جبران کرد. افزونی آب، معجزهای دانسته میشود که الله به پیامبرش ﷺ عطا کرد.
- اگر آب در دسترس نیست، احکام تیمم را بیاموزید و بدون عذر معتبر نماز را ترک نکنید.
- با کسی که به شما کمک میکند منصفانه رفتار کنید و سپاسگزار باشید؛ پیامبر ﷺ آن زن را با غذا جبران کرد.
- هنگام گرفتاری آرامش خود را حفظ کنید و گامهای عملی بردارید؛ مانند اینکه پس از استراحت، گروه را با ایمنی دوباره به راه بیندازید.
این روایت نیز به تیمم میپردازد و کاربرد آن را در نبود آب روشن میکند.
Sahih al-Bukhari · #343 (Sahih)این حدیث چگونگی بهکارگیری تیمم از سوی صحابه و ارزیابی پیامبر ﷺ از عمل آنان را بیان میکند.
Sahih al-Bukhari · #345 (Sahih)این روایت بررسی میکند که آیا کسی که آب ندارد باید نماز را به تأخیر بیندازد و از این راه زمینهٔ بیشتری دربارهٔ تیمم فراهم میکند.
هر روز یک حدیث، به زبان خودت
اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه میدهد؛ حتی بهصورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.