اصحاب پیامبر ﷺ · Sahih al-Bukhari

Sahih al-Bukhari، حدیث 3700

متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.

Sahih (معتبر)کتاب: اصحاب پیامبر ﷺ
صحيح البخاري

روایت

متن عربی

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، قَالَ رَأَيْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ قَبْلَ أَنْ يُصَابَ بِأَيَّامٍ بِالْمَدِينَةِ وَقَفَ عَلَى حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ وَعُثْمَانَ بْنِ حُنَيْفٍ، قَالَ كَيْفَ فَعَلْتُمَا أَتَخَافَانِ أَنْ تَكُونَا قَدْ حَمَّلْتُمَا الأَرْضَ مَا لاَ تُطِيقُ قَالاَ حَمَّلْنَاهَا أَمْرًا هِيَ لَهُ مُطِيقَةٌ، مَا فِيهَا كَبِيرُ فَضْلٍ‏.‏ قَالَ انْظُرَا أَنْ تَكُونَا حَمَّلْتُمَا الأَرْضَ مَا لاَ تُطِيقُ، قَالَ قَالاَ لاَ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ لَئِنْ سَلَّمَنِي اللَّهُ لأَدَعَنَّ أَرَامِلَ أَهْلِ الْعِرَاقِ لاَ يَحْتَجْنَ إِلَى رَجُلٍ بَعْدِي أَبَدًا‏.‏ قَالَ فَمَا أَتَتْ عَلَيْهِ إِلاَّ رَابِعَةٌ حَتَّى أُصِيبَ‏.‏ قَالَ إِنِّي لَقَائِمٌ مَا بَيْنِي وَبَيْنَهُ إِلاَّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ غَدَاةَ أُصِيبَ، وَكَانَ إِذَا مَرَّ بَيْنَ الصَّفَّيْنِ قَالَ اسْتَوُوا‏.‏ حَتَّى إِذَا لَمْ يَرَ فِيهِنَّ خَلَلاً تَقَدَّمَ فَكَبَّرَ، وَرُبَّمَا قَرَأَ سُورَةَ يُوسُفَ، أَوِ النَّحْلَ، أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ، فِي الرَّكْعَةِ الأُولَى حَتَّى يَجْتَمِعَ النَّاسُ، فَمَا هُوَ إِلاَّ أَنْ كَبَّرَ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ قَتَلَنِي ـ أَوْ أَكَلَنِي ـ الْكَلْبُ‏.‏ حِينَ طَعَنَهُ، فَطَارَ الْعِلْجُ بِسِكِّينٍ ذَاتِ طَرَفَيْنِ لاَ يَمُرُّ عَلَى أَحَدٍ يَمِينًا وَلاَ شِمَالاً إِلاَّ طَعَنَهُ حَتَّى طَعَنَ ثَلاَثَةَ عَشَرَ رَجُلاً، مَاتَ مِنْهُمْ سَبْعَةٌ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، طَرَحَ عَلَيْهِ بُرْنُسًا، فَلَمَّا ظَنَّ الْعِلْجُ أَنَّهُ مَأْخُوذٌ نَحَرَ نَفْسَهُ، وَتَنَاوَلَ عُمَرُ يَدَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ فَقَدَّمَهُ، فَمَنْ يَلِي عُمَرَ فَقَدْ رَأَى الَّذِي أَرَى، وَأَمَّا نَوَاحِي الْمَسْجِدِ فَإِنَّهُمْ لاَ يَدْرُونَ غَيْرَ أَنَّهُمْ قَدْ فَقَدُوا صَوْتَ عُمَرَ وَهُمْ يَقُولُونَ سُبْحَانَ اللَّهِ سُبْحَانَ اللَّهِ‏.‏ فَصَلَّى بِهِمْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ صَلاَةً خَفِيفَةً، فَلَمَّا انْصَرَفُوا‏.‏ قَالَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ، انْظُرْ مَنْ قَتَلَنِي‏.‏ فَجَالَ سَاعَةً، ثُمَّ جَاءَ، فَقَالَ غُلاَمُ الْمُغِيرَةِ‏.‏ قَالَ الصَّنَعُ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ قَاتَلَهُ اللَّهُ لَقَدْ أَمَرْتُ بِهِ مَعْرُوفًا، الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَجْعَلْ مَنِيَّتِي بِيَدِ رَجُلٍ يَدَّعِي الإِسْلاَمَ، قَدْ كُنْتَ أَنْتَ وَأَبُوكَ تُحِبَّانِ أَنْ تَكْثُرَ الْعُلُوجُ بِالْمَدِينَةِ وَكَانَ ‏{‏الْعَبَّاسُ‏}‏ أَكْثَرَهُمْ رَقِيقًا‏.‏ فَقَالَ إِنْ شِئْتَ فَعَلْتُ‏.‏ أَىْ إِنْ شِئْتَ قَتَلْنَا‏.‏ قَالَ كَذَبْتَ، بَعْدَ مَا تَكَلَّمُوا بِلِسَانِكُمْ، وَصَلَّوْا قِبْلَتَكُمْ وَحَجُّوا حَجَّكُمْ فَاحْتُمِلَ إِلَى بَيْتِهِ فَانْطَلَقْنَا مَعَهُ، وَكَأَنَّ النَّاسَ لَمْ تُصِبْهُمْ مُصِيبَةٌ قَبْلَ يَوْمَئِذٍ، فَقَائِلٌ يَقُولُ لاَ بَأْسَ‏.‏ وَقَائِلٌ يَقُولُ أَخَافُ عَلَيْهِ، فَأُتِيَ بِنَبِيذٍ فَشَرِبَهُ فَخَرَجَ مِنْ جَوْفِهِ، ثُمَّ أُتِيَ بِلَبَنٍ فَشَرِبَهُ فَخَرَجَ مِنْ جُرْحِهِ، فَعَلِمُوا أَنَّهُ مَيِّتٌ، فَدَخَلْنَا عَلَيْهِ، وَجَاءَ النَّاسُ يُثْنُونَ عَلَيْهِ، وَجَاءَ رَجُلٌ شَابٌّ، فَقَالَ أَبْشِرْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ بِبُشْرَى اللَّهِ لَكَ مِنْ صُحْبَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدَمٍ فِي الإِسْلاَمِ مَا قَدْ عَلِمْتَ، ثُمَّ وَلِيتَ فَعَدَلْتَ، ثُمَّ شَهَادَةٌ‏.‏ قَالَ وَدِدْتُ أَنَّ ذَلِكَ كَفَافٌ لاَ عَلَىَّ وَلاَ لِي‏.‏ فَلَمَّا أَدْبَرَ، إِذَا إِزَارُهُ يَمَسُّ الأَرْضَ‏.‏ قَالَ رُدُّوا عَلَىَّ الْغُلاَمَ قَالَ ابْنَ أَخِي ارْفَعْ ثَوْبَكَ، فَإِنَّهُ أَبْقَى لِثَوْبِكَ وَأَتْقَى لِرَبِّكَ، يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ انْظُرْ مَا عَلَىَّ مِنَ الدَّيْنِ‏.‏ فَحَسَبُوهُ فَوَجَدُوهُ سِتَّةً وَثَمَانِينَ أَلْفًا أَوْ نَحْوَهُ، قَالَ إِنْ وَفَى لَهُ مَالُ آلِ عُمَرَ، فَأَدِّهِ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، وَإِلاَّ فَسَلْ فِي بَنِي عَدِيِّ بْنِ كَعْبٍ، فَإِنْ لَمْ تَفِ أَمْوَالُهُمْ فَسَلْ فِي قُرَيْشٍ، وَلاَ تَعْدُهُمْ إِلَى غَيْرِهِمْ، فَأَدِّ عَنِّي هَذَا الْمَالَ، انْطَلِقْ إِلَى عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ فَقُلْ يَقْرَأُ عَلَيْكِ عُمَرُ السَّلاَمَ‏.‏ وَلاَ تَقُلْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ‏.‏ فَإِنِّي لَسْتُ الْيَوْمَ لِلْمُؤْمِنِينَ أَمِيرًا، وَقُلْ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَنْ يُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَيْهِ‏.‏ فَسَلَّمَ وَاسْتَأْذَنَ، ثُمَّ دَخَلَ عَلَيْهَا، فَوَجَدَهَا قَاعِدَةً تَبْكِي فَقَالَ يَقْرَأُ عَلَيْكِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ السَّلاَمَ وَيَسْتَأْذِنُ أَنْ يُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَيْهِ‏.‏ فَقَالَتْ كُنْتُ أُرِيدُهُ لِنَفْسِي، وَلأُوثِرَنَّ بِهِ الْيَوْمَ عَلَى نَفْسِي‏.‏ فَلَمَّا أَقْبَلَ قِيلَ هَذَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَدْ جَاءَ‏.‏ قَالَ ارْفَعُونِي، فَأَسْنَدَهُ رَجُلٌ إِلَيْهِ، فَقَالَ مَا لَدَيْكَ قَالَ الَّذِي تُحِبُّ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَذِنَتْ‏.‏ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ، مَا كَانَ مِنْ شَىْءٍ أَهَمُّ إِلَىَّ مِنْ ذَلِكَ، فَإِذَا أَنَا قَضَيْتُ فَاحْمِلُونِي ثُمَّ سَلِّمْ فَقُلْ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، فَإِنْ أَذِنَتْ لِي فَأَدْخِلُونِي، وَإِنْ رَدَّتْنِي رُدُّونِي إِلَى مَقَابِرِ الْمُسْلِمِينَ‏.‏ وَجَاءَتْ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ حَفْصَةُ وَالنِّسَاءُ تَسِيرُ مَعَهَا، فَلَمَّا رَأَيْنَاهَا قُمْنَا، فَوَلَجَتْ عَلَيْهِ فَبَكَتْ عِنْدَهُ سَاعَةً، وَاسْتَأْذَنَ الرِّجَالُ، فَوَلَجَتْ دَاخِلاً لَهُمْ، فَسَمِعْنَا بُكَاءَهَا مِنَ الدَّاخِلِ‏.‏ فَقَالُوا أَوْصِ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اسْتَخْلِفْ‏.‏ قَالَ مَا أَجِدُ أَحَقَّ بِهَذَا الأَمْرِ مِنْ هَؤُلاَءِ النَّفَرِ أَوِ الرَّهْطِ الَّذِينَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ عَنْهُمْ رَاضٍ‏.‏ فَسَمَّى عَلِيًّا وَعُثْمَانَ وَالزُّبَيْرَ وَطَلْحَةَ وَسَعْدًا وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ وَقَالَ يَشْهَدُكُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَلَيْسَ لَهُ مِنَ الأَمْرِ شَىْءٌ ـ كَهَيْئَةِ التَّعْزِيَةِ لَهُ ـ فَإِنْ أَصَابَتِ الإِمْرَةُ سَعْدًا فَهْوَ ذَاكَ، وَإِلاَّ فَلْيَسْتَعِنْ بِهِ أَيُّكُمْ مَا أُمِّرَ، فَإِنِّي لَمْ أَعْزِلْهُ عَنْ عَجْزٍ وَلاَ خِيَانَةٍ وَقَالَ أُوصِي الْخَلِيفَةَ مِنْ بَعْدِي بِالْمُهَاجِرِينَ الأَوَّلِينَ أَنْ يَعْرِفَ لَهُمْ حَقَّهُمْ، وَيَحْفَظَ لَهُمْ حُرْمَتَهُمْ، وَأُوصِيهِ بِالأَنْصَارِ خَيْرًا، الَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ، أَنْ يُقْبَلَ مِنْ مُحْسِنِهِمْ، وَأَنْ يُعْفَى عَنْ مُسِيئِهِمْ، وَأُوصِيهِ بِأَهْلِ الأَمْصَارِ خَيْرًا فَإِنَّهُمْ رِدْءُ الإِسْلاَمِ، وَجُبَاةُ الْمَالِ، وَغَيْظُ الْعَدُوِّ، وَأَنْ لاَ يُؤْخَذَ مِنْهُمْ إِلاَّ فَضْلُهُمْ عَنْ رِضَاهُمْ، وَأُوصِيهِ بِالأَعْرَابِ خَيْرًا، فَإِنَّهُمْ أَصْلُ الْعَرَبِ وَمَادَّةُ الإِسْلاَمِ أَنْ يُؤْخَذَ مِنْ حَوَاشِي أَمْوَالِهِمْ وَتُرَدَّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ، وَأُوصِيهِ بِذِمَّةِ اللَّهِ وَذِمَّةِ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُوفَى لَهُمْ بِعَهْدِهِمْ، وَأَنْ يُقَاتَلَ مِنْ وَرَائِهِمْ، وَلاَ يُكَلَّفُوا إِلاَّ طَاقَتَهُمْ‏.‏ فَلَمَّا قُبِضَ خَرَجْنَا بِهِ فَانْطَلَقْنَا نَمْشِي فَسَلَّمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَالَ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ‏.‏ قَالَتْ أَدْخِلُوهُ‏.‏ فَأُدْخِلَ، فَوُضِعَ هُنَالِكَ مَعَ صَاحِبَيْهِ، فَلَمَّا فُرِغَ مِنْ دَفْنِهِ اجْتَمَعَ هَؤُلاَءِ الرَّهْطُ، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ اجْعَلُوا أَمْرَكُمْ إِلَى ثَلاَثَةٍ مِنْكُمْ‏.‏ فَقَالَ الزُّبَيْرُ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عَلِيٍّ‏.‏ فَقَالَ طَلْحَةُ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عُثْمَانَ‏.‏ وَقَالَ سَعْدٌ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ أَيُّكُمَا تَبَرَّأَ مِنْ هَذَا الأَمْرِ فَنَجْعَلُهُ إِلَيْهِ، وَاللَّهُ عَلَيْهِ وَالإِسْلاَمُ لَيَنْظُرَنَّ أَفْضَلَهُمْ فِي نَفْسِهِ‏.‏ فَأُسْكِتَ الشَّيْخَانِ، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ أَفَتَجْعَلُونَهُ إِلَىَّ، وَاللَّهُ عَلَىَّ أَنْ لاَ آلُوَ عَنْ أَفْضَلِكُمْ قَالاَ نَعَمْ، فَأَخَذَ بِيَدِ أَحَدِهِمَا فَقَالَ لَكَ قَرَابَةٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْقَدَمُ فِي الإِسْلاَمِ مَا قَدْ عَلِمْتَ، فَاللَّهُ عَلَيْكَ لَئِنْ أَمَّرْتُكَ لَتَعْدِلَنَّ، وَلَئِنْ أَمَّرْتُ عُثْمَانَ لَتَسْمَعَنَّ وَلَتُطِيعَنَّ‏.‏ ثُمَّ خَلاَ بِالآخَرِ فَقَالَ لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ، فَلَمَّا أَخَذَ الْمِيثَاقَ قَالَ ارْفَعْ يَدَكَ يَا عُثْمَانُ‏.‏ فَبَايَعَهُ، فَبَايَعَ لَهُ عَلِيٌّ، وَوَلَجَ أَهْلُ الدَّارِ فَبَايَعُوهُ‏.‏

ترجمه

روایت شده از عمرو بن میمون: من دیدم عمر بن الخطاب چند روز قبل از آنکه در مدینه ضربت بخورد. او در حال ایستاده بود با حذیفه بن ال یمان و عثمان بن حنیف که به او گفت،

"چه کار کرده‌ای؟ آیا فکر می‌کنی که بر زمین (عسود یعنی عراق) مالیات بیشتری تحمیل کرده‌ای نسبت به آنچه می‌تواند تحمل کند؟" آنها پاسخ دادند، "ما بر آنچه می‌تواند تحمل کند، تحمیل کرده‌ایم به خاطر محصول فراوان آن." عمر دوباره گفت، "بررسی کن که آیا بر زمین چیزی تحمیل کرده‌اید که نتواند تحمل کند." آنها گفتند، "نه، (ما نکرده‌ایم)." عمر افزود، "اگر خدا مرا زنده نگه دارد، خواهم گذاشت بیوه‌زنان عراق نیاز به مردان برای حمایت نداشته باشند پس از من." اما تنها چهار روز گذشته بود که او ضربت خورد (و کشته شد). روزی که او ضربت خورد، من ایستاده بودم و هیچ‌کس بین من و او (یعنی عمر) نبود جز عبد الله بن عباس. هر وقت عمر بین دو صف عبور می‌کرد، می‌گفت، "در صف‌های مستقیم بایستید." وقتی هیچ نقصی در صف‌ها نمی‌دید، به سمت جلو می‌رفت و نماز را با تکبیر شروع می‌کرد. در رکعت اول سوره یوسف یا النحل یا مانند آن را قرائت می‌کرد تا مردم فرصت پیوستن به نماز را داشته باشند. به محض اینکه او گفت تکبیر، من شنیدم که او می‌گوید، "سگ من را کشته یا خورده است،" در زمانی که (یعنی قاتل) او را ضربت زد. یک کافر غیرعرب با شمشیری دو لبه و در حال حمله به همه کسانی که در سمت راست و چپش عبور می‌کرد، ادامه داد (تا) سیزده نفر را ضربت زد که هفت نفر از آنها مردند. وقتی یکی از مسلمانان دید، یک ردای بر او انداخت. وقتی فهمید که دستگیر شده است، کافر غیرعرب خودکشی کرد، عمر دست عبد الرحمن بن عوف را گرفت و او را بر سر نماز گذاشت. کسانی که کنار عمر بودند، آنچه من دیدم را دیدند، اما کسانی که در قسمت‌های دیگر مسجد بودند، چیزی نمی‌دیدند، اما صدای عمر را از دست دادند و می‌گفتند، "سبحان الله! سبحان الله!" (یعنی پاک و منزه است الله). عبد الرحمن بن عوف مردم را اقامه نماز کوتاهی کرد. وقتی نماز تمام شد، عمر گفت، "ای ابن عباس! بدان چه کسی به من حمله کرده است." ابن عباس مدتی به این طرف و آن طرف نگاه کرد و گفت، "برده المغیره." در آن زمان عمر گفت، "صنعتگر؟" ابن عباس گفت، "بله." عمر گفت، "لعنت بر او. من با او ستم نکردم. ستایش‌ها برای الله است که مرا به دست مردی که خود را مسلمان می‌نامد، نکشته است. بی‌تردید، تو و پدرت (عباس) دوست داشتید که تعداد بیشتری از کافران غیرعرب در مدینه باشند." عباس بیشترین تعداد برده‌ها را داشت. ابن عباس به عمر گفت، "اگر بخواهی، ما این کار را انجام می‌دهیم." منظورش این بود، "اگر بخواهی، ما آنها را می‌کشیم." عمر گفت، "شما اشتباه می‌کنید (چون نمی‌توانید آنها را بکشید) بعد از اینکه زبان شما را صحبت کرده‌اند، به سمت قبله شما نماز خوانده‌اند، و حج مانند شما انجام داده‌اند." سپس عمر به خانه‌اش برده شد، و ما همراه او رفتیم، و مردم گویی که هرگز مصیبتی نداشته‌اند. برخی گفتند، "نگران نباش (او به زودی خوب می‌شود)." برخی گفتند، "ما می‌ترسیم (که او بمیرد)." سپس یک شربت خرما برای او آورده شد و او آن را نوشید، اما از زخم شکمش بیرون آمد. سپس شیر برای او آوردند و او آن را نوشید، و آن نیز از شکمش بیرون آمد. مردم فهمیدند که او خواهد مرد. ما به او رفتیم، و مردم آمدند و او را ستایش کردند. یک جوان آمد و گفت، "ای سرور مؤمنان! بشارت از طرف الله به تو، به خاطر همراهی با پیامبر الله (ﷺ) و برتری‌ات در اسلام که می‌دانی. سپس تو حاکم شدی (یعنی خلیفه) و با عدالت حکومت کردی و در نهایت شهید شدی." عمر گفت، "کاش همه این امتیازات، کمبودهای من را جبران کند، تا نه چیزی را از دست دهم و نه چیزی به دست آورم." وقتی آن جوان برگشت تا برود، لباس‌هایش به زمین می‌خورد. عمر گفت، "مرا برگردانید به من." (وقتی برگشت) عمر گفت، "ای پسر برادرم! لباس‌هایت را بالا بگیر، چون این لباس‌ها را تمیز نگه می‌دارد و از عذاب پروردگارت محافظت می‌کند." عمر همچنین گفت، "ای عبد الله بن عمر! ببین چقدر به دیگران بدهکارم." وقتی بدهی بررسی شد، حدود هشتاد و شش هزار بود. عمر گفت، "اگر اموال خانواده عمر بر بدهی غلبه کند، آن را پرداخت کنید؛ وگرنه از بنی عدی بن کعب درخواست کنید، و اگر آن هم کافی نبود، از قریش درخواست کنید، و از کسی دیگر نپرسید، و این بدهی را به نمایندگی از من پرداخت کنید." سپس عمر به عبد الله گفت، "به عایشه (همسر پیامبر) برو و بگو: "عمر سلام می‌دهد به تو. اما نگو: 'سرور مؤمنان،' چون امروز من سرور مؤمنان نیستم. و بگو: "عمر بن الخطاب اجازه می‌خواهد که با دو هم‌سفرش دفن شود (یعنی پیامبر و ابوبکر)." عبد الله عایشه را سلام کرد و اجازه خواست، و سپس وارد شد و او را نشسته و گریه‌کنان دید. به او گفت، "عمر بن الخطاب سلام می‌دهد و اجازه می‌خواهد که با دو هم‌سفرش دفن شود." او گفت، "تصور می‌کردم این مکان را برای خودم نگه دارم، اما امروز عمر را بر خودم ترجیح می‌دهم." وقتی برگشت، به او گفته شد، "عبد الله بن عمر آمده است." عمر گفت، "مرا بنشان." کسی او را بر بدنش حمایت کرد و عمر از عبد الله پرسید، "چه خبر داری؟" او گفت، "ای سرور مؤمنان! همانطور که می‌خواهی است. او اجازه داده است." عمر گفت، "حمد لله، چیز مهم‌تری برای من نبود. پس وقتی بمیرم، مرا ببر، و به عایشه سلام کن و بگو: "عمر بن الخطاب اجازه می‌خواهد که با پیامبر (ﷺ) دفن شود، و اگر او اجازه داد، مرا آنجا دفن کن، و اگر رد کرد، مرا به قبرستان مسلمانان ببر." سپس حفصه (همسر پیامبر) با زنان دیگر آمد و با او راه رفتند. وقتی او را دیدیم، رفتیم. او وارد شد و مدتی آنجا گریه کرد. وقتی مردان اجازه ورود خواستند، به جای دیگری رفت و در داخل گریه می‌کرد. مردم به عمر گفتند، "ای سرور مؤمنان! جانشینی تعیین کن." عمر گفت، "من کسی را نمی‌یابم که برای این کار مناسب‌تر باشد از افراد یا گروه‌هایی که پیامبر الله (ﷺ) قبل از مرگش راضی بود." سپس عمر نام برد از علی، عثمان، زبیر، طلحه، سعد و عبد الرحمن بن عوف و گفت، "عبد الله بن عمر شاهد شما خواهد بود، اما در حکومت سهم نخواهد داشت. شهادت او جبران نداشتن حق حکومت است. اگر سعد حاکم شد، خوب است: در غیر این صورت، هر که حاکم شد، باید از او کمک بگیرد، چون من او را به خاطر ناتوانی یا بی‌صداقتی برکنار نکردم." عمر افزود، "پیشنهاد می‌کنم که جانشین من به حقوق مهاجران اولیه توجه کند؛ حقوقشان را بشناسد و حرمت و مقدساتشان را حفظ کند. همچنین توصیه می‌کنم که با انصار که در مدینه قبل از مهاجران زندگی می‌کردند و ایمان در دل‌هایشان وارد شده است، مهربان باشد. توصیه می‌کنم که حاکم، نیکی به صالحان آنان کند و خطاکارانشان را ببخشد، و توصیه می‌کنم که به همه مردم شهرها (انصار) نیکی کند، چون آنان حافظان اسلام و منبع ثروت و منبع ناراحتی دشمن هستند. همچنین توصیه می‌کنم که چیزی از آنان جز از مازادشان با رضایتشان گرفته نشود. همچنین توصیه می‌کنم که به بادیه‌نشینان عرب، چون آنان اصل عرب و مواد اسلام هستند، نیکی شود. باید از آنچه کم‌ارزش است، از اموال آنان بردارد و به فقرا بدهد. همچنین توصیه می‌کنم که به محافظت‌شدگان الله و رسولش (یعنی ذمیان) وفاداری کند، قراردادهایشان را اجرا کند و برایشان بجنگد و آنان را بر چیزی که توانایی‌اش را ندارند، بار نکند." پس وقتی عمر وفات یافت، او را بیرون آوردیم و راه رفتیم. عبد الله بن عمر سلام کرد و گفت، "عمر بن الخطاب اجازه می‌خواهد." عایشه گفت، "او را بیاورید." او آورده شد و در کنار دو هم‌سفرش دفن شد. وقتی دفن شد، گروه (توصیه شده توسط عمر) جلسه‌ای تشکیل دادند. سپس عبد الرحمن گفت، "کاندیداهای حکومت را به سه نفر محدود کنید." زبیر گفت، "حق خود را به علی می‌دهم." طلحه گفت، "حق خود را به عثمان می‌دهم." سعد گفت، "حق خود را به عبد الرحمن بن عوف می‌دهم." عبد الرحمن سپس گفت (به عثمان و علی)، "حالا کدام‌یک از شما مایل است حق کاندیداتوری خود را کنار بگذارد تا بهتر از دو باقی‌مانده را انتخاب کند، با در نظر گرفتن اینکه الله و اسلام شاهدان او هستند." پس هر دو پیرمرد (یعنی عثمان و علی) سکوت کردند. عبد الرحمن گفت، "آیا هر دو این موضوع را به من واگذار می‌کنید، و من الله را شاهد می‌گیرم که جز بهترین شما را انتخاب نخواهم کرد؟" آنها گفتند، "بله." پس عبد الرحمن دست یکی از آنها (یعنی علی) را گرفت و گفت، "تو نسبت به پیامبر الله (ﷺ) و یکی از اولین مسلمانان هستی، همانطور که خوب می‌دانی. پس از تو به خدا قسم می‌خواهم که قول بدهی اگر من تو را به عنوان حاکم انتخاب کردم، عدالت را رعایت کنی، و اگر عثمان را انتخاب کردم، به او گوش کنی و اطاعت کنی." سپس او دیگری (یعنی عثمان) را کنار کشید و همان را به او گفت. وقتی عبد الرحمن (بر سر این پیمان) توافق کرد، گفت، "ای عثمان! دستت را بلند کن." پس او (یعنی عبد الرحمن) او (یعنی عثمان) را سوگند داد، و سپس علی بیعت کرد و پس از آن همه مردم مدینه بیعت کردند.

ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمه‌شده از عربی.

پیام اصلی

عمر از حکمرانی عادلانه، رسیدگی به آسیب‌پذیران و مشورت پاسداری می‌کرد.

پیشینه و سبب بیان

راوی روزهای پایانی عمر بن خطاب، زخمی‌شدن او هنگام نماز و توصیه‌هایش دربارهٔ حکمرانی و جانشینی را شرح می‌دهد.

توضیح واژه‌های دشوار
تکبیر

گفتن «الله اکبر» برای آغاز نماز.

ذمّیان

غیرمسلمانانی که بر اساس پیمان در جامعهٔ اسلامی زندگی می‌کردند و حقوقشان به موجب آن پیمان محفوظ بود.

شورا

مشورتی که در آن افراد مرتبط دربارهٔ تصمیمی با یکدیگر گفت‌وگو می‌کنند.

برداشت‌های عالمان

عالمان کلاسیک از این روایت چنین برداشت کرده‌اند که حاکم باید بر مالیات‌ها با دقت نظارت کند، کسی را بیش از توانش مکلف نسازد و از گروه‌های آسیب‌پذیر حمایت کند. عمر همچنین بر وفای به پیمان‌ها و رعایت حقوق مردم تأکید می‌کند. تعیین شورایی از سوی او برای رسیدگی به مسئلهٔ جانشینی، نمونه‌ای از مشورت و سپردن مسئولیت به افراد شایسته دانسته شده است. عالمان دربارهٔ شکل دقیق حکومت‌داری در چارچوب بررسی زندگی صحابه بحث می‌کنند و این روایت را الگویی واحد و الزامی برای همهٔ زمان‌ها نمی‌دانند.

درس‌هایی برای امروز
  1. هنگام تصمیم‌گیری دربارهٔ پول و مالیات بررسی کنید که مردم بتوانند وسایل معاش خود را حفظ کنند.
  2. رسیدگی به بیوه‌ها، فقرا و دیگر آسیب‌پذیران را در برنامه‌های عملی بگنجانید، نه اینکه به نیت‌های خوب بسنده کنید.
  3. برای تصمیم‌های مهم مشورت کنید و از پیش روشن سازید چه کسی مسئولیت را بر عهده دارد.
الْحَدِيثُ الشَّرِيفُ

هر روز یک حدیث، به زبان خودت

اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه می‌دهد؛ حتی به‌صورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.