فضایل انصار · Sahih al-Bukhari

Sahih al-Bukhari، حدیث 3906

روایت‌شده توسط Suraqa ibn Malik. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.

Sahih (معتبر)کتاب: فضایل انصار
صحيح البخاري
چه کسی روایت کرد؟

به روایت Suraqa ibn Malik

Sahih (معتبر)

صحيح البخاري در مجموع معتبر دانسته می‌شود.

روایت

متن عربی

قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَالِكٍ الْمُدْلِجِيُّ ـ وَهْوَ ابْنُ أَخِي سُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ ـ أَنَّ أَبَاهُ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ سُرَاقَةَ بْنَ جُعْشُمٍ، يَقُولُ جَاءَنَا رُسُلُ كُفَّارِ قُرَيْشٍ يَجْعَلُونَ فِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ دِيَةَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، مَنْ قَتَلَهُ أَوْ أَسَرَهُ، فَبَيْنَمَا أَنَا جَالِسٌ فِي مَجْلِسٍ مِنْ مَجَالِسِ قَوْمِي بَنِي مُدْلِجٍ أَقْبَلَ رَجُلٌ مِنْهُمْ حَتَّى قَامَ عَلَيْنَا وَنَحْنُ جُلُوسٌ، فَقَالَ يَا سُرَاقَةُ، إِنِّي قَدْ رَأَيْتُ آنِفًا أَسْوِدَةً بِالسَّاحِلِ ـ أُرَاهَا مُحَمَّدًا وَأَصْحَابَهُ‏.‏ قَالَ سُرَاقَةُ فَعَرَفْتُ أَنَّهُمْ هُمْ، فَقُلْتُ لَهُ إِنَّهُمْ لَيْسُوا بِهِمْ، وَلَكِنَّكَ رَأَيْتَ فُلاَنًا وَفُلاَنًا انْطَلَقُوا بِأَعْيُنِنَا‏.‏ ثُمَّ لَبِثْتُ فِي الْمَجْلِسِ سَاعَةً، ثُمَّ قُمْتُ فَدَخَلْتُ فَأَمَرْتُ جَارِيَتِي أَنْ تَخْرُجَ بِفَرَسِي وَهْىَ مِنْ وَرَاءِ أَكَمَةٍ فَتَحْبِسَهَا عَلَىَّ، وَأَخَذْتُ رُمْحِي، فَخَرَجْتُ بِهِ مِنْ ظَهْرِ الْبَيْتِ، فَحَطَطْتُ بِزُجِّهِ الأَرْضَ، وَخَفَضْتُ عَالِيَهُ حَتَّى أَتَيْتُ فَرَسِي فَرَكِبْتُهَا، فَرَفَعْتُهَا تُقَرَّبُ بِي حَتَّى دَنَوْتُ مِنْهُمْ، فَعَثَرَتْ بِي فَرَسِي، فَخَرَرْتُ عَنْهَا فَقُمْتُ، فَأَهْوَيْتُ يَدِي إِلَى كِنَانَتِي فَاسْتَخْرَجْتُ مِنْهَا الأَزْلاَمَ، فَاسْتَقْسَمْتُ بِهَا أَضُرُّهُمْ أَمْ لاَ فَخَرَجَ الَّذِي أَكْرَهُ، فَرَكِبْتُ فَرَسِي، وَعَصَيْتُ الأَزْلاَمَ، تُقَرِّبُ بِي حَتَّى إِذَا سَمِعْتُ قِرَاءَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ لاَ يَلْتَفِتُ، وَأَبُو بَكْرٍ يُكْثِرُ الاِلْتِفَاتَ سَاخَتْ يَدَا فَرَسِي فِي الأَرْضِ حَتَّى بَلَغَتَا الرُّكْبَتَيْنِ، فَخَرَرْتُ عَنْهَا ثُمَّ زَجَرْتُهَا فَنَهَضَتْ، فَلَمْ تَكَدْ تُخْرِجُ يَدَيْهَا، فَلَمَّا اسْتَوَتْ قَائِمَةً، إِذَا لأَثَرِ يَدَيْهَا عُثَانٌ سَاطِعٌ فِي السَّمَاءِ مِثْلُ الدُّخَانِ، فَاسْتَقْسَمْتُ بِالأَزْلاَمِ، فَخَرَجَ الَّذِي أَكْرَهُ، فَنَادَيْتُهُمْ بِالأَمَانِ فَوَقَفُوا، فَرَكِبْتُ فَرَسِي حَتَّى جِئْتُهُمْ، وَوَقَعَ فِي نَفْسِي حِينَ لَقِيتُ مَا لَقِيتُ مِنَ الْحَبْسِ عَنْهُمْ أَنْ سَيَظْهَرُ أَمْرُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ لَهُ إِنَّ قَوْمَكَ قَدْ جَعَلُوا فِيكَ الدِّيَةَ‏.‏ وَأَخْبَرْتُهُمْ أَخْبَارَ مَا يُرِيدُ النَّاسُ بِهِمْ، وَعَرَضْتُ عَلَيْهِمِ الزَّادَ وَالْمَتَاعَ، فَلَمْ يَرْزَآنِي وَلَمْ يَسْأَلاَنِي إِلاَّ أَنْ قَالَ أَخْفِ عَنَّا‏.‏ فَسَأَلْتُهُ أَنْ يَكْتُبَ لِي كِتَابَ أَمْنٍ، فَأَمَرَ عَامِرَ بْنَ فُهَيْرَةَ، فَكَتَبَ فِي رُقْعَةٍ مِنْ أَدِيمٍ، ثُمَّ مَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَأَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَقِيَ الزُّبَيْرَ فِي رَكْبٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا تِجَارًا قَافِلِينَ مِنَ الشَّأْمِ، فَكَسَا الزُّبَيْرُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ ثِيَابَ بَيَاضٍ، وَسَمِعَ الْمُسْلِمُونَ بِالْمَدِينَةِ مَخْرَجَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ مَكَّةَ، فَكَانُوا يَغْدُونَ كُلَّ غَدَاةٍ إِلَى الْحَرَّةِ فَيَنْتَظِرُونَهُ، حَتَّى يَرُدَّهُمْ حَرُّ الظَّهِيرَةِ، فَانْقَلَبُوا يَوْمًا بَعْدَ مَا أَطَالُوا انْتِظَارَهُمْ، فَلَمَّا أَوَوْا إِلَى بُيُوتِهِمْ، أَوْفَى رَجُلٌ مِنْ يَهُودَ عَلَى أُطُمٍ مِنْ آطَامِهِمْ لأَمْرٍ يَنْظُرُ إِلَيْهِ، فَبَصُرَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابِهِ مُبَيَّضِينَ يَزُولُ بِهِمُ السَّرَابُ، فَلَمْ يَمْلِكِ الْيَهُودِيُّ أَنْ قَالَ بِأَعْلَى صَوْتِهِ يَا مَعَاشِرَ الْعَرَبِ هَذَا جَدُّكُمُ الَّذِي تَنْتَظِرُونَ‏.‏ فَثَارَ الْمُسْلِمُونَ إِلَى السِّلاَحِ، فَتَلَقَّوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِظَهْرِ الْحَرَّةِ، فَعَدَلَ بِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ حَتَّى نَزَلَ بِهِمْ فِي بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ، وَذَلِكَ يَوْمَ الاِثْنَيْنِ مِنْ شَهْرِ رَبِيعٍ الأَوَّلِ، فَقَامَ أَبُو بَكْرٍ لِلنَّاسِ، وَجَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَامِتًا، فَطَفِقَ مَنْ جَاءَ مِنَ الأَنْصَارِ مِمَّنْ لَمْ يَرَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُحَيِّي أَبَا بَكْرٍ، حَتَّى أَصَابَتِ الشَّمْسُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَقْبَلَ أَبُو بَكْرٍ حَتَّى ظَلَّلَ عَلَيْهِ بِرِدَائِهِ، فَعَرَفَ النَّاسُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ ذَلِكَ، فَلَبِثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ بِضْعَ عَشْرَةَ لَيْلَةً وَأُسِّسَ الْمَسْجِدُ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى، وَصَلَّى فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ رَكِبَ رَاحِلَتَهُ فَسَارَ يَمْشِي مَعَهُ النَّاسُ حَتَّى بَرَكَتْ عِنْدَ مَسْجِدِ الرَّسُولِ صلى الله عليه وسلم بِالْمَدِينَةِ، وَهْوَ يُصَلِّي فِيهِ يَوْمَئِذٍ رِجَالٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَكَانَ مِرْبَدًا لِلتَّمْرِ لِسُهَيْلٍ وَسَهْلٍ غُلاَمَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي حَجْرِ أَسْعَدَ بْنِ زُرَارَةَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ بَرَكَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ ‏"‏ هَذَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ الْمَنْزِلُ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْغُلاَمَيْنِ، فَسَاوَمَهُمَا بِالْمِرْبَدِ لِيَتَّخِذَهُ مَسْجِدًا، فَقَالاَ لاَ بَلْ نَهَبُهُ لَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، ثُمَّ بَنَاهُ مَسْجِدًا، وَطَفِقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْقُلُ مَعَهُمُ اللَّبِنَ فِي بُنْيَانِهِ، وَيَقُولُ وَهُوَ يَنْقُلُ اللَّبِنَ ‏"‏ هَذَا الْحِمَالُ لاَ حِمَالَ خَيْبَرْ هَذَا أَبَرُّ رَبَّنَا وَأَطْهَرْ ‏"‏‏.‏ وَيَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنَّ الأَجْرَ أَجْرُ الآخِرَهْ فَارْحَمِ الأَنْصَارَ وَالْمُهَاجِرَهْ ‏"‏‏.‏ فَتَمَثَّلَ بِشِعْرِ رَجُلٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لَمْ يُسَمَّ لِي‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَلَمْ يَبْلُغْنَا فِي الأَحَادِيثِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَمَثَّلَ بِبَيْتِ شِعْرٍ تَامٍّ غَيْرِ هذه الآيات

ترجمه

ابن شهاب می‌گوید: عبدالرحمن بن مالک مُدلِجی — که برادرزادهٔ سراقه بن مالک بن جُعشُم بود — به من خبر داد که پدرش به او اطلاع داده بود که شنیده است سراقه بن جعشم می‌گفت:

«فرستادگان کفار قریش نزد ما آمدند و اعلام کردند که برای هر یک از رسول خدا ﷺ و ابوبکر، دیهٔ کامل را به عنوان پاداش برای کسی که آنان را بکشد یا دستگیر کند، تعیین کرده‌اند. در حالی که من در یکی از مجالس قومم بنی‌مدلج نشسته بودم، مردی از میان آنان آمد و در حالی که ما نشسته بودیم، بالای سر ما ایستاد و گفت: ‹ای سراقه! من همین الان سیاهیهایی را در ساحل دیدم و گمان می‌کنم آنها محمد و یارانش باشند.› سراقه گفت: من هم فهمیدم که آنها همان افراد هستند، اما به او گفتم: ‹نه، آنها نیستند؛ بلکه تو فلانی و فلانی را دیده‌ای که با چشمان خودمان رفتنشان را دیدیم.› سپس مدتی در مجلس ماندم، بعد برخاستم و به خانه رفتم و به کنیزم دستور دادم اسبم را که پشت تپه‌ای بود بیرون آورد و برایم نگه دارد. نیزه‌ام را برداشتم و از درب پشتی خانه خارج شدم، در حالی که ته نیزه را روی زمین می‌کشیدم و سر آن را پایین نگه داشته بودم تا اینکه به اسبم رسیدم. سوار شدم و آن را به تاخت راندم تا وقتی که به آنان نزدیک شدم، اسبم لغزید و من از آن افتادم. بلند شدم، دست در ترکش کردم و اَزلام (تیرهای فال‌گیری) را بیرون آوردم و با آنها استقسام کردم که آیا زیان رساندن به آنان برایم خوب است یا نه؛ نتیجه‌ای که ناخوشایندم بود ظاهر شد. اما دوباره سوار اسب شدم و اَزلام را نادیده گرفتم و اسب را تازاندم تا اینکه وقتی تلاوت رسول خدا ﷺ را شنیدم — در حالی که ایشان به چپ و راست نگاه نمی‌کردند ولی ابوبکر مدام برمی‌گشت و نگاه می‌کرد — ناگهان دو دست جلویی اسبم تا زانو در زمین فرو رفت و من از آن سقوط کردم. اسب را نهیب زدم و بلند شد، اما به سختی توانست دست‌هایش را از خاک بیرون بکشد. وقتی صاف ایستاد، اثر سم‌هایش مانند دود غباری به آسمان بلند کرد. دوباره با اَزلام فال گرفتم و باز همان نتیجهٔ ناخوشایند ظاهر شد. پس آنان را به امان خواندم و آنها ایستادند. سوار اسب شدم و نزدشان رفتم. وقتی دیدم که چگونه از آسیب رساندن به آنان بازداشته شده‌ام، در دلم یقین پیدا کردم که کار رسول خدا ﷺ پیروز خواهد شد. به ایشان گفتم: ‹قوم شما برای سر شما دیه تعیین کرده است.› و اخبار نقشه‌هایی که مردم علیه آنان داشتند به ایشان گفتم و توشه و کالا برایشان عرضه کردم، اما چیزی از من نپذیرفتند و درخواستی نکردند جز اینکه رسول خدا ﷺ فرمودند: ‹ما را پنهان دار.› سپس از ایشان خواستم سند امنیتی برایم بنویسند. ایشان به عامر بن فهیره دستور دادند و او آن را روی تکه‌ای چرم نوشت، سپس رسول خدا ﷺ راه خود را ادامه دادند.» ابن شهاب می‌گوید: عروه بن زبیر به من خبر داد که رسول خدا ﷺ زبیر را در کاروانی از بازرگانان مسلمان که از شام بازمی‌گشتند ملاقات کردند. زبیر لباس‌های سفیدی به رسول خدا ﷺ و ابوبکر پوشاند. مسلمانان مدینه چون خبر خروج رسول خدا ﷺ از مکه را شنیدند، هر بامداد به حرّه می‌رفتند و منتظر ایشان می‌ماندند تا گرمای نیمروز آنان را بازمی‌گرداند. روزی پس از انتظار طولانی به خانه‌هایشان بازگشتند. وقتی وارد خانه‌ها شدند، مردی یهودی بر بام یکی از برج‌هایشان برای کاری بالا رفته بود که رسول خدا ﷺ و یارانشان را در لباس‌های سفید دید که از میان سراب نمایان شدند. آن یهودی نتوانست خود را کنترل کند و با بلندترین صدایش فریاد زد: «ای گروه عرب! اینک آن بزرگواری که منتظرش بودید!» مسلمانان به سوی سلاح‌ها شتافتند و در بالای حرّه به استقبال رسول خدا ﷺ رفتند. پیامبر ﷺ با آنان به سمت راست متمایل شدند و در قبیلهٔ بنی‌عمرو بن عوف فرود آمدند؛ این واقعه در روز دوشنبه ماه ربیع‌الاول رخ داد. ابوبکر برای پذیرایی مردم برخاست و رسول خدا ﷺ ساکت نشستند. برخی از انصار که آمده بودند و پیش از این رسول خدا ﷺ را ندیده بودند، شروع به سلام دادن به ابوبکر کردند، تا اینکه آفتاب بر رسول خدا ﷺ تابید و ابوبکر پیش آمد و با ردای خود بر ایشان سایه افکند؛ آنگاه مردم رسول خدا ﷺ را شناختند. رسول خدا ﷺ ده شب در بنی‌عمرو بن عوف ماندند و مسجدی که بر پایهٔ تقوا بنا شد (مسجد قبا) تأسیس گردید و رسول خدا ﷺ در آن نماز خواندند. سپس بر مرکب خود سوار شدند و مردم پیاده همراه ایشان حرکت کردند تا اینکه شتر ایشان در محل مسجد رسول خدا ﷺ در مدینه زانو زد. در آن روز مردانی از مسلمان

ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمه‌شده از عربی.

پیام اصلی

خداوند در هجرت از پیامبر ﷺ محافظت کرد و سپس انصار از او استقبال کردند.

پیشینه و سبب بیان

این حدیث هجرت پیامبر ﷺ و ابوبکر از مکه به مدینه را شرح می‌دهد: سراقه آن دو را تعقیب کرد، اما پس از موانعی شگفت‌انگیز، گذاشت با امنیت به راه خود ادامه دهند. سپس مسلمانان مدینه از پیامبر ﷺ استقبال کردند.

توضیح واژه‌های دشوار
دیه

غرامت معینی که به خانواده فرد کشته‌شده پرداخت می‌شود.

تیرهای فال‌گیری

تیرهایی که پیش از اسلام برای تصمیم‌گیری از راه قرعه به کار می‌رفتند.

انصار

مسلمانان مدینه که از پیامبر ﷺ و مهاجران مکه استقبال و از آنان حمایت کردند.

برداشت‌های عالمان

عالمان کلاسیک اشاره می‌کنند که خداوند در جریان هجرت از پیامبر ﷺ محافظت کرد و سراقه سرانجام از قصد خصمانه خود دست کشید. استفاده او از تیرهای فال‌گیری به‌عنوان بخشی از زندگی‌اش پیش از اسلام آوردن نقل شده است، نه به‌عنوان عملی مجاز در اسلام. ورود به مدینه فضیلت انصار و برادری میان انصار و مهاجران را نشان می‌دهد. عالمان همچنین از ساخت مسجد نتیجه می‌گیرند که خود پیامبر ﷺ در آن مشارکت داشت و زمین مسجد باید با دقت و به‌طور مشروع تهیه شود.

درس‌هایی برای امروز
  1. هنگامی که در پی کار نیک هستید، استوار بمانید و ضمن به‌کارگیری تدابیر عاقلانه، به خدا توکل کنید.
  2. همانند انصار که به مهاجران یاری رساندند، با کمک عملی از تازه‌واردان جامعه خود استقبال کنید.
  3. خود در کارهای سودمند برای همگان مشارکت کنید و با دارایی‌ها، به‌ویژه اموال یتیمان، با دقت و عدالت رفتار کنید.
الْحَدِيثُ الشَّرِيفُ

هر روز یک حدیث، به زبان خودت

اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه می‌دهد؛ حتی به‌صورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.