تفسیر نبوی قرآن · Sahih al-Bukhari

Sahih al-Bukhari، حدیث 4677

روایت‌شده توسط Ka'b ibn Malik. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.

Sahih (معتبر)کتاب: تفسیر نبوی قرآن
صحيح البخاري
چه کسی روایت کرد؟

به روایت Ka'b ibn Malik

Sahih (معتبر)

صحيح البخاري در مجموع معتبر دانسته می‌شود.

روایت

متن عربی

حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي شُعَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ أَعْيَنَ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ رَاشِدٍ، أَنَّ الزُّهْرِيَّ، حَدَّثَهُ قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ،، وَهْوَ أَحَدُ الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ تِيبَ عَلَيْهِمْ أَنَّهُ لَمْ يَتَخَلَّفْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا قَطُّ غَيْرَ غَزْوَتَيْنِ غَزْوَةِ الْعُسْرَةِ وَغَزْوَةِ بَدْرٍ‏.‏ قَالَ فَأَجْمَعْتُ صِدْقَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ضُحًى، وَكَانَ قَلَّمَا يَقْدَمُ مِنْ سَفَرٍ سَافَرَهُ إِلاَّ ضُحًى وَكَانَ يَبْدَأُ بِالْمَسْجِدِ، فَيَرْكَعُ رَكْعَتَيْنِ، وَنَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ كَلاَمِي وَكَلاَمِ صَاحِبَىَّ، وَلَمْ يَنْهَ عَنْ كَلاَمِ أَحَدٍ مِنَ الْمُتَخَلِّفِينَ غَيْرِنَا، فَاجْتَنَبَ النَّاسُ كَلاَمَنَا، فَلَبِثْتُ كَذَلِكَ حَتَّى طَالَ عَلَىَّ الأَمْرُ، وَمَا مِنْ شَىْءٍ أَهَمُّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ أَمُوتَ فَلاَ يُصَلِّي عَلَىَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَوْ يَمُوتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَكُونَ مِنَ النَّاسِ بِتِلْكَ الْمَنْزِلَةِ، فَلاَ يُكَلِّمُنِي أَحَدٌ مِنْهُمْ، وَلاَ يُصَلِّي عَلَىَّ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَوْبَتَنَا عَلَى نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ بَقِيَ الثُّلُثُ الآخِرُ مِنَ اللَّيْلِ، وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ أُمِّ سَلَمَةَ، وَكَانَتْ أُمُّ سَلَمَةَ مُحْسِنَةً فِي شَأْنِي مَعْنِيَّةً فِي أَمْرِي، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا أُمَّ سَلَمَةَ تِيبَ عَلَى كَعْبٍ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ أَفَلاَ أُرْسِلُ إِلَيْهِ فَأُبَشِّرَهُ قَالَ ‏"‏ إِذًا يَحْطِمَكُمُ النَّاسُ فَيَمْنَعُونَكُمُ النَّوْمَ سَائِرَ اللَّيْلَةِ ‏"‏‏.‏ حَتَّى إِذَا صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلاَةَ الْفَجْرِ آذَنَ بِتَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْنَا، وَكَانَ إِذَا اسْتَبْشَرَ اسْتَنَارَ وَجْهُهُ حَتَّى كَأَنَّهُ قِطْعَةٌ مِنَ الْقَمَرِ، وَكُنَّا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ الَّذِينَ خُلِّفُوا عَنِ الأَمْرِ الَّذِي قُبِلَ مِنْ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ اعْتَذَرُوا حِينَ أَنْزَلَ اللَّهُ لَنَا التَّوْبَةَ، فَلَمَّا ذُكِرَ الَّذِينَ كَذَبُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْمُتَخَلِّفِينَ، وَاعْتَذَرُوا بِالْبَاطِلِ، ذُكِرُوا بِشَرِّ مَا ذُكِرَ بِهِ أَحَدٌ قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ ‏{‏يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لاَ تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ‏}‏ الآيَةَ‏.‏

ترجمه

محمد به من حدیث کرد، احمد بن ابی‌شعیب به ما حدیث کرد، موسی بن اعین به ما حدیث کرد، اسحاق بن راشد به ما حدیث کرد که زهری به او خبر داد و گفت: عبدالرحمن بن عبدالله بن کعب بن مالک از پدرش به من خبر داد و گفت: از پدرم کعب بن مالک شنیدم - که یکی از آن سه نفری بود که توبه‌اش پذیرفته شد - که او هرگز در هیچ غزوه‌ای که رسول الله ﷺ در آن شرکت کرده بود، از ایشان جا نماند، مگر در دو غزوه: غزوه عُسره (تبوک) و غزوه بدر. گفت: تصمیم گرفتم که نزد رسول الله ﷺ راست بگویم و این در وقت چاشت بود. ایشان به ندرت از سفری بازمی‌گشتند مگر در وقت چاشت، و ابتدا به مسجد می‌رفتند و دو رکعت نماز می‌خواندند. پیامبر ﷺ مردم را از سخن گفتن با من و دو یارم نهی فرمود، اما هیچ‌یک دیگر از کسانی را که جا مانده بودند منع نکرد. پس مردم از صحبت با ما دوری کردند و من در آن حالت ماندم تا اینکه کار بر من دشوار گشت. هیچ چیز برایم مهم‌تر از این نبود که بمیرم و پیامبر ﷺ بر من نماز نخواند، یا رسول الله ﷺ رحلت کند و من در میان مردم به آن جایگاه برسم که کسی با من سخن نگوید و بر من نماز نخواند. سپس خداوند توبه ما را در آخرین ثلث شب بر پیامبرش ﷺ نازل فرمود، در حالی که رسول الله ﷺ نزد ام سلمه بود. ام سلمه نسبت به من خوش‌رفتار بود و در کارم دلسوزی می‌کرد. رسول الله ﷺ فرمود:

«ای ام سلمه! توبه کعب پذیرفته شد.» گفت: آیا کسی را به سوی او بفرستم تا مژده دهم؟ فرمود: «اگر چنین کنی، مردم بر شما هجوم می‌آورند و تمام شب را نمی‌گذارند بخوابید.» تا اینکه چون رسول الله ﷺ نماز صبح را خواند، توبه خداوند بر ما را اعلام فرمود. هرگاه شاد می‌شد، چهره‌اش چنان روشن می‌گشت که گویی پاره‌ای از ماه است. ما سه نفر که امرمان به تأخیر افتاده بود، جدا از کسانی بودیم که عذر آوردند و عذرشان پذیرفته شد. اما هنگامی که یاد کسانی شد که به رسول الله ﷺ دروغ گفته و جا مانده بودند و به باطل عذر تراشیده بودند، به بدترین وجه از آنان یاد شد. خداوند سبحان فرمود: {هنگامی که به سوی آنان بازگردید، نزد شما عذرتراشی می‌کنند. بگو: عذرتراشی نکنید، هرگز شما را باور نخواهیم کرد. خداوند ما را از اخبار شما آگاه ساخته است و اکنون خدا و رسولش اعمال شما را خواهند دید}.

ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمه‌شده از عربی.

پیام اصلی

کعب راست‌گویی را برگزید و خداوند توبه آن سه نفر را پذیرفت.

پیشینه و سبب بیان

کعب بن مالک از غیبت خود در لشکرکشی تبوک، تصمیمش برای پاسخ‌گویی صادقانه به پیامبر ﷺ و مدتی می‌گوید که مسلمانان از او و دو همراهش کناره گرفتند. خداوند توبه آنان را پذیرفت و آیاتی درباره این موضوع در سوره توبه نازل کرد.

توضیح واژه‌های دشوار
آن سه نفری که توبه‌شان پذیرفته شد

کعب بن مالک و دو همراهش که رسیدگی به ماجرایشان به تأخیر افتاد تا خداوند توبه‌شان را پذیرفت.

لشکرکشی عُسره

نامی برای لشکرکشی تبوک که در شرایط دشواری انجام شد.

فجر

نماز واجب صبح که پیش از طلوع آفتاب خوانده می‌شود.

برداشت‌های عالمان

عالمان کلاسیک، از جمله نووی و ابن حجر، تأکید می‌کنند که اعتراف صادقانه کعب از بهانه‌ای دروغین بهتر بود. آنان از این روایت می‌آموزند که توبه راستین با صداقت، شکیبایی و پذیرفتن پیامدهای خطا همراه است. این روایت همچنین نشان می‌دهد که کناره‌گیری اجتماعیِ موقت در این مورد خاص اقدامی تربیتی بود؛ اما مجوزی عمومی برای دوری‌کردن خودسرانه از دیگران نیست.

درس‌هایی برای امروز
  1. هنگام توضیح خطایتان راست بگویید، حتی اگر دروغ در کوتاه‌مدت به سودتان به نظر برسد.
  2. با پذیرفتن صادقانه خطا، درخواست آمرزش از خداوند و اصلاح رفتارتان توبه کنید.
  3. برای بازگشت کسی که توبه کرده است فرصت فراهم کنید و از غیبت یا تحقیر بی‌دلیل بپرهیزید.
الْحَدِيثُ الشَّرِيفُ

هر روز یک حدیث، به زبان خودت

اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه می‌دهد؛ حتی به‌صورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.