Sahih al-Bukhari، حدیث 6899
متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.
روایت
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بِشْرٍ، إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الأَسَدِيُّ حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ أَبِي عُثْمَانَ، حَدَّثَنِي أَبُو رَجَاءٍ، مِنْ آلِ أَبِي قِلاَبَةَ حَدَّثَنِي أَبُو قِلاَبَةَ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، أَبْرَزَ سَرِيرَهُ يَوْمًا لِلنَّاسِ، ثُمَّ أَذِنَ لَهُمْ فَدَخَلُوا فَقَالَ مَا تَقُولُونَ فِي الْقَسَامَةِ قَالَ نَقُولُ الْقَسَامَةُ الْقَوَدُ بِهَا حَقٌّ، وَقَدْ أَقَادَتْ بِهَا الْخُلَفَاءُ. قَالَ لِي مَا تَقُولُ يَا أَبَا قِلاَبَةَ وَنَصَبَنِي لِلنَّاسِ. فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عِنْدَكَ رُءُوسُ الأَجْنَادِ وَأَشْرَافُ الْعَرَبِ، أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ خَمْسِينَ مِنْهُمْ شَهِدُوا عَلَى رَجُلٍ مُحْصَنٍ بِدِمَشْقَ أَنَّهُ قَدْ زَنَى، لَمْ يَرَوْهُ أَكُنْتَ تَرْجُمُهُ قَالَ لاَ. قُلْتُ أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ خَمْسِينَ مِنْهُمْ شَهِدُوا عَلَى رَجُلٍ بِحِمْصَ أَنَّهُ سَرَقَ أَكُنْتَ تَقْطَعُهُ وَلَمْ يَرَوْهُ قَالَ لاَ. قُلْتُ فَوَاللَّهِ مَا قَتَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَطُّ، إِلاَّ فِي إِحْدَى ثَلاَثِ خِصَالٍ رَجُلٌ قَتَلَ بِجَرِيرَةِ نَفْسِهِ فَقُتِلَ، أَوْ رَجُلٌ زَنَى بَعْدَ إِحْصَانٍ، أَوْ رَجُلٌ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَارْتَدَّ عَنِ الإِسْلاَمِ. فَقَالَ الْقَوْمُ أَوَلَيْسَ قَدْ حَدَّثَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَطَعَ فِي السَّرَقِ وَسَمَرَ الأَعْيُنَ، ثُمَّ نَبَذَهُمْ فِي الشَّمْسِ. فَقُلْتُ أَنَا أُحَدِّثُكُمْ حَدِيثَ أَنَسٍ، حَدَّثَنِي أَنَسٌ أَنَّ نَفَرًا مِنْ عُكْلٍ ثَمَانِيَةً قَدِمُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَبَايَعُوهُ عَلَى الإِسْلاَمِ، فَاسْتَوْخَمُوا الأَرْضَ فَسَقِمَتْ أَجْسَامُهُمْ، فَشَكَوْا ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَفَلاَ تَخْرُجُونَ مَعَ رَاعِينَا فِي إِبِلِهِ، فَتُصِيبُونَ مِنْ أَلْبَانِهَا وَأَبْوَالِهَا ". قَالُوا بَلَى، فَخَرَجُوا فَشَرِبُوا مِنْ أَلْبَانِهَا وَأَبْوَالِهَا فَصَحُّوا، فَقَتَلُوا رَاعِيَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَطْرَدُوا النَّعَمَ، فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَرْسَلَ فِي آثَارِهِمْ، فَأُدْرِكُوا فَجِيءَ بِهِمْ، فَأَمَرَ بِهِمْ فَقُطِّعَتْ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ، وَسَمَرَ أَعْيُنَهُمْ، ثُمَّ نَبَذَهُمْ فِي الشَّمْسِ حَتَّى مَاتُوا. قُلْتُ وَأَىُّ شَىْءٍ أَشَدُّ مِمَّا صَنَعَ هَؤُلاَءِ ارْتَدُّوا عَنِ الإِسْلاَمِ وَقَتَلُوا وَسَرَقُوا. فَقَالَ عَنْبَسَةُ بْنُ سَعِيدٍ وَاللَّهِ إِنْ سَمِعْتُ كَالْيَوْمِ قَطُّ. فَقُلْتُ أَتَرُدُّ عَلَىَّ حَدِيثِي يَا عَنْبَسَةُ قَالَ لاَ، وَلَكِنْ جِئْتَ بِالْحَدِيثِ عَلَى وَجْهِهِ، وَاللَّهِ لاَ يَزَالُ هَذَا الْجُنْدُ بِخَيْرٍ مَا عَاشَ هَذَا الشَّيْخُ بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ. قُلْتُ وَقَدْ كَانَ فِي هَذَا سُنَّةٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَلَيْهِ نَفَرٌ مِنَ الأَنْصَارِ فَتَحَدَّثُوا عِنْدَهُ، فَخَرَجَ رَجُلٌ مِنْهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ فَقُتِلَ، فَخَرَجُوا بَعْدَهُ، فَإِذَا هُمْ بِصَاحِبِهِمْ يَتَشَحَّطُ فِي الدَّمِ، فَرَجَعُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ صَاحِبُنَا كَانَ تَحَدَّثَ مَعَنَا، فَخَرَجَ بَيْنَ أَيْدِينَا، فَإِذَا نَحْنُ بِهِ يَتَشَحَّطُ فِي الدَّمِ. فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " بِمَنْ تَظُنُّونَ أَوْ تَرَوْنَ قَتَلَهُ ". قَالُوا نَرَى أَنَّ الْيَهُودَ قَتَلَتْهُ. فَأَرْسَلَ إِلَى الْيَهُودِ فَدَعَاهُمْ. فَقَالَ " آنْتُمْ قَتَلْتُمْ هَذَا ". قَالُوا لاَ. قَالَ " أَتَرْضَوْنَ نَفَلَ خَمْسِينَ مِنَ الْيَهُودِ مَا قَتَلُوهُ ". فَقَالُوا مَا يُبَالُونَ أَنْ يَقْتُلُونَا أَجْمَعِينَ ثُمَّ يَنْتَفِلُونَ. قَالَ " أَفَتَسْتَحِقُّونَ الدِّيَةَ بِأَيْمَانِ خَمْسِينَ مِنْكُمْ ". قَالُوا مَا كُنَّا لِنَحْلِفَ، فَوَدَاهُ مِنْ عِنْدِهِ. قُلْتُ وَقَدْ كَانَتْ هُذَيْلٌ خَلَعُوا خَلِيعًا لَهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَطَرَقَ أَهْلَ بَيْتٍ مِنَ الْيَمَنِ بِالْبَطْحَاءِ فَانْتَبَهَ لَهُ رَجُلٌ مِنْهُمْ فَحَذَفَهُ بِالسَّيْفِ فَقَتَلَهُ، فَجَاءَتْ هُذَيْلٌ فَأَخَذُوا الْيَمَانِيَ فَرَفَعُوهُ إِلَى عُمَرَ بِالْمَوْسِمِ وَقَالُوا قَتَلَ صَاحِبَنَا. فَقَالَ إِنَّهُمْ قَدْ خَلَعُوهُ. فَقَالَ يُقْسِمُ خَمْسُونَ مِنْ هُذَيْلٍ مَا خَلَعُوهُ. قَالَ فَأَقْسَمَ مِنْهُمْ تِسْعَةٌ وَأَرْبَعُونَ رَجُلاً، وَقَدِمَ رَجُلٌ مِنْهُمْ مِنَ الشَّأْمِ فَسَأَلُوهُ أَنْ يُقْسِمَ فَافْتَدَى يَمِينَهُ مِنْهُمْ بِأَلْفِ دِرْهَمٍ، فَأَدْخَلُوا مَكَانَهُ رَجُلاً آخَرَ، فَدَفَعَهُ إِلَى أَخِي الْمَقْتُولِ فَقُرِنَتْ يَدُهُ بِيَدِهِ، قَالُوا فَانْطَلَقَا وَالْخَمْسُونَ الَّذِينَ أَقْسَمُوا حَتَّى إِذَا كَانُوا بِنَخْلَةَ، أَخَذَتْهُمُ السَّمَاءُ فَدَخَلُوا فِي غَارٍ فِي الْجَبَلِ، فَانْهَجَمَ الْغَارُ عَلَى الْخَمْسِينَ الَّذِينَ أَقْسَمُوا فَمَاتُوا جَمِيعًا، وَأَفْلَتَ الْقَرِينَانِ وَاتَّبَعَهُمَا حَجَرٌ فَكَسَرَ رِجْلَ أَخِي الْمَقْتُولِ، فَعَاشَ حَوْلاً ثُمَّ مَاتَ. قُلْتُ وَقَدْ كَانَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مَرْوَانَ أَقَادَ رَجُلاً بِالْقَسَامَةِ ثُمَّ نَدِمَ بَعْدَ مَا صَنَعَ، فَأَمَرَ بِالْخَمْسِينَ الَّذِينَ أَقْسَمُوا فَمُحُوا مِنَ الدِّيوَانِ وَسَيَّرَهُمْ إِلَى الشَّأْمِ.
قتیبة بن سعید به ما حدیث کرد، ابوبشر اسماعیل بن ابراهیم اسدی به ما حدیث کرد، حجاج بن ابی عثمان به ما حدیث کرد، ابورجاء از خاندان ابوقلابه برایم حدیث کرد، ابوقلابه برایم حدیث کرد: که عمر بن عبدالعزیز روزی تخت خود را برای مردم بیرون آورد، سپس به آنان اجازه ورود داد و ایشان وارد شدند. فرمود:
«درباره قسامه چه میگویید؟» گفتند: «میگوییم که قصاص بر اساس قسامه حق است و خلفای پیشین نیز بر اساس آن قصاص کردهاند.» به من فرمود: «ای ابوقلابه! تو چه میگویی؟» و مرا در برابر مردم قرار داد. گفتم: «ای امیرالمؤمنین! نزد شما سران لشکر و بزرگان عرب هستند. آیا اگر پنجاه نفر از آنان بر مردی مُحصَن (همسردار) در دمشق شهادت دهند که زنا کرده است، در حالی که او را ندیدهاند، آیا او را رجم میکنید؟» فرمود: «خیر.» گفتم: «آیا اگر پنجاه نفر از آنان بر مردی در حمص شهادت دهند که دزدی کرده است، دستش را قطع میکنید در حالی که او را ندیدهاند؟» فرمود: «خیر.» گفتم: «به خدا سوگند! رسول الله ﷺ هرگز کسی را نکشت مگر در یکی از سه مورد: مردی که به سبب جنایت خودش کسی را کشت و کشته شد؛ یا مردی که پس از احصان زنا کرد؛ یا مردی که با خدا و رسولش جنگید و از اسلام مرتد شد.» قوم گفتند: «آیا انس بن مالک روایت نکرده که رسول الله ﷺ دست دزدان را قطع کرد، چشمانشان را میل کشید و سپس آنان را در آفتاب انداخت؟» گفتم: «من حدیث انس را برایتان بیان میکنم. انس برایم حدیث کرد که هشت نفر از قبیله عُکل نزد رسول الله ﷺ آمدند و بر اسلام بیعت کردند. اما هوای مدینه با آنان سازگار نبود و بیمار شدند. این موضوع را به رسول الله ﷺ شکایت کردند، ایشان فرمودند: «آیا با چوپان شتران ما خارج نمیشوید تا از شیر و ادرار شترانش بنوشید؟» گفتند: «بله.» پس خارج شدند و از شیر و ادرار شتران نوشیدند و بهبود یافتند. سپس چوپان رسول الله ﷺ را کشتند و شتران را بردند. این خبر به رسول الله ﷺ رسید، پس کسانی را در پی آنان فرستاد. دستگیر شدند و آورده شدند، ایشان دستور دادند و دستها و پاهایشان قطع شد، چشمانشان میل کشیده شد و در آفتاب انداخته شدند تا مردند.» گفتم: «چه چیزی سنگینتر از کاری است که اینان کردند؟ از اسلام مرتد شدند، کشتند و دزدیدند.» عنسبة بن سعید گفت: «به خدا سوگند! هرگز مانند امروز نشنیده بودم.» گفتم: «ای عنسبة! آیا حدیث مرا رد میکنی؟» گفت: «خیر، بلکه حدیث را همانگونه که باید بیان کردی. به خدا سوگند! این لشکر همواره در خیر خواهد بود مادامی که این شیخ در میانشان زنده است.» گفتم: «در این ماجرا سنتی از رسول الله ﷺ وجود دارد. گروهی از انصار نزد پیامبر ﷺ آمدند و با ایشان سخن گفتند، مردی از میان آنان بیرون رفت و کشته شد. پس از او بیرون رفتند و دیدند که companionشان در خون غلتیده است. به نزد رسول الله ﷺ بازگشتند و گفتند: «ای رسول خدا! یار ما که با ما سخن گفته بود و پیش روی ما خارج شده بود، او را در خون غلتیده یافتیم.» رسول الله ﷺ خارج شدند و فرمودند: «چه کسی را گمان میبرید یا میبینید که او را کشته است؟» گفتند: «گمان میکنیم یهودیان او را کشتهاند.» ایشان یهودیان را فراخواندند و پرسیدند: «آیا شما این شخص را کشتهاید؟» گفتند: «خیر.» به انصار فرمودند: «آیا راضی میشوید که پنجاه یهودی قسم بخورند که او را نکشتهاند؟» گفتند: «آنان باکی ندارند که همه ما را بکشند و سپس قسم دروغ بخورند.» فرمودند: «آیا دیه را با قسم پنجاه نفر از خودتان دریافت میکنید؟» گفتند: «ما قسم نمیخوریم.» پس پیامبر ﷺ از جانب خود دیه را پرداخت کردند.» گفتم: «قبیله هذیل در جاهلیت مردی را از خود طرد کرده بودند. او شبانه به خانهای از اهل یمن در بطحاء حمله کرد تا دزدی کند، اما مردی از آن خانواده متوجه شد و با شمشیر او را کشت. هذیلیها آمدند و آن یمنی را گرفتند و در موسم حج نزد عمر بردند و گفتند: «او یار ما را کشته است.» یمنی گفت: «اینان او را طرد کرده بودند.» عمر فرمود: «پنجاه نفر از هذیل قسم بخورند که او را طرد نکردهاند.» چهل و نه نفر از آنان قسم خوردند و مردی از آنان از شام آمد، از او خواستند قسم بخورد اما او قسم خود را به هزار درهم بازخرید. مرد دیگری را جایگزین او کردند و او را به برادر مقتول سپردند و دستشان را به هم بستند. گفته شد که آن دو و پنجاه نفری که قسم خورده بودند راه افتادند، وقتی به نخله رسیدند باران گرفت و وارد غاری در کوه شدند. غار بر سر آن پنجاه نفر که قسم دروغ خورده بودند فرو ریخت و همگی مردند، جز آن دو نفر که دست بسته بودند که نجات یافتند. اما سنگی بر پای برادر مقتول افتاد و شکست و او یک سال زیست و سپس مرد.» گفتم: «عبدالملک بن مروان مردی را بر اساس قسامه قصاص کرد، اما پس از آن پشیمان شد. دستور داد نام آن پنجاه نفر که قسم خورده بودند از دیوان پاک شود و آنان را به شام تبعید کرد.»
ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمهشده از عربی.
قَسامه در پروندههای قتل و پرداخت خونبها، رسیدگی دقیق به ادله را میطلبد.
رویهای در برخی پروندههای قتل که در آن شمار معینی سوگند، مطابق دستور شرع، ادا میشود.
مجازات قانونیِ متناسب با جرم که با رعایت شرایط سختگیرانه و از طریق مرجع قضایی صالح اجرا میشود.
غرامت مالیِ تعیینشده در شرع که به بازماندگان فرد کشتهشده پرداخت میشود.
عالمان کلاسیک بر پایهٔ این گزارشها دربارهٔ چگونگی اجرای قَسامه در پروندههای قتل و پیامدهای سوگندها بحث کردهاند. مذاهب فقهی دربارهٔ بخشهایی از این رویه، از جمله اینکه چه کسانی سوگند میخورند و در چه زمانی قصاص یا دیه لازم میشود، اختلاف نظر دارند. مقایسهٔ ابوقلابه تأکید میکند که اتهام نباید بدون رعایت قواعد مقررِ اثبات، به مجازات بینجامد. گزارش مربوط به انصار نیز نشان میدهد که پیامبر ﷺ طرفی را که مایل به سوگند نبود مجبور نکرد و خود دیه را پرداخت.
- هیچکس را بدون بررسی دقیق ادله و رویهٔ معتبر به جرمی سنگین متهم نکنید.
- پروندههای قتل و مجازاتها را به مراجع قضایی صالح بسپارید؛ هرگز خودسرانه دست به قصاص نزنید.
- سوگند را مسئولیتی سنگین بدانید و بدون آگاهی راستین سوگند نخورید.
این روایت همان رویه را در ارتباط با قتلی حلنشده و سوگندهایی که در آن مطرح میشود بررسی میکند.
Sahih al-Bukhari · #6898 (Sahih)این متن جزئیات بیشتری دربارهٔ پروندهٔ مرد کشتهشده و اجرای قَسامه ارائه میدهد.
Sahih al-Bukhari · #6864 (Sahih)این روایت بر اهمیت داوری دربارهٔ خونریزی تأکید میکند که موضوع محوری این گزارشهاست.
هر روز یک حدیث، به زبان خودت
اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه میدهد؛ حتی بهصورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.