کتاب ایمان · Sahih Muslim

Sahih Muslim، حدیث 479

روایت‌شده توسط Anas ibn Malik. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.

Sahih (معتبر)کتاب: کتاب ایمان
صحيح مسلم
چه کسی روایت کرد؟

به روایت Anas ibn Malik

Sahih (معتبر)

صحيح مسلم در مجموع معتبر دانسته می‌شود.

روایت

متن عربی

حَدَّثَنَا أَبُو الرَّبِيعِ الْعَتَكِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، حَدَّثَنَا مَعْبَدُ بْنُ هِلاَلٍ الْعَنَزِيُّ، ح وَحَدَّثَنَاهُ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، حَدَّثَنَا مَعْبَدُ بْنُ هِلاَلٍ الْعَنَزِيُّ، قَالَ انْطَلَقْنَا إِلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَتَشَفَّعْنَا بِثَابِتٍ فَانْتَهَيْنَا إِلَيْهِ وَهُوَ يُصَلِّي الضُّحَى فَاسْتَأْذَنَ لَنَا ثَابِتٌ فَدَخَلْنَا عَلَيْهِ وَأَجْلَسَ ثَابِتًا مَعَهُ عَلَى سَرِيرِهِ فَقَالَ لَهُ يَا أَبَا حَمْزَةَ إِنَّ إِخْوَانَكَ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ يَسْأَلُونَكَ أَنْ تُحَدِّثَهُمْ حَدِيثَ الشَّفَاعَةِ ‏.‏ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ مَاجَ النَّاسُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ فَيَأْتُونَ آدَمَ فَيَقُولُونَ لَهُ اشْفَعْ لِذُرِّيَّتِكَ ‏.‏ فَيَقُولُ لَسْتُ لَهَا وَلَكِنْ عَلَيْكُمْ بِإِبْرَاهِيمَ - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - فَإِنَّهُ خَلِيلُ اللَّهِ ‏.‏ فَيَأْتُونَ إِبْرَاهِيمَ فَيَقُولُ لَسْتُ لَهَا وَلَكِنْ عَلَيْكُمْ بِمُوسَى - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - فَإِنَّهُ كَلِيمُ اللَّهِ ‏.‏ فَيُؤْتَى مُوسَى فَيَقُولُ لَسْتُ لَهَا وَلَكِنْ عَلَيْكُمْ بِعِيسَى - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - فَإِنَّهُ رُوحُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ ‏.‏ فَيُؤْتَى عِيسَى فَيَقُولُ لَسْتُ لَهَا وَلَكِنْ عَلَيْكُمْ بِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم فَأُوتَى فَأَقُولُ أَنَا لَهَا ‏.‏ فَأَنْطَلِقُ فَأَسْتَأْذِنُ عَلَى رَبِّي فَيُؤْذَنُ لِي فَأَقُومُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَأَحْمَدُهُ بِمَحَامِدَ لاَ أَقْدِرُ عَلَيْهِ الآنَ يُلْهِمُنِيهِ اللَّهُ ثُمَّ أَخِرُّ لَهُ سَاجِدًا فَيُقَالُ لِي يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ وَقُلْ يُسْمَعْ لَكَ وَسَلْ تُعْطَهْ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ فَأَقُولُ رَبِّ أُمَّتِي أُمَّتِي ‏.‏ فَيُقَالُ انْطَلِقْ فَمَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ بُرَّةٍ أَوْ شَعِيرَةٍ مِنْ إِيمَانٍ فَأَخْرِجْهُ مِنْهَا ‏.‏ فَأَنْطَلِقُ فَأَفْعَلُ ثُمَّ أَرْجِعُ إِلَى رَبِّي فَأَحْمَدُهُ بِتِلْكَ الْمَحَامِدِ ثُمَّ أَخِرُّ لَهُ سَاجِدًا فَيُقَالُ لِي يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ وَقُلْ يُسْمَعْ لَكَ وَسَلْ تُعْطَهْ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ ‏.‏ فَأَقُولُ أُمَّتِي أُمَّتِي ‏.‏ فَيُقَالُ لِي انْطَلِقْ فَمَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ إِيمَانٍ فَأَخْرِجْهُ مِنْهَا ‏.‏ فَأَنْطَلِقُ فَأَفْعَلُ ثُمَّ أَعُودُ إِلَى رَبِّي فَأَحْمَدُهُ بِتِلْكَ الْمَحَامِدِ ثُمَّ أَخِرُّ لَهُ سَاجِدًا فَيُقَالُ لِي يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ وَقُلْ يُسْمَعْ لَكَ وَسَلْ تُعْطَهْ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ فَأَقُولُ يَا رَبِّ أُمَّتِي أُمَّتِي ‏.‏ فَيُقَالُ لِي انْطَلِقْ فَمَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ أَدْنَى أَدْنَى أَدْنَى مِنْ مِثْقَالِ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ إِيمَانٍ فَأَخْرِجْهُ مِنَ النَّارِ فَأَنْطَلِقُ فَأَفْعَلُ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثُ أَنَسٍ الَّذِي أَنْبَأَنَا بِهِ فَخَرَجْنَا مِنْ عِنْدِهِ فَلَمَّا كُنَّا بِظَهْرِ الْجَبَّانِ قُلْنَا لَوْ مِلْنَا إِلَى الْحَسَنِ فَسَلَّمْنَا عَلَيْهِ وَهُوَ مُسْتَخْفٍ فِي دَارِ أَبِي خَلِيفَةَ - قَالَ - فَدَخَلْنَا عَلَيْهِ فَسَلَّمْنَا عَلَيْهِ فَقُلْنَا يَا أَبَا سَعِيدٍ جِئْنَا مِنْ عِنْدِ أَخِيكَ أَبِي حَمْزَةَ فَلَمْ نَسْمَعْ مِثْلَ حَدِيثٍ حَدَّثَنَاهُ فِي الشَّفَاعَةِ قَالَ هِيهِ ‏.‏ فَحَدَّثْنَاهُ الْحَدِيثَ ‏.‏ فَقَالَ هِيهِ ‏.‏ قُلْنَا مَا زَادَنَا ‏.‏ قَالَ قَدْ حَدَّثَنَا بِهِ مُنْذُ عِشْرِينَ سَنَةً وَهُوَ يَوْمَئِذٍ جَمِيعٌ وَلَقَدْ تَرَكَ شَيْئًا مَا أَدْرِي أَنَسِيَ الشَّيْخُ أَوْ كَرِهَ أَنْ يُحَدِّثَكُمْ فَتَتَّكِلُوا ‏.‏ قُلْنَا لَهُ حَدِّثْنَا ‏.‏ فَضَحِكَ وَقَالَ خُلِقَ الإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ مَا ذَكَرْتُ لَكُمْ هَذَا إِلاَّ وَأَنَا أُرِيدُ أَنْ أُحَدِّثَكُمُوهُ ‏"‏ ثُمَّ أَرْجِعُ إِلَى رَبِّي فِي الرَّابِعَةِ فَأَحْمَدُهُ بِتِلْكَ الْمَحَامِدِ ثُمَّ أَخِرُّ لَهُ سَاجِدًا فَيُقَالُ لِي يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ وَقُلْ يُسْمَعْ لَكَ وَسَلْ تُعْطَ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ ‏.‏ فَأَقُولُ يَا رَبِّ ائْذَنْ لِي فِيمَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏.‏ قَالَ لَيْسَ ذَاكَ لَكَ - أَوْ قَالَ لَيْسَ ذَاكَ إِلَيْكَ - وَلَكِنْ وَعِزَّتِي وَكِبْرِيَائِي وَعَظَمَتِي وَجِبْرِيَائِي لأُخْرِجَنَّ مَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَشْهَدُ عَلَى الْحَسَنِ أَنَّهُ حَدَّثَنَا بِهِ أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ أُرَاهُ قَالَ قَبْلَ عِشْرِينَ سَنَةً وَهُوَ يَوْمَئِذٍ جَمِيعٌ ‏.‏

ترجمه

مَعْبَد بن هلال عَنَزی روایت کرده است: ما به همراه ثابت نزد انس بن مالک رفتیم و وقتی به او رسیدیم که مشغول نماز ضحی بود. ثابت برای ما اجازه خواست و ما وارد شدیم؛ انس، ثابت را کنار خود بر تختش نشاند. ثابت به او گفت: ای ابوحَمزه، برادرانت از مردم بصره از تو می‌خواهند که حدیث شفاعت را برایشان بازگو کنی. انس گفت: محمد ﷺ برای ما فرمودند:

«چون روز قیامت فرا رسد، مردم در اضطراب و سرگردانی به یکدیگر پناه می‌برند. سپس نزد آدم می‌آیند و می‌گویند: برای فرزندانت شفاعت کن. او می‌گوید: من شایسته این کار نیستم، ولی شما نزد ابراهیم علیه‌السلام بروید که او خلیل الله است. پس نزد ابراهیم می‌آیند، اما او نیز می‌گوید: من شایسته این کار نیستم، بلکه شما نزد موسی علیه‌السلام بروید که او کلیم‌الله است. پس نزد موسی می‌آیند، ولی او هم می‌گوید: من شایسته این امر نیستم، شما نزد عیسی علیه‌السلام بروید که او روح‌الله و کلمة‌الله است. پس نزد عیسی می‌آیند و او می‌گوید: من شایسته آن نیستم، شما نزد محمد ﷺ بروید. آنگاه نزد من می‌آیند و من می‌گویم: من شایسته این مقام هستم. سپس حرکت می‌کنم و از پروردگارم اجازه می‌طلبم و به من اجازه داده می‌شود. در پیشگاه او می‌ایستم و او را با ستایش‌هایی حمد می‌کنم که اکنون توانایی بیان آنها را ندارم، ولی خداوند آنها را به من الهام می‌فرماید. سپس به سجده می‌افتم و به من گفته می‌شود: ای محمد! سر بردار و بگو تا شنیده شوی، و درخواست کن تا داده شوی، و شفاعت کن تا شفاعتت پذیرفته گردد. من عرض می‌کنم: پروردگارا! امت من، امت من. گفته می‌شود: برو و هر کس در قلبش به اندازه دانه گندم یا جو ایمان دارد، از آتش بیرون آور. من می‌روم و چنین می‌کنم. سپس به سوی پروردگارم بازمی‌گردم و با همان ستایش‌ها او را حمد می‌کنم و دوباره به سجده می‌افتم. به من گفته می‌شود: ای محمد! سر بردار و بگو تا شنیده شوی، و درخواست کن تا داده شوی، و شفاعت کن تا شفاعتت پذیرفته شود. عرض می‌کنم: امت من، امت من. به من گفته می‌شود: برو و هر کس در قلبش به اندازه دانه خردل ایمان دارد، از آتش خارج ساز. من می‌روم و انجام می‌دهم. سپس بار دیگر به سوی پروردگارم بازمی‌گردم و با آن ستایش‌ها او را سپاس می‌گویم و به سجده می‌افتم. به من گفته می‌شود: ای محمد! سر بردار و بگو تا شنیده شوی، و درخواست کن تا داده شوی، و شفاعت کن تا شفاعتت پذیرفته شود. عرض می‌کنم: پروردگارا! امت من، امت من. به من گفته می‌شود: برو و هر کس در قلبش کمترین، کمترین، کمترین مقدار به اندازه دانه خردل ایمان دارد، از آتش بیرون آور. من می‌روم و چنین می‌کنم.» این حدیثی بود که انس برای ما نقل کرد. سپس از نزد او خارج شدیم و وقتی به بالای جَبّان رسیدیم، گفتیم: کاش سری به حسن بزنیم و بر او سلام کنیم، در حالی که او در خانه ابی‌خلیفه پنهان شده بود. راوی گفت: ما نزد او رفتیم و سلام کردیم و گفتیم: ای ابوسعید! ما از نزد برادرت ابوحَمزه آمده‌ایم و حدیثی مانند آنچه او درباره شفاعت برایمان گفت، نشنیده‌ایم. حسن گفت: آن را نقل کنید. ما حدیث را برایش بازگو کردیم. او گفت: آیا بیشتر از این نگفت؟ گفتیم: خیر، بیش از این برای ما نقل نکرد. حسن گفت: او بیست سال پیش این حدیث را برای ما گفته بود، در زمانی که هنوز کاملاً سالم و نیرومند بود. قطعاً چیزی را جا انداخته است؛ نمی‌دانم آیا پیرمرد فراموش کرده یا اینکه نخواست همه را برای شما بگوید تا مبادا به آن تکیه کنید (و از عمل غافل شوید). ما به او گفتیم: آن بخش باقی‌مانده را برای ما بازگو کن. او خندید و گفت: انسان عجول آفریده شده است! این را ذکر نکردم مگر اینکه قصد داشتم آن را برایتان بیان کنم. سپس افزود: «بار چهارم به سوی پروردگارم بازمی‌گردم و با همان ستایش‌ها او را حمد می‌کنم و به سجده می‌افتم. به من گفته می‌شود: ای محمد! سر بردار و بگو تا شنیده شوی، و درخواست کن تا داده شوی، و شفاعت کن تا شفاعتت پذیرفته شود. عرض می‌کنم: پروردگارا! به من اجازه ده درباره کسی که گفته است "لا إله إلا الله". خداوند می‌فرماید: این اختیار با تو نیست (یا این جایگاه تو نیست)، بلکه به عزت، کبریایی، عظمت و جبروت خودم سوگند، حتماً هر کس را که گفته است "لا إله إلا الله" از آتش بیرون خواهم آورد.» معبد بن هلال گفت: من گواهی می‌دهم که حسن این حدیث را برای ما نقل کرد و شنیده بود که انس بن مالک آن را حدود بیست سال پیش، در زمانی که هنوز کاملاً سالم و تندرست بود، بیان کرده است.

ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمه‌شده از عربی.

پیام اصلی

پیامبر ﷺ برای امت خود شفاعت می‌کند و الله مؤمنان را از آتش بیرون می‌آورد.

توضیح واژه‌های دشوار
شفاعت

درخواست یاری یا رحمت از الله که تنها با اجازه و پذیرش او اثر می‌کند.

سجده

حالت فروتنی و عبادت الله که در آن مؤمن پیشانی خود را بر زمین می‌گذارد.

ایمان به اندازهٔ دانهٔ خردل

تعبیری برای ایمانی بسیار اندک، اما واقعی و موجود.

برداشت‌های عالمان

عالمان از این روایت چنین برداشت می‌کنند که شفاعت در روز قیامت تنها با اجازهٔ الله انجام می‌شود و پیامبر ﷺ با عنایتی ویژه برای امت خود شفاعت می‌کند. درخواست مکرر برای بیرون آوردن مردم از آتش نشان می‌دهد که حتی ایمان اندک اما واقعی با بی‌ایمانی یکسان نیست. در عین حال، این روایت نمی‌آموزد که شفاعت را بهانه‌ای برای سهل‌انگاری در گناهان یا اعمال نیک قرار دهیم: حسن صریحاً می‌گوید انس بخشی از روایت را از بیم آن پنهان داشت که شنوندگان به آن تکیه کنند. تصمیم نهایی و نجات در اختیار الله است.

درس‌هایی برای امروز
  1. از الله بخواهید ایمانی استوار به شما عطا کند و در انجام کارهای کوچکِ نیک نیز پایدار باشید.
  2. به رحمت الله امید داشته باشید، اما امید به شفاعت را هرگز بهانه‌ای برای ادامهٔ گناهان قرار ندهید.
  3. دربارهٔ شفاعت با احترام بیاموزید و این شناخت را با ایمان خالص و اعمال نیک همراه کنید.
الْحَدِيثُ الشَّرِيفُ

هر روز یک حدیث، به زبان خودت

اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه می‌دهد؛ حتی به‌صورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.