کتاب تقسیم فیء · Sunan an-Nasa'i

Sunan an-Nasa'i، حدیث 4148

روایت‌شده توسط Malik ibn Aws ibn al-Hadathan. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.

Sahih (معتبر)کتاب: کتاب تقسیم فیء
سنن النسائي
چه کسی روایت کرد؟

از النسائي تا مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ

Sahih (معتبر)
  1. 1عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍآن را به النسائي روایت کرد
  2. 2إِسْمَاعِيلُ
  3. 3أَيُّوبَ
  4. 4عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ
  5. 5مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ

ترتیب مطابق متن عربی این روایت است.

روایت

متن عربی

أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - يَعْنِي ابْنَ إِبْرَاهِيمَ - عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، قَالَ جَاءَ الْعَبَّاسُ وَعَلِيٌّ إِلَى عُمَرَ يَخْتَصِمَانِ فَقَالَ الْعَبَّاسُ اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا ‏.‏ فَقَالَ النَّاسُ افْصِلْ بَيْنَهُمَا ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ لاَ أَفْصِلُ بَيْنَهُمَا قَدْ عَلِمَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ الزُّهْرِيُّ وَلِيَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخَذَ مِنْهَا قُوتَ أَهْلِهِ وَجَعَلَ سَائِرَهُ سَبِيلَهُ سَبِيلَ الْمَالِ ثُمَّ وَلِيَهَا أَبُو بَكْرٍ بَعْدَهُ ثُمَّ وُلِّيتُهَا بَعْدَ أَبِي بَكْرٍ فَصَنَعْتُ فِيهَا الَّذِي كَانَ يَصْنَعُ ثُمَّ أَتَيَانِي فَسَأَلاَنِي أَنْ أَدْفَعَهَا إِلَيْهِمَا عَلَى أَنْ يَلِيَاهَا بِالَّذِي وَلِيَهَا بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالَّذِي وَلِيَهَا بِهِ أَبُو بَكْرٍ وَالَّذِي وُلِّيتُهَا بِهِ فَدَفَعْتُهَا إِلَيْهِمَا وَأَخَذْتُ عَلَى ذَلِكَ عُهُودَهُمَا ثُمَّ أَتَيَانِي يَقُولُ هَذَا اقْسِمْ لِي بِنَصِيبِي مِنِ ابْنِ أَخِي ‏.‏ وُيَقُولُ هَذَا اقْسِمْ لِي بِنَصِيبِي مِنِ امْرَأَتِي ‏.‏ وَإِنْ شَاءَا أَنْ أَدْفَعَهَا إِلَيْهِمَا عَلَى أَنْ يَلِيَاهَا بِالَّذِي وَلِيَهَا بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالَّذِي وَلِيَهَا بِهِ أَبُو بَكْرٍ وَالَّذِي وُلِّيتُهَا بِهِ دَفَعْتُهَا إِلَيْهِمَا وَإِنْ أَبَيَا كُفِيَا ذَلِكَ ثُمَّ قَالَ ‏{‏ وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَىْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ ‏}‏ هَذَا لِهَؤُلاَءِ ‏{‏ إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏}‏ هَذِهِ لِهَؤُلاَءِ ‏{‏ وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ ‏}‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ هَذِهِ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَاصَّةً قُرًى عَرَبِيَّةً فَدَكُ كَذَا وَكَذَا ‏{‏ مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ ‏}‏ وَ ‏{‏ لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ ‏}‏ ‏{‏ وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ ‏}‏ ‏{‏ وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ ‏}‏ فَاسْتَوْعَبَتْ هَذِهِ الآيَةُ النَّاسَ فَلَمْ يَبْقَ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِلاَّ لَهُ فِي هَذَا الْمَالِ حَقٌّ - أَوْ قَالَ حَظٌّ - إِلاَّ بَعْضَ مَنْ تَمْلِكُونَ مِنْ أَرِقَّائِكُمْ وَلَئِنْ عِشْتُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَيَأْتِيَنَّ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ حَقُّهُ أَوْ قَالَ حَظُّهُ ‏.‏

ترجمه

علی بن حجر به ما خبر داد و گفت: اسماعیل — یعنی ابن ابراهیم — از ایوب، او از عکرمه بن خالد، و او از مالک بن اوس بن حدثان روایت کرد که گفت: عباس و علی برای حل اختلافشان نزد عمر آمدند. عباس گفت:

«میان من و این شخص داوری کن.» مردم گفتند: «میان آنان جدایی انداز (داوری کن).» اما عمر گفت: «من میان آن دو داوری نمی‌کنم. هر دو می‌دانند که رسول الله ﷺ فرموده است: "ما ارث برده نمی‌شویم؛ آنچه از خود بر جای گذاریم صدقه است."» او گفت: و زهری بیان داشت: «رسول الله ﷺ سرپرستی آن را بر عهده داشت و از آن به اندازه خوراک خانواده‌اش برمی‌داشت و باقی آن را مانند سایر اموال عمومی مصرف می‌کرد. سپس ابوبکر پس از ایشان سرپرستی آن را بر عهده گرفت، و آنگاه من پس از ابوبکر سرپرست آن شدم و همانند آنان عمل کردم. سپس این دو نفر نزد من آمدند و خواستند که آن را به آنان واگذار کنم تا همان‌گونه که رسول الله ﷺ، ابوبکر و من اداره کرده بودیم، اداره کنند. پس من با گرفتن عهد از آنان، آن را به ایشان سپردم. اما بعدها دوباره نزد من آمدند؛ یکی گفت: "سهم مرا از دارایی برادرزاده‌ام بده" و دیگری گفت: "سهم مرا از دارایی همسرم بده." اگر بخواهند که من آن را با شرط اداره کردن به شیوه رسول الله ﷺ، ابوبکر و خودم به آنان بسپارم، چنین خواهم کرد؛ ولی اگر امتناع ورزند، خودم کفایت آن را خواهم کرد.» سپس آیه را خواند: {و بدانید هر غنیمتی که به دست آورید، یک‌پنجم آن برای خداست، برای رسول، برای خویشاوندان، یتیمان، بینوایان و درراه‌ماندگان} — این برای آنان است. {صدقات تنها مخصوص فقرا، بینوایان، کارگزاران جمع‌آوری آن، کسانی که دل‌هایشان جلب شده، آزادسازی بردگان، بدهکاران و در راه خداست} — این نیز برای آنان است. {و آنچه خدا به عنوان فیء از آنان به رسولش بخشید، که شما اسب یا شتری برای آن نتاختید} — زهری می‌گوید: این مختص رسول الله ﷺ است و اشاره به روستای عربی فدک و امثال آن دارد. {آنچه خدا از اهل شهرها به عنوان فیء به رسولش بخشید، برای خداست، برای رسول، برای خویشاوندان، یتیمان، بینوایان و درراه‌ماندگان}، و {برای مهاجران تهیدستی که از خانه‌ها و اموالشان رانده شدند}، و {کسانی که پیش از آنان در مدینه سکونت گزیدند و ایمان آوردند}، و {کسانی که پس از آنان آمدند}. بدین ترتیب این آیه همه مردم را در بر گرفت، چنانکه هیچ مسلمانی نیست مگر اینکه در این مال حقی — یا فرمود: سهمی — دارد، جز برخی از بردگانی که مالک آن‌ها هستید. سوگند به خدا، اگر زنده بمانم ان‌شاءالله، حق — یا فرمود: سهم — هر مسلمانی به او خواهد رسید.

ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمه‌شده از عربی.

پیام اصلی

دارایی پیامبر ﷺ ارث نیست، بلکه برای اداره و استفادهٔ همگانی اختصاص می‌یابد.

پیشینه و سبب بیان

عباس و علی دربارهٔ اداره و ادعاهای مربوط به داراییِ مرتبط با پیامبر ﷺ، اختلاف خود را نزد عمر مطرح کردند. عمر سخن پیامبر ﷺ را به آنان یادآوری کرد که پیامبران به ارث گذاشته نمی‌شوند و میراث آنان صدقه است.

توضیح واژه‌های دشوار
فَیء

دارایی‌هایی که بدون جنگ به دست مسلمانان می‌رسید و طبق مقررات برای منفعت عمومی اداره می‌شد.

صدقه

بخشش یا دارایی‌ای که برای هدفی دینی و همگانی اختصاص داده می‌شود.

خُمس

یک‌پنجم غنایم جنگی که طبق قرآن، آیهٔ ۸:۴۱، به مصارف تعیین‌شده تعلق می‌گیرد.

برداشت‌های عالمان

عالمان از این روایت برداشت می‌کنند که دارایی‌هایی که پیامبر ﷺ به‌جا گذاشت، مانند ارث معمولی میان وارثانش تقسیم نمی‌شود؛ بلکه برای مصالح عمومی‌ای باقی می‌ماند که احکام اسلامی تعیین کرده‌اند. ادارهٔ آن را می‌توان به نمایندگان شایسته سپرد، اما آنان باید هدف و شرایط مصرف آن را رعایت کنند. این روایت همچنین تأکید می‌کند که اموال عمومی، ملک خصوصیِ متولیان نیست و صاحبان حق باید سهم خود را طبق قواعد عادلانه دریافت کنند.

درس‌هایی برای امروز
  1. با اموال عمومی همچون امانتی مسئولانه رفتار کنید و هزینه‌ها و تصمیم‌ها را با دقت ثبت کنید.
  2. در موضوع ارث، میان دارایی شخصی و منابعی که طبق احکام دینی برای مصارف عمومی اختصاص یافته‌اند تفاوت بگذارید.
  3. اختلاف‌های مالی را با آگاهی از احکام مربوط حل کنید و اموال عمومی را به‌عنوان سهم خصوصی مطالبه نکنید.
الْحَدِيثُ الشَّرِيفُ

هر روز یک حدیث، به زبان خودت

اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه می‌دهد؛ حتی به‌صورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.