کتاب قسامه، قصاص و دیات · Sunan an-Nasa'i

Sunan an-Nasa'i، حدیث 4706

روایت‌شده توسط Abdullah ibn Abbas. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.

Sahih (معتبر)کتاب: کتاب قسامه، قصاص و دیات
سنن النسائي
چه کسی روایت کرد؟

به روایت Abdullah ibn Abbas

Sahih (معتبر)

روایت

متن عربی

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا قَطَنٌ أَبُو الْهَيْثَمِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو يَزِيدَ الْمَدَنِيُّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَوَّلُ قَسَامَةٍ كَانَتْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ اسْتَأْجَرَ رَجُلاً مِنْ قُرَيْشٍ مِنْ فَخِذِ أَحَدِهِمْ - قَالَ - فَانْطَلَقَ مَعَهُ فِي إِبِلِهِ فَمَرَّ بِهِ رَجُلٌ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ قَدِ انْقَطَعَتْ عُرْوَةُ جُوَالِقِهِ فَقَالَ أَغِثْنِي بِعِقَالٍ أَشُدُّ بِهِ عُرْوَةَ جُوَالِقِي لاَ تَنْفِرُ الإِبِلُ فَأَعْطَاهُ عِقَالاً يَشُدُّ بِهِ عُرْوَةَ جُوَالِقِهِ فَلَمَّا نَزَلُوا وَعُقِلَتِ الإِبِلُ إِلاَّ بَعِيرًا وَاحِدًا فَقَالَ الَّذِي اسْتَأْجَرَهُ مَا شَأْنُ هَذَا الْبَعِيرِ لَمْ يُعْقَلْ مِنْ بَيْنِ الإِبِلِ قَالَ لَيْسَ لَهُ عِقَالٌ ‏.‏ قَالَ فَأَيْنَ عِقَالُهُ قَالَ مَرَّ بِي رَجُلٌ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ قَدِ انْقَطَعَتْ عُرْوَةَ جُوَالِقِهِ فَاسْتَغَاثَنِي فَقَالَ أَغِثْنِي بِعِقَالٍ أَشُدُّ بِهِ عُرْوَةَ جُوَالِقِي لاَ تَنْفِرُ الإِبِلُ ‏.‏ فَأَعْطَيْتُهُ عِقَالاً فَحَذَفَهُ بِعَصًا كَانَ فِيهَا أَجَلُهُ فَمَرَّ بِهِ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ فَقَالَ أَتَشْهَدُ الْمَوْسِمَ قَالَ مَا أَشْهَدُ وَرُبَّمَا شَهِدْتُ ‏.‏ قَالَ هَلْ أَنْتَ مُبَلِّغٌ عَنِّي رِسَالَةً مَرَّةً مِنَ الدَّهْرِ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ إِذَا شَهِدْتَ الْمَوْسِمَ فَنَادِ يَا آلَ قُرَيْشٍ فَإِذَا أَجَابُوكَ فَنَادِ يَا آلَ هَاشِمٍ فَإِذَا أَجَابُوكَ فَسَلْ عَنْ أَبِي طَالِبٍ فَأَخْبِرْهُ أَنَّ فُلاَنًا قَتَلَنِي فِي عِقَالٍ وَمَاتَ الْمُسْتَأْجَرُ فَلَمَّا قَدِمَ الَّذِي اسْتَأْجَرَهُ أَتَاهُ أَبُو طَالِبٍ فَقَالَ مَا فَعَلَ صَاحِبُنَا قَالَ مَرِضَ فَأَحْسَنْتُ الْقِيَامَ عَلَيْهِ ثُمَّ مَاتَ فَنَزَلْتُ فَدَفَنْتُهُ ‏.‏ فَقَالَ كَانَ ذَا أَهْلَ ذَاكَ مِنْكَ ‏.‏ فَمَكُثَ حِينًا ثُمَّ إِنَّ الرَّجُلَ الْيَمَانِيَّ الَّذِي كَانَ أَوْصَى إِلَيْهِ أَنْ يُبَلِّغَ عَنْهُ وَافَى الْمَوْسِمَ قَالَ يَا آلَ قُرَيْشٍ ‏.‏ قَالُوا هَذِهِ قُرَيْشٌ ‏.‏ قَالَ يَا آلَ بَنِي هَاشِمٍ ‏.‏ قَالُوا هَذِهِ بَنُو هَاشِمٍ ‏.‏ قَالَ أَيْنَ أَبُو طَالِبٍ قَالَ هَذَا أَبُو طَالِبٍ ‏.‏ قَالَ أَمَرَنِي فُلاَنٌ أَنْ أُبَلِّغَكَ رِسَالَةً أَنَّ فُلاَنًا قَتَلَهُ فِي عِقَالٍ ‏.‏ فَأَتَاهُ أَبُو طَالِبٍ فَقَالَ اخْتَرْ مِنَّا إِحْدَى ثَلاَثٍ إِنْ شِئْتَ أَنْ تُؤَدِّيَ مِائَةً مِنَ الإِبِلِ فَإِنَّكَ قَتَلْتَ صَاحِبَنَا خَطَأً وَإِنْ شِئْتَ يَحْلِفُ خَمْسُونَ مِنْ قَوْمِكَ أَنَّكَ لَمْ تَقْتُلْهُ فَإِنْ أَبَيْتَ قَتَلْنَاكَ بِهِ ‏.‏ فَأَتَى قَوْمَهُ فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُمْ فَقَالُوا نَحْلِفُ ‏.‏ فَأَتَتْهُ امْرَأَةٌ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ كَانَتْ تَحْتَ رَجُلٍ مِنْهُمْ قَدْ وَلَدَتْ لَهُ فَقَالَتْ يَا أَبَا طَالِبٍ أُحِبُّ أَنْ تُجِيزَ ابْنِي هَذَا بِرَجُلٍ مِنَ الْخَمْسِينَ وَلاَ تُصْبِرْ يَمِينَهُ ‏.‏ فَفَعَلَ فَأَتَاهُ رَجُلٌ مِنْهُمْ فَقَالَ يَا أَبَا طَالِبٍ أَرَدْتَ خَمْسِينَ رَجُلاً أَنْ يَحْلِفُوا مَكَانَ مِائَةٍ مِنَ الإِبِلِ يُصِيبُ كُلُّ رَجُلٍ بَعِيرَانِ فَهَذَانِ بَعِيرَانِ فَاقْبَلْهُمَا عَنِّي وَلاَ تُصْبِرْ يَمِينِي حَيْثُ تُصْبَرُ الأَيْمَانُ ‏.‏ فَقَبِلَهُمَا وَجَاءَ ثَمَانِيَةٌ وَأَرْبَعُونَ رَجُلاً حَلَفُوا ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا حَالَ الْحَوْلُ وَمِنَ الثَّمَانِيَةِ وَالأَرْبَعِينَ عَيْنٌ تَطْرِفُ ‏.‏

ترجمه

محمد بن یحیی به ما خبر داد و گفت: ابومعمّر برای ما حدیث کرد و گفت: عبدالوارث برای ما حدیث کرد و گفت: قطن ابوالهیثم برای ما حدیث کرد و گفت: ابویزید مدنی برای ما حدیث کرد، از عکرمه، از ابن عباس که گفت: نخستین قسامه در دوران جاهلیت بدین گونه بود که مردی از بنی‌هاشم، مردی از قریش را از یکی از تیره‌هایشان اجیر کرد. آن مرد همراه او با شترانش راه افتاد. در بین راه مردی از بنی‌هاشم به آنان رسید در حالی که بند کیسه‌اش پاره شده بود. پس گفت:

«به من طنابی بده تا با آن بند کیسه‌ام را محکم کنم تا شتران فرار نکنند.» او نیز طنابی به وی داد تا بند کیسه‌اش را ببندد. هنگامی که فرود آمدند و زانوی همه شتران بسته شد جز یک شتر، کسی که او را اجیر کرده بود پرسید: «چرا این شتر برخلاف دیگر شتران بسته نشده است؟» گفت: «طنابی ندارد.» پرسید: «طنابش کجاست؟» گفت: «مردی از بنی‌هاشم از کنارم گذشت در حالی که بند کیسه‌اش پاره شده بود و از من کمک خواست و گفت: به من طنابی بده تا با آن بند کیسه‌ام را محکم کنم تا شتران فرار نکنند، پس من طنابم را به او دادم.» سپس کارفرما او را با چوبی زد که اجلش در آن بود و مرد. سپس مردی از اهل یمن از کنارش گذشت. مقتول از او پرسید: «آیا در موسم حج حاضر می‌شوی؟» گفت: «گمان نمی‌کنم، ولی شاید حاضر شوم.» گفت: «آیا حاضری پیامی از طرف من برسانی؟» گفت: «بله.» گفت: «اگر در موسم حج حاضر شدی، فریاد بزن: ای خاندان قریش! چون پاسخ دادند، فریاد بزن: ای خاندان هاشم! چون پاسخ دادند، جویای ابوطالب شو و به او خبر بده که فلانی مرا به خاطر یک طناب کشت.» سپس شخص اجیر شده مرد. وقتی کسی که او را اجیر کرده بود بازگشت، ابوطالب نزد او آمد و پرسید: «یار ما چه شد؟» گفت: «بیمار شد و من به خوبی از او پرستاری کردم، سپس مرد و من فرود آمدم و او را دفن کردم.» ابوطالب گفت: «او سزاوار چنین رفتاری از سوی تو بود.» مدتی گذشت تا اینکه آن مرد یمنی که وصیت کرده بود پیامش را برساند، در موسم حج حاضر شد و فریاد زد: «ای خاندان قریش!» گفتند: «قریش اینجاست.» گفت: «ای خاندان بنی‌هاشم!» گفتند: «بنی‌هاشم اینجاست.» گفت: «ابوطالب کجاست؟» گفتند: «این ابوطالب است.» گفت: «فلانی به من دستور داد پیامی به تو برسانم که فلانی او را به خاطر طناب شتر کشته است.» ابوطالب نزد او آمد و گفت: «یکی از سه گزینه را انتخاب کن: اگر بخواهی صد شتر دیه بپردازی، زیرا تو یار ما را به خطا کشته‌ای؛ یا اگر بخواهی پنجاه نفر از قوم تو قسم می‌خورند که تو او را نکشته‌ای؛ و اگر امتناع کنی، تو را به قصاص می‌کشیم.» او نزد قوم خود رفت و ماجرا را بازگو کرد. آنان گفتند: «ما قسم می‌خوریم.» سپس زنی از بنی‌هاشم که همسر مردی از آنان بود و فرزندی برایش آورده بود، نزد ابوطالب آمد و گفت: «ای ابوطالب، دوست دارم پسرم را که یکی از آن پنجاه نفر است از قسم خوردن معاف کنی و سوگندش را نگیر.» ابوطالب پذیرفت. سپس مردی دیگر از آنان نزد او آمد و گفت: «ای ابوطالب، تو خواستی پنجاه مرد به جای صد شتر قسم بخورند، یعنی سهم هر مرد دو شتر می‌شود؛ پس این دو شتر را از من بپذیر و مرا مجبور به سوگند نکن.» ابوطالب آن دو شتر را پذیرفت و او را از قسم معاف کرد. سپس چهل و هشت مرد آمدند و قسم خوردند. ابن عباس گفت: «سوگند به کسی که جانم در دست اوست، سال تمام نشد مگر اینکه از آن چهل و هشت نفر، چشمی باقی نماند (همگی نابینا شدند).»

ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمه‌شده از عربی.

پیام اصلی

ابن‌عباس صورتی کهن از قَسامه را در ماجرای قتلی اثبات‌نشده شرح می‌دهد.

پیشینه و سبب بیان

ابن‌عباس از نخستین قسامه در دوران جاهلیت روایت می‌کند: مردی اجیرشده از بنی‌هاشم پس از آنکه کارفرمایش او را زد، درگذشت. مردی یمنی پیام واپسین او را به ابوطالب رساند و پس از آن دربارهٔ خون‌بها، سوگندها و قصاص اختلافی پدید آمد.

توضیح واژه‌های دشوار
قَسامه

آیینی مبتنی بر سوگند که در برخی مواردِ قتلِ حل‌نشده مطرح می‌شود.

خون‌بها

غرامت مالی که به بازماندگان فرد کشته‌شده پرداخت می‌شود.

قصاص

کیفر قضایی برای قتل؛ اجرای آن به دست افراد و بدون مجوز جایز نیست.

برداشت‌های عالمان

فقیهان کلاسیک قسامه را به‌عنوان شیوه‌ای ویژه برای اثبات در پروندهٔ قتل بررسی می‌کنند؛ پرونده‌ای که در آن ظنّ قوی وجود دارد، اما دلیل قطعیِ معمول در دست نیست. مذاهب فقهی دربارهٔ شرایط، ترتیب سوگندها و پیامدهای آن اختلاف‌نظر دارند. این روایت شیوهٔ رسیدگی در دوران پیش از اسلام را وصف می‌کند و به‌تنهایی مجوز تهدیدهای قبیله‌ای یا اقدام خودسرانه نیست؛ قواعد اسلامیِ مربوط به ادله، دادرسی و قصاص ملاک‌اند.

درس‌هایی برای امروز
  1. بدون بررسی دقیق و دلیل معتبر، کسی را به قتل متهم نکنید.
  2. پیامی را که به شما سپرده‌اند، حتی اگر ناخوشایند باشد، صادقانه و کامل برسانید.
  3. اختلاف‌های مربوط به خون‌بها و قصاص را به مراجع قضایی صلاحیت‌دار بسپارید و هرگز خودسرانه مجازاتی اجرا نکنید.
الْحَدِيثُ الشَّرِيفُ

هر روز یک حدیث، به زبان خودت

اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه می‌دهد؛ حتی به‌صورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.