Sahih al-Bukhari, hadis 4418
Przekazany przez Ka'b ibn Malik. Tekst arabski z naszym tłumaczeniem i objaśnieniem.
Przekazał Ka'b ibn Malik
Zbiór Sahih al-Bukhari jest w całości uznawany za wiarygodny.
Przekaz
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ـ وَكَانَ قَائِدَ كَعْبٍ مِنْ بَنِيهِ حِينَ عَمِيَ ـ قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، يُحَدِّثُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ قِصَّةِ، تَبُوكَ قَالَ كَعْبٌ لَمْ أَتَخَلَّفْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا إِلاَّ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، غَيْرَ أَنِّي كُنْتُ تَخَلَّفْتُ فِي غَزْوَةِ بَدْرٍ، وَلَمْ يُعَاتِبْ أَحَدًا تَخَلَّفَ، عَنْهَا إِنَّمَا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُرِيدُ عِيرَ قُرَيْشٍ، حَتَّى جَمَعَ اللَّهُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ عَدُوِّهِمْ عَلَى غَيْرِ مِيعَادٍ وَلَقَدْ شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ حِينَ تَوَاثَقْنَا عَلَى الإِسْلاَمِ، وَمَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِهَا مَشْهَدَ بَدْرٍ، وَإِنْ كَانَتْ بَدْرٌ أَذْكَرَ فِي النَّاسِ مِنْهَا، كَانَ مِنْ خَبَرِي أَنِّي لَمْ أَكُنْ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْهُ فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ، وَاللَّهِ مَا اجْتَمَعَتْ عِنْدِي قَبْلَهُ رَاحِلَتَانِ قَطُّ حَتَّى جَمَعْتُهُمَا فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ، وَلَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُرِيدُ غَزْوَةً إِلاَّ وَرَّى بِغَيْرِهَا، حَتَّى كَانَتْ تِلْكَ الْغَزْوَةُ، غَزَاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَرٍّ شَدِيدٍ، وَاسْتَقْبَلَ سَفَرًا بَعِيدًا وَمَفَازًا وَعَدُوًّا كَثِيرًا، فَجَلَّى لِلْمُسْلِمِينَ أَمْرَهُمْ لِيَتَأَهَّبُوا أُهْبَةَ غَزْوِهِمْ، فَأَخْبَرَهُمْ بِوَجْهِهِ الَّذِي يُرِيدُ، وَالْمُسْلِمُونَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَثِيرٌ، وَلاَ يَجْمَعُهُمْ كِتَابٌ حَافِظٌ ـ يُرِيدُ الدِّيوَانَ ـ قَالَ كَعْبٌ فَمَا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَتَغَيَّبَ إِلاَّ ظَنَّ أَنْ سَيَخْفَى لَهُ مَا لَمْ يَنْزِلْ فِيهِ وَحْىُ اللَّهِ، وَغَزَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تِلْكَ الْغَزْوَةَ حِينَ طَابَتِ الثِّمَارُ وَالظِّلاَلُ، وَتَجَهَّزَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ، فَطَفِقْتُ أَغْدُو لِكَىْ أَتَجَهَّزَ مَعَهُمْ فَأَرْجِعُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، فَأَقُولُ فِي نَفْسِي أَنَا قَادِرٌ عَلَيْهِ. فَلَمْ يَزَلْ يَتَمَادَى بِي حَتَّى اشْتَدَّ بِالنَّاسِ الْجِدُّ، فَأَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ وَلَمْ أَقْضِ مِنْ جَهَازِي شَيْئًا، فَقُلْتُ أَتَجَهَّزُ بَعْدَهُ بِيَوْمٍ أَوْ يَوْمَيْنِ ثُمَّ أَلْحَقُهُمْ، فَغَدَوْتُ بَعْدَ أَنْ فَصَلُوا لأَتَجَهَّزَ، فَرَجَعْتُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، ثُمَّ غَدَوْتُ ثُمَّ رَجَعْتُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، فَلَمْ يَزَلْ بِي حَتَّى أَسْرَعُوا وَتَفَارَطَ الْغَزْوُ، وَهَمَمْتُ أَنْ أَرْتَحِلَ فَأُدْرِكَهُمْ، وَلَيْتَنِي فَعَلْتُ، فَلَمْ يُقَدَّرْ لِي ذَلِكَ، فَكُنْتُ إِذَا خَرَجْتُ فِي النَّاسِ بَعْدَ خُرُوجِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَطُفْتُ فِيهِمْ، أَحْزَنَنِي أَنِّي لاَ أَرَى إِلاَّ رَجُلاً مَغْمُوصًا عَلَيْهِ النِّفَاقُ أَوْ رَجُلاً مِمَّنْ عَذَرَ اللَّهُ مِنَ الضُّعَفَاءِ، وَلَمْ يَذْكُرْنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَلَغَ تَبُوكَ، فَقَالَ وَهْوَ جَالِسٌ فِي الْقَوْمِ بِتَبُوكَ " مَا فَعَلَ كَعْبٌ ". فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، حَبَسَهُ بُرْدَاهُ وَنَظَرُهُ فِي عِطْفِهِ. فَقَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ بِئْسَ مَا قُلْتَ، وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ إِلاَّ خَيْرًا. فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. قَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ فَلَمَّا بَلَغَنِي أَنَّهُ تَوَجَّهَ قَافِلاً حَضَرَنِي هَمِّي، وَطَفِقْتُ أَتَذَكَّرُ الْكَذِبَ وَأَقُولُ بِمَاذَا أَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ غَدًا وَاسْتَعَنْتُ عَلَى ذَلِكَ بِكُلِّ ذِي رَأْىٍ مِنْ أَهْلِي، فَلَمَّا قِيلَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَظَلَّ قَادِمًا زَاحَ عَنِّي الْبَاطِلُ، وَعَرَفْتُ أَنِّي لَنْ أَخْرُجَ مِنْهُ أَبَدًا بِشَىْءٍ فِيهِ كَذِبٌ، فَأَجْمَعْتُ صِدْقَهُ، وَأَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَادِمًا، وَكَانَ إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ بَدَأَ بِالْمَسْجِدِ فَيَرْكَعُ فِيهِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ جَلَسَ لِلنَّاسِ، فَلَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ جَاءَهُ الْمُخَلَّفُونَ، فَطَفِقُوا يَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ، وَيَحْلِفُونَ لَهُ، وَكَانُوا بِضْعَةً وَثَمَانِينَ رَجُلاً فَقَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلاَنِيَتَهُمْ، وَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ، وَوَكَلَ سَرَائِرَهُمْ إِلَى اللَّهِ، فَجِئْتُهُ فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَيْهِ تَبَسَّمَ تَبَسُّمَ الْمُغْضَبِ، ثُمَّ قَالَ " تَعَالَ ". فَجِئْتُ أَمْشِي حَتَّى جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَقَالَ لِي " مَا خَلَّفَكَ أَلَمْ تَكُنْ قَدِ ابْتَعْتَ ظَهْرَكَ ". فَقُلْتُ بَلَى، إِنِّي وَاللَّهِ لَوْ جَلَسْتُ عِنْدَ غَيْرِكَ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا، لَرَأَيْتُ أَنْ سَأَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ بِعُذْرٍ، وَلَقَدْ أُعْطِيتُ جَدَلاً، وَلَكِنِّي وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُ لَئِنْ حَدَّثْتُكَ الْيَوْمَ حَدِيثَ كَذِبٍ تَرْضَى بِهِ عَنِّي لَيُوشِكَنَّ اللَّهُ أَنْ يُسْخِطَكَ عَلَىَّ، وَلَئِنْ حَدَّثْتُكَ حَدِيثَ صِدْقٍ تَجِدُ عَلَىَّ فِيهِ إِنِّي لأَرْجُو فِيهِ عَفْوَ اللَّهِ، لاَ وَاللَّهِ مَا كَانَ لِي مِنْ عُذْرٍ، وَاللَّهِ مَا كُنْتُ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْكَ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَمَّا هَذَا فَقَدْ صَدَقَ، فَقُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِيكَ ". فَقُمْتُ وَثَارَ رِجَالٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ فَاتَّبَعُونِي، فَقَالُوا لِي وَاللَّهِ مَا عَلِمْنَاكَ كُنْتَ أَذْنَبْتَ ذَنْبًا قَبْلَ هَذَا، وَلَقَدْ عَجَزْتَ أَنْ لاَ تَكُونَ اعْتَذَرْتَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَا اعْتَذَرَ إِلَيْهِ الْمُتَخَلِّفُونَ، قَدْ كَانَ كَافِيَكَ ذَنْبَكَ اسْتِغْفَارُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَكَ، فَوَاللَّهِ مَا زَالُوا يُؤَنِّبُونِي حَتَّى أَرَدْتُ أَنْ أَرْجِعَ فَأُكَذِّبُ نَفْسِي، ثُمَّ قُلْتُ لَهُمْ هَلْ لَقِيَ هَذَا مَعِي أَحَدٌ قَالُوا نَعَمْ، رَجُلاَنِ قَالاَ مِثْلَ مَا قُلْتَ، فَقِيلَ لَهُمَا مِثْلُ مَا قِيلَ لَكَ. فَقُلْتُ مَنْ هُمَا قَالُوا مُرَارَةُ بْنُ الرَّبِيعِ الْعَمْرِيُّ وَهِلاَلُ بْنُ أُمَيَّةَ الْوَاقِفِيُّ. فَذَكَرُوا لِي رَجُلَيْنِ صَالِحَيْنِ قَدْ شَهِدَا بَدْرًا فِيهِمَا إِسْوَةٌ، فَمَضَيْتُ حِينَ ذَكَرُوهُمَا لِي، وَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمُسْلِمِينَ عَنْ كَلاَمِنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ مِنْ بَيْنِ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ، فَاجْتَنَبَنَا النَّاسُ وَتَغَيَّرُوا لَنَا حَتَّى تَنَكَّرَتْ فِي نَفْسِي الأَرْضُ، فَمَا هِيَ الَّتِي أَعْرِفُ، فَلَبِثْنَا عَلَى ذَلِكَ خَمْسِينَ لَيْلَةً، فَأَمَّا صَاحِبَاىَ فَاسْتَكَانَا وَقَعَدَا فِي بُيُوتِهِمَا يَبْكِيَانِ، وَأَمَّا أَنَا فَكُنْتُ أَشَبَّ الْقَوْمِ وَأَجْلَدَهُمْ، فَكُنْتُ أَخْرُجُ فَأَشْهَدُ الصَّلاَةَ مَعَ الْمُسْلِمِينَ وَأَطُوفُ فِي الأَسْوَاقِ، وَلاَ يُكَلِّمُنِي أَحَدٌ، وَآتِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُسَلِّمُ عَلَيْهِ وَهْوَ فِي مَجْلِسِهِ بَعْدَ الصَّلاَةِ، فَأَقُولُ فِي نَفْسِي هَلْ حَرَّكَ شَفَتَيْهِ بِرَدِّ السَّلاَمِ عَلَىَّ أَمْ لاَ ثُمَّ أُصَلِّي قَرِيبًا مِنْهُ فَأُسَارِقُهُ النَّظَرَ، فَإِذَا أَقْبَلْتُ عَلَى صَلاَتِي أَقْبَلَ إِلَىَّ، وَإِذَا الْتَفَتُّ نَحْوَهُ أَعْرَضَ عَنِّي، حَتَّى إِذَا طَالَ عَلَىَّ ذَلِكَ مِنْ جَفْوَةِ النَّاسِ مَشَيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ جِدَارَ حَائِطِ أَبِي قَتَادَةَ وَهْوَ ابْنُ عَمِّي وَأَحَبُّ النَّاسِ إِلَىَّ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ، فَوَاللَّهِ مَا رَدَّ عَلَىَّ السَّلاَمَ، فَقُلْتُ يَا أَبَا قَتَادَةَ، أَنْشُدُكَ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُنِي أُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَسَكَتَ، فَعُدْتُ لَهُ فَنَشَدْتُهُ فَسَكَتَ، فَعُدْتُ لَهُ فَنَشَدْتُهُ. فَقَالَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ. فَفَاضَتْ عَيْنَاىَ وَتَوَلَّيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ الْجِدَارَ، قَالَ فَبَيْنَا أَنَا أَمْشِي بِسُوقِ الْمَدِينَةِ إِذَا نَبَطِيٌّ مِنْ أَنْبَاطِ أَهْلِ الشَّأْمِ مِمَّنْ قَدِمَ بِالطَّعَامِ يَبِيعُهُ بِالْمَدِينَةِ يَقُولُ مَنْ يَدُلُّ عَلَى كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ فَطَفِقَ النَّاسُ يُشِيرُونَ لَهُ، حَتَّى إِذَا جَاءَنِي دَفَعَ إِلَىَّ كِتَابًا مِنْ مَلِكِ غَسَّانَ، فَإِذَا فِيهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ قَدْ بَلَغَنِي أَنَّ صَاحِبَكَ قَدْ جَفَاكَ، وَلَمْ يَجْعَلْكَ اللَّهُ بِدَارِ هَوَانٍ وَلاَ مَضْيَعَةٍ، فَالْحَقْ بِنَا نُوَاسِكَ. فَقُلْتُ لَمَّا قَرَأْتُهَا وَهَذَا أَيْضًا مِنَ الْبَلاَءِ. فَتَيَمَّمْتُ بِهَا التَّنُّورَ فَسَجَرْتُهُ بِهَا، حَتَّى إِذَا مَضَتْ أَرْبَعُونَ لَيْلَةً مِنَ الْخَمْسِينَ إِذَا رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْتِينِي فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تَعْتَزِلَ امْرَأَتَكَ فَقُلْتُ أُطَلِّقُهَا أَمْ مَاذَا أَفْعَلُ قَالَ لاَ بَلِ اعْتَزِلْهَا وَلاَ تَقْرَبْهَا. وَأَرْسَلَ إِلَى صَاحِبَىَّ مِثْلَ ذَلِكَ، فَقُلْتُ لاِمْرَأَتِي الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَتَكُونِي عِنْدَهُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِي هَذَا الأَمْرِ. قَالَ كَعْبٌ فَجَاءَتِ امْرَأَةُ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ هِلاَلَ بْنَ أُمَيَّةَ شَيْخٌ ضَائِعٌ لَيْسَ لَهُ خَادِمٌ فَهَلْ تَكْرَهُ أَنْ أَخْدُمَهُ قَالَ " لاَ وَلَكِنْ لاَ يَقْرَبْكِ ". قَالَتْ إِنَّهُ وَاللَّهِ مَا بِهِ حَرَكَةٌ إِلَى شَىْءٍ، وَاللَّهِ مَا زَالَ يَبْكِي مُنْذُ كَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَا كَانَ إِلَى يَوْمِهِ هَذَا. فَقَالَ لِي بَعْضُ أَهْلِي لَوِ اسْتَأْذَنْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي امْرَأَتِكَ كَمَا أَذِنَ لاِمْرَأَةِ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ أَنْ تَخْدُمَهُ فَقُلْتُ وَاللَّهِ لاَ أَسْتَأْذِنُ فِيهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا يُدْرِينِي مَا يَقُولُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا اسْتَأْذَنْتُهُ فِيهَا وَأَنَا رَجُلٌ شَابٌّ فَلَبِثْتُ بَعْدَ ذَلِكَ عَشْرَ لَيَالٍ حَتَّى كَمَلَتْ لَنَا خَمْسُونَ لَيْلَةً مِنْ حِينِ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ كَلاَمِنَا، فَلَمَّا صَلَّيْتُ صَلاَةَ الْفَجْرِ صُبْحَ خَمْسِينَ لَيْلَةً، وَأَنَا عَلَى ظَهْرِ بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِنَا، فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ عَلَى الْحَالِ الَّتِي ذَكَرَ اللَّهُ، قَدْ ضَاقَتْ عَلَىَّ نَفْسِي، وَضَاقَتْ عَلَىَّ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ، سَمِعْتُ صَوْتَ صَارِخٍ أَوْفَى عَلَى جَبَلِ سَلْعٍ بِأَعْلَى صَوْتِهِ يَا كَعْبُ بْنَ مَالِكٍ، أَبْشِرْ. قَالَ فَخَرَرْتُ سَاجِدًا، وَعَرَفْتُ أَنْ قَدْ جَاءَ فَرَجٌ، وَآذَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِتَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْنَا حِينَ صَلَّى صَلاَةَ الْفَجْرِ، فَذَهَبَ النَّاسُ يُبَشِّرُونَنَا، وَذَهَبَ قِبَلَ صَاحِبَىَّ مُبَشِّرُونَ، وَرَكَضَ إِلَىَّ رَجُلٌ فَرَسًا، وَسَعَى سَاعٍ مِنْ أَسْلَمَ فَأَوْفَى عَلَى الْجَبَلِ وَكَانَ الصَّوْتُ أَسْرَعَ مِنَ الْفَرَسِ، فَلَمَّا جَاءَنِي الَّذِي سَمِعْتُ صَوْتَهُ يُبَشِّرُنِي نَزَعْتُ لَهُ ثَوْبَىَّ، فَكَسَوْتُهُ إِيَّاهُمَا بِبُشْرَاهُ، وَاللَّهِ مَا أَمْلِكُ غَيْرَهُمَا يَوْمَئِذٍ، وَاسْتَعَرْتُ ثَوْبَيْنِ فَلَبِسْتُهُمَا، وَانْطَلَقْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيَتَلَقَّانِي النَّاسُ فَوْجًا فَوْجًا يُهَنُّونِي بِالتَّوْبَةِ، يَقُولُونَ لِتَهْنِكَ تَوْبَةُ اللَّهِ عَلَيْكَ. قَالَ كَعْبٌ حَتَّى دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ، فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ حَوْلَهُ النَّاسُ فَقَامَ إِلَىَّ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ يُهَرْوِلُ حَتَّى صَافَحَنِي وَهَنَّانِي، وَاللَّهِ مَا قَامَ إِلَىَّ رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ غَيْرُهُ، وَلاَ أَنْسَاهَا لِطَلْحَةَ، قَالَ كَعْبٌ فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ يَبْرُقُ وَجْهُهُ مِنَ السُّرُورِ " أَبْشِرْ بِخَيْرِ يَوْمٍ مَرَّ عَلَيْكَ مُنْذُ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ ". قَالَ قُلْتُ أَمِنْ عِنْدِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ قَالَ " لاَ، بَلْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ". وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا سُرَّ اسْتَنَارَ وَجْهُهُ حَتَّى كَأَنَّهُ قِطْعَةُ قَمَرٍ، وَكُنَّا نَعْرِفُ ذَلِكَ مِنْهُ، فَلَمَّا جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِ اللَّهِ. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَمْسِكْ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ ". قُلْتُ فَإِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِي الَّذِي بِخَيْبَرَ، فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ اللَّهَ إِنَّمَا نَجَّانِي بِالصِّدْقِ، وَإِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ لاَ أُحَدِّثَ إِلاَّ صِدْقًا مَا بَقِيتُ، فَوَاللَّهِ مَا أَعْلَمُ أَحَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَبْلاَهُ اللَّهُ فِي صِدْقِ الْحَدِيثِ مُنْذُ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحْسَنَ مِمَّا أَبْلاَنِي، مَا تَعَمَّدْتُ مُنْذُ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى يَوْمِي هَذَا كَذِبًا، وَإِنِّي لأَرْجُو أَنْ يَحْفَظَنِي اللَّهُ فِيمَا بَقِيتُ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم {لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ} إِلَى قَوْلِهِ {وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} فَوَاللَّهِ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَىَّ مِنْ نِعْمَةٍ قَطُّ بَعْدَ أَنْ هَدَانِي لِلإِسْلاَمِ أَعْظَمَ فِي نَفْسِي مِنْ صِدْقِي لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ أَكُونَ كَذَبْتُهُ، فَأَهْلِكَ كَمَا هَلَكَ الَّذِينَ كَذَبُوا، فَإِنَّ اللَّهَ قَالَ لِلَّذِينَ كَذَبُوا حِينَ أَنْزَلَ الْوَحْىَ شَرَّ مَا قَالَ لأَحَدٍ، فَقَالَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى {سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ} إِلَى قَوْلِهِ {فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ}. قَالَ كَعْبٌ وَكُنَّا تَخَلَّفْنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ عَنْ أَمْرِ أُولَئِكَ الَّذِينَ قَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ حَلَفُوا لَهُ، فَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ وَأَرْجَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمْرَنَا حَتَّى قَضَى اللَّهُ فِيهِ، فَبِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ {وَعَلَى الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا} وَلَيْسَ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ مِمَّا خُلِّفْنَا عَنِ الْغَزْوِ إِنَّمَا هُوَ تَخْلِيفُهُ إِيَّانَا وَإِرْجَاؤُهُ أَمْرَنَا عَمَّنْ حَلَفَ لَهُ وَاعْتَذَرَ إِلَيْهِ، فَقَبِلَ مِنْهُ.
Przedstawione przez `Abdullaha bin Ka`ba bin Malik: Który z synów Ka`ba był przewodnikiem Ka`ba, gdy on oślepł: Słyszałem, jak Ka`b bin Malik opowiadał historię (Ghazwy) Tabuk, w której nie wziął udziału. Ka`b powiedział:
"Nie zostałem w tyle za Prorokiem (ﷺ) w żadnej Ghazwie, w której walczył, oprócz Ghazwy z Tabuk, i nie wziąłem udziału w Ghazwie z Badr, ale Allah nie ganił nikogo, kto w niej nie uczestniczył, ponieważ w rzeczywistości, Prorok (ﷺ) wyszedł w poszukiwaniu karawany Quraysz, aż Allah sprawił, że spotkali się (czyli muzułmanie i ich wróg) bez żadnego umówionego terminu. Byłem świadkiem nocy Al-`Aqaba (przysięgi) z Prorokiem (ﷺ), kiedy przysięgaliśmy na islam, i nie zamieniłbym tego na bitwę pod Badr, choć bitwa ta jest bardziej znana wśród ludzi niż (czyli przysięga Al-`Aqaba). Co do mojej wiadomości (w tej bitwie z Tabuk), nigdy nie byłem silniejszy ani bogatszy niż wtedy, gdy zostałem w tyle za Prorokiem (ﷺ) w tej Ghazwie. Na mocy przysięgi, nigdy nie miałem dwóch wielbłądów żeńskich, ale wtedy miałem je w czasie tej Ghazwy. Za każdym razem, gdy Allah's Messenger (ﷺ) chciał wyjść na Ghazwę, ukrywał swoje zamiary, pozornie odnosząc się do różnych Ghazw, aż nadszedł czas na Ghazwę z Tabuk, w której Allah's Messenger (ﷺ) walczył w upale, naprzeciwko długiej podróży, pustyni i dużej liczby wroga. Wtedy Prorok (ﷺ) jasno ogłosił cel (podróży), aby mogli się przygotować do Ghazwy. Tak więc poinformował ich wyraźnie o celu, do którego się wybierał. Allah's Messenger (ﷺ) był w towarzystwie dużej liczby muzułmanów, których nie można było wymienić w księdze, mianowicie, w rejestrze." Ka`b dodał: "Każdy mężczyzna, który zamierzał być nieobecny, myślał, że sprawa pozostanie ukryta, chyba że Allah objawi to przez Objawienie Boże. Tak więc Allah's Messenger (ﷺ) walczył w tej Ghazwie w czasie, gdy owoce dojrzały, a cień wyglądał przyjemnie. Allah's Messenger (ﷺ) i jego towarzysze przygotowali się do bitwy, a ja zacząłem wychodzić, aby się przygotować razem z nimi, ale wróciłem bez zrobienia czegokolwiek. Mówiłem sobie: 'Mogę to zrobić.' I tak zwlekałem z tym co jakiś czas, aż ludzie się przygotowali, a Allah's Messenger (ﷺ) i muzułmanie razem z nim wyruszyli, a ja nie przygotowałem nic na wyjazd, i powiedziałem: 'Przygotuję się (do wyjścia) za jeden lub dwa dni po nim, i dołączę do nich.' Rano po ich wyjeździe wyszedłem, aby się przygotować, ale wróciłem bez zrobienia czegokolwiek. Potem znów następnego ranka wyszedłem, aby się przygotować, ale wróciłem bez zrobienia czegokolwiek. Tak było ze mną, aż się spieszyli i bitwa mnie ominęła. Nawet wtedy zamierzałem wyjechać, aby ich przejąć. Chciałbym to zrobić! Ale nie było to w mojej mocy. Tak więc, po wyjeździe Allah's Messenger (ﷺ), kiedy wychodziłem i chodziłem między ludźmi (czyli pozostałymi osobami), bolało mnie, że nie widzę nikogo wokół siebie, oprócz jednego oskarżonego o hipokryzję lub jednego z tych słabych mężczyzn, których Allah wybaczył. Allah's Messenger (ﷺ) nie pamiętał mnie, dopóki nie dotarł do Tabuk. Gdy siedział wśród ludzi w Tabuk, zapytał: 'Co zrobił Ka`b?' Mężczyzna z Banu Salama powiedział: 'O Allah's Messenger (ﷺ)! Został zatrzymany przez jego dwie Burdy (czyli odzienie) i patrzenie na swoje boki z dumą.' Następnie Mu`adh bin Jabal powiedział: 'Co za złe słowa! Na mocy przysięgi! O Allah's Messengerze! Nie wiemy o nim nic złego, tylko dobre.' Allah's Messenger (ﷺ) milczał." Ka`b bin Malik dodał: "Kiedy usłyszałem, że on (czyli Prorok (ﷺ)) jest w drodze powrotnej do Medyny, ogarnęła mnie troska i zacząłem wymyślać fałszywe wymówki, mówiąc do siebie: 'Jak uniknę jego gniewu jutro?' I skonsultowałem się z każdym mądrym członkiem mojej rodziny w tej sprawie. Gdy powiedziano, że Allah's Messenger (ﷺ) zbliżył się, wszystkie złe wymówki opuściły mój umysł, i dobrze wiedziałem, że nigdy nie wyjdę z tego problemu, kłamiąc. Postanowiłem więc stanowczo mówić prawdę. Tak więc Allah's Messenger (ﷺ) przybył rano, a kiedy wracał z podróży, najpierw odwiedzał Meczet i składał dwie rak`aty modlitwy, a potem siadał do ludzi. Gdy to wszystko zrobił (tym razem), ci, którzy nie wzięli udziału w Ghazwie z Tabuk, przyszli i zaczęli składać (fałszywe) wymówki i składać przysięgi przed nim. Było ich ponad osiemdziesięciu; Allah's Messenger (ﷺ) przyjął ich wymówki, przyjął ich przysięgę wierności, prosił Allah o przebaczenie dla nich i zostawił sekrety ich serc dla sądu Allahowi. Potem podszedłem do niego, a gdy go pozdrowiłem, uśmiechnął się uśmiechem gniewnego i powiedział: 'Chodź.' Podszedłem, idąc, aż usiadłem przed nim. Powiedział do mnie: 'Co cię powstrzymało od dołączenia do nas? Czy nie kupiłeś zwierzęcia na przewóz?' Odpowiedziałem: "Tak, O Allah's Messengerze! Ale na mocy przysięgi, na mocy której się opieram, gdybym siedział przed kimkolwiek z ludzi na świecie innym niż ty, uniknąłbym jego gniewu wymówką. Na mocy przysięgi, znam dobrze, że jeśli dziś powiem ci kłamstwo, aby zyskać twoją przychylność, Allah na pewno sprawi, że będziesz na mnie zły w niedalekiej przyszłości, ale jeśli powiem ci prawdę, choć będziesz się złościł z tego powodu, liczę na przebaczenie Allah. Naprawdę, na mocy przysięgi, nie miałem żadnej wymówki. Na mocy przysięgi, nigdy nie byłem silniejszy ani bogatszy niż wtedy, gdy zostałem w tyle za tobą." Wtedy Allah's Messenger (ﷺ) powiedział: "Co do tego człowieka, on na pewno mówił prawdę. Wstań, aż Allah zdecyduje o twojej sprawie." Wstałem, a wielu mężczyzn z Banu Salama podążyło za mną i powiedzieli: "Na mocy przysięgi, nigdy nie widzieliśmy, żebyś popełnił grzech przedtem. Na pewno nie złożyłeś wymówki Allah's Messengerowi (ﷺ), tak jak inni, którzy nie dołączyli do niego. Modlitwa Allah's Messenger (ﷺ) do Allah o przebaczenie dla ciebie byłaby wystarczająca." Na mocy przysięgi, ciągle mnie obwiniali, aż zamierzałem wrócić (do Proroka) i oskarżyć się o kłamstwo, ale powiedziałem im: 'Czy jest ktoś inny, kto spotkał ten sam los co ja?' Odpowiedzieli: 'Tak, są dwaj mężczyźni, którzy powiedzieli to samo co ty, i oboje otrzymali taką samą decyzję jak ty.' Zapytałem: 'Kim oni są?' Odpowiedzieli: 'Murara bin Ar-Rabi Al-Amri i Hilal bin Umaiya Al-Waqifi.' Wskazali mi na dwóch pobożnych mężczyzn, którzy uczestniczyli w Ghazwie Badr, i w których widziałem dla siebie przykład. Tak więc nie zmieniłem zdania, gdy ich wymienili. Allah's Messenger (ﷺ) zakazał wszystkim muzułmanom rozmawiać z nami, trzema wyżej wymienionymi osobami spośród wszystkich, którzy zostali w tyle w tej Ghazwie. Tak więc trzymaliśmy się z dala od ludzi, a oni zmienili swoje nastawienie wobec nas, aż ziemia, na której mieszkałem, wydała mi się obca, jakbym jej nie znał. Pozostaliśmy w tym stanie przez pięćdziesiąt nocy. Co do moich dwóch towarzyszy, pozostali w swoich domach i ciągle płakali, ale ja byłem najmłodszy z nich i najtwardszy, więc wychodziłem i uczestniczyłem w modlitwach z muzułmanami i włóczyłem się po targach, ale nikt ze mną nie rozmawiał, a ja przychodziłem do Allah's Messenger (ﷺ) i pozdrawiałem go, gdy siedział w swoim zgromadzeniu po modlitwie, i zastanawiałem się, czy Prorok (ﷺ) poruszył wargi w odpowiedzi na moje pozdrowienie, czy nie. Potem ofiarowałem modlitwę blisko niego i patrzyłem na niego ukradkiem. Gdy byłem zajęty modlitwą, odwracał twarz w moją stronę, ale gdy odwracałem twarz do niego, odwracał twarz odemnie. Gdy to ostre zachowanie ludzi trwało długo, poszedłem, aż wspiąłem się na mur ogrodu Abu Qatady, który był moim kuzynem i najdroższą osobą dla mnie, i złożyłem mu pozdrowienia. Na mocy przysięgi, nie odpowiedział na moje pozdrowienie. Powiedziałem: 'O Abu Qatada! Błagam cię na mocy Allah! Czy wiesz, że kocham Allah i Jego Posłańca?' Milczał. Zapytałem go ponownie, błagając go na mocy Allah, ale pozostał milczący. Potem zapytałem go jeszcze raz w imię Allah. Powiedział: "Allah i Jego Posłaniec wiedzą lepiej." Wtedy moje oczy zaczęły płynąć łzami i wróciłem, przeskakując przez mur." Ka`b dodał: "Gdy chodziłem po rynku Medyny, nagle zobaczyłem Nabatiego (czyli chrześcijańskiego rolnika) z Nabatisów z Sham, który przyszedł sprzedawać swoje ziarno w Medynie, mówiąc: 'Kto mnie zaprowadzi do Ka`ba bin Malik?' Ludzie zaczęli wskazywać (mnie) dla niego, aż przyszedł do mnie i wręczył mi list od króla Ghassana, w którym napisano: "Aby kontynuować, zostałem poinformowany, że twój przyjaciel (czyli Prorok (ﷺ)) potraktował cię surowo. Tak czy inaczej, Allah nie pozwoli ci żyć w miejscu, gdzie czujesz się gorszy, a twoje prawo jest utracone. Dołącz do nas, a pocieszymy cię." Gdy to przeczytałem, powiedziałem do siebie: 'To także jest rodzajem testu.' Wtedy wziąłem list do pieca i podpaliłem go, paląc go. Gdy minęło czterdzieści z pięćdziesięciu nocy, przyszedł do mnie posłaniec Allah's Messenger (ﷺ) i powiedział: 'Allah's Messenger (ﷺ) nakazuje ci trzymać się z dala od swojej żony,' zapytałem: 'Czy mam ją rozwieść, czy co mam zrobić?' Powiedział: 'Nie, tylko trzymaj się od niej z dala i nie współżyj z nią.' Prorok (ﷺ) wysłał tę samą wiadomość do moich dwóch towarzyszy. Potem powiedziałem do mojej żony: 'Idź do swoich rodziców i pozostaw u nich, aż Allah wyda wyrok w tej sprawie.'" Ka`b dodał: "Żona Hilala bin Umaiya przyszła do Allah's Posłańca i powiedziała: 'O Allah's Messengerze! Hilal bin Umaiya jest bezradnym starcem, który nie ma sługi, by się nim opiekować. Czy nie nie lubisz, abym mu służyła?' On powiedział: 'Nie (możesz mu służyć), ale nie powinien zbliżać się do ciebie.' Ona powiedziała: 'Na mocy Allah, on niczego nie pragnie. Na mocy Allah, nie przestaje płakać od początku swojej sprawy aż do tego dnia.' Na to niektórzy z mojej rodziny powiedzieli do mnie: 'Czy również poprosisz Allah's Messenger (ﷺ), aby pozwolił twojej żonie (służyć ci), tak jak pozwolił żonie Hilala bin Umaiya służyć mu?' Powiedziałem: 'Na mocy Allah, nie poproszę Allah's Messenger (ﷺ) o pozwolenie w jej sprawie, bo nie wiem, co Allah's Messenger (ﷺ) by powiedział, gdybym poprosił go o pozwolenie, by służyła mi, podczas gdy jestem młodym mężczyzną.' Tak więc pozostałem w tym stanie jeszcze przez dziesięć nocy, aż upłynęło pięćdziesiąt, od momentu, gdy Allah's Messenger (ﷺ) zakazał ludziom rozmawiać z nami. Gdy odmówiłem modlitwy Fajr w piąty dzień, na dachu jednego z naszych domów, i siedząc w stanie, który Allah opisał (w Qur'anie), czyli że moja dusza wydawała się mi wąska, a nawet ziemia wydawała się miła, usłyszałem głos kogoś, kto wspiął się na górę Sala', wołając najgłośniejszym głosem: 'O Ka`b bin Malik! Bądź szczęśliwy (otrzymując dobre wieści).' Upadłem na twarz w prostracji przed Allah, zdając sobie sprawę, że ulga nadeszła. Allah's Messenger (ﷺ) ogłosił przyjęcie naszego pokutowania przez Allah, gdy odmówił modlitwy Fajr. Ludzie wyszli, by nas pogratulować. Niektórzy zwiastuni dobrej nowiny wyszli do moich dwóch towarzyszy, a do mnie przybył posłaniec w pośpiechu, i przyszedł do mnie człowiek z Banu Aslam, biegnąc i wspinając się na górę, a jego głos był szybszy niż koń. Gdy on (czyli ten, którego głos słyszałem) przyszedł do mnie, przekazując dobre wieści, zdjąłem swoje odzienie i ubrałem go w nie; na mocy Allah, nie miałem innych odzieży tego dnia. Potem pożyczyłem dwa odzienia, założyłem je i poszedłem do Allah's Posłańca. Ludzie zaczęli mnie powitać partiami, gratulując mi przyjęcia mojego pokutowania przez Allah, mówiąc: 'Gratulujemy ci przyjęcia pokutowania przez Allah.' Ka`b dalej powiedział: "Gdy wszedłem do Meczetu, zobaczyłem Allah's Messenger (ﷺ) siedzącego z ludźmi wokół niego. Talha bin Ubaidullah szybko podszedł do mnie, uścisnął mi dłoń i pogratulował. Na mocy Allah, nikt z Muhajirów (czyli Emigrantów) nie wstał za mnie, oprócz niego (czyli Talhy), i nigdy tego nie zapomnę, bo Talha." Ka`b dodał: "Gdy pozdrowiłem Allah's Messenger (ﷺ), jego twarz była jasna z radości, powiedział: 'Bądź szczęśliwy z najlepszym dniem, jaki miałeś od chwili, gdy twoja matka cię urodziła.' Ka`b dodał: "Zapytałem proroka (ﷺ): 'Czy to jest przebaczenie od ciebie, czy od Allah?' On powiedział: 'Nie, to jest od Allah.' Gdy tylko Allah's Messenger (ﷺ) się cieszył, jego twarz promieniała jak kawałek księżyca, i wszyscy znaliśmy tę cechę u niego. Gdy usiadłem przed nim, powiedziałem: 'O Allah's Messengerze! Z powodu przyjęcia mojego pokutowania, oddam cały mój majątek na jałmużnę na rzecz Allah i Jego Posłańca.' On powiedział: 'Zachowaj część swojego majątku, bo to będzie dla ciebie lepsze.' Powiedziałem: 'Tak więc zachowam mój udział z Khaibar,' i dodałem: 'O Allah's Messengerze! Allah ocalił mnie od kłamstwa; więc jest to część mojego pokutowania, by nie mówić kłamstwa, dopóki żyję. Na mocy Allah, nie znam nikogo z muzułmanów, komu Allah pomógł w mówieniu prawdy bardziej niż mnie. Od chwili, gdy powiedziałem tę prawdę Allah's Messengerowi (ﷺ), nigdy nie zamierzałem kłamać. Mam nadzieję, że Allah również mnie ocali (od kłamania) do końca mojego życia. Tak więc Allah objawił Jego Posłańcowi wers: -- "Zaprawdę, Allah przebaczył Proroka, Muhajirów (czyli Emigrantów) (aż do Jego słów) I bądźcie z tymi, którzy są prawdziwi (w słowie i czynie)." (9.117-119) Na mocy Allah, Allah nigdy nie obdarzył mnie, oprócz tego, że poprowadził mnie do islamu, większym błogosławieństwem niż fakt, że nie kłamałem Allah's Messengerowi (ﷺ), co mogłoby mnie zgubić jak tych, którzy kłamali, ponieważ Allah opisał tych, którzy kłamali, najgorszym opisem, jaki kiedykolwiek przypisał komuś innemu. Allah powiedział: -- "Przysięgają do ciebie na mocy Allah, gdy wrócisz do nich (aż do Jego słów) Z pewnością Allah nie jest zadowolony z buntowników--" (9.95-96) Ka`b dodał: "My, trzej, różniliśmy się całkowicie od tych, których Allah's Posłaniec przyjął wymówki, gdy przysięgali mu. On przyjął ich przysięgę wierności i prosił Allah o przebaczenie dla nich, ale Allah's Posłaniec (ﷺ) pozostawił naszą sprawę w zawieszeniu, aż Allah wydał wyrok w tej sprawie. Co do tego, co Allah powiedział (w tym wersie): -- I wybaczył również trzem (osobom), które zostały w tyle." (9.118) To, co Allah powiedział (w tym wersie), nie wskazuje na naszą nieobecność w Ghazwie, lecz odnosi się do odroczenia decyzji przez Proroka (ﷺ) w naszej sprawie w kontraście do przypadków tych, którzy złożyli przysięgę przed nim i których on usprawiedliwił, akceptując ich wymówki.
Tłumaczenie i objaśnienie: Khutba World, przetłumaczone z arabskiego.
Kaʿb wybrał prawdę i wytrwał, aż Allah przyjął jego skruchę.
Hadis opowiada o Kaʿbie ibn Maliku, Murarze ibn ar-Rabiʿ i Hilalu ibn Umayyi, którzy bez uzasadnionego powodu nie wzięli udziału w wyprawie do Tabuk. Kaʿb szczerze przyznał się do zaniedbania; po pięćdziesięciu nocach ogłoszono, że ich skrucha została przyjęta.
Miejsce na północy Półwyspu Arabskiego, dokąd Prorok ﷺ wyruszył z muzułmanami.
Szczery powrót do Allaha, żal za grzech i wybór drogi posłuszeństwa.
Dobrowolny datek składany w poszukiwaniu zadowolenia Allaha.
Klasyczni uczeni podkreślają, że prawdomówność — nawet gdy pociąga za sobą bolesne konsekwencje — jest lepsza od kłamstwa przynoszącego chwilową korzyść. Opowieść uczy także, że szczera skrucha wiąże się z uznaniem błędu i wytrwałością w posłuszeństwie. Uczeni wskazują, że Prorok ﷺ odnosił się do zewnętrznych wyjaśnień ludzi, podczas gdy Allah zna ich stan wewnętrzny. Odradzono Kaʿbowi oddanie całego majątku: skrucha nie wymaga przesady, a zachowanie części majątku może być lepsze.
- Mów prawdę o swoich błędach, nawet gdy wymówka wydaje się na krótką metę łatwiejsza.
- Nie odkładaj koniecznych dobrych uczynków: drobne zwlekanie może przerodzić się w poważne zaniedbanie.
- Okazuj skruchę przez szczerą przemianę i trwaj w prawdomówności, także gdy bezpośrednia próba już minie.
Codziennie hadis w Twoim języku
Aplikacja codziennie prezentuje Ci hadis z objaśnieniem, również jako widżet na telefonie. Korzystaj za darmo.