Sahih al-Bukhari، حدیث 4418
روایتشده توسط Ka'b ibn Malik. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.
به روایت Ka'b ibn Malik
صحيح البخاري در مجموع معتبر دانسته میشود.
روایت
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ـ وَكَانَ قَائِدَ كَعْبٍ مِنْ بَنِيهِ حِينَ عَمِيَ ـ قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، يُحَدِّثُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ قِصَّةِ، تَبُوكَ قَالَ كَعْبٌ لَمْ أَتَخَلَّفْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا إِلاَّ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، غَيْرَ أَنِّي كُنْتُ تَخَلَّفْتُ فِي غَزْوَةِ بَدْرٍ، وَلَمْ يُعَاتِبْ أَحَدًا تَخَلَّفَ، عَنْهَا إِنَّمَا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُرِيدُ عِيرَ قُرَيْشٍ، حَتَّى جَمَعَ اللَّهُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ عَدُوِّهِمْ عَلَى غَيْرِ مِيعَادٍ وَلَقَدْ شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ حِينَ تَوَاثَقْنَا عَلَى الإِسْلاَمِ، وَمَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِهَا مَشْهَدَ بَدْرٍ، وَإِنْ كَانَتْ بَدْرٌ أَذْكَرَ فِي النَّاسِ مِنْهَا، كَانَ مِنْ خَبَرِي أَنِّي لَمْ أَكُنْ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْهُ فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ، وَاللَّهِ مَا اجْتَمَعَتْ عِنْدِي قَبْلَهُ رَاحِلَتَانِ قَطُّ حَتَّى جَمَعْتُهُمَا فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ، وَلَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُرِيدُ غَزْوَةً إِلاَّ وَرَّى بِغَيْرِهَا، حَتَّى كَانَتْ تِلْكَ الْغَزْوَةُ، غَزَاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَرٍّ شَدِيدٍ، وَاسْتَقْبَلَ سَفَرًا بَعِيدًا وَمَفَازًا وَعَدُوًّا كَثِيرًا، فَجَلَّى لِلْمُسْلِمِينَ أَمْرَهُمْ لِيَتَأَهَّبُوا أُهْبَةَ غَزْوِهِمْ، فَأَخْبَرَهُمْ بِوَجْهِهِ الَّذِي يُرِيدُ، وَالْمُسْلِمُونَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَثِيرٌ، وَلاَ يَجْمَعُهُمْ كِتَابٌ حَافِظٌ ـ يُرِيدُ الدِّيوَانَ ـ قَالَ كَعْبٌ فَمَا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَتَغَيَّبَ إِلاَّ ظَنَّ أَنْ سَيَخْفَى لَهُ مَا لَمْ يَنْزِلْ فِيهِ وَحْىُ اللَّهِ، وَغَزَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تِلْكَ الْغَزْوَةَ حِينَ طَابَتِ الثِّمَارُ وَالظِّلاَلُ، وَتَجَهَّزَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ، فَطَفِقْتُ أَغْدُو لِكَىْ أَتَجَهَّزَ مَعَهُمْ فَأَرْجِعُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، فَأَقُولُ فِي نَفْسِي أَنَا قَادِرٌ عَلَيْهِ. فَلَمْ يَزَلْ يَتَمَادَى بِي حَتَّى اشْتَدَّ بِالنَّاسِ الْجِدُّ، فَأَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ وَلَمْ أَقْضِ مِنْ جَهَازِي شَيْئًا، فَقُلْتُ أَتَجَهَّزُ بَعْدَهُ بِيَوْمٍ أَوْ يَوْمَيْنِ ثُمَّ أَلْحَقُهُمْ، فَغَدَوْتُ بَعْدَ أَنْ فَصَلُوا لأَتَجَهَّزَ، فَرَجَعْتُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، ثُمَّ غَدَوْتُ ثُمَّ رَجَعْتُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، فَلَمْ يَزَلْ بِي حَتَّى أَسْرَعُوا وَتَفَارَطَ الْغَزْوُ، وَهَمَمْتُ أَنْ أَرْتَحِلَ فَأُدْرِكَهُمْ، وَلَيْتَنِي فَعَلْتُ، فَلَمْ يُقَدَّرْ لِي ذَلِكَ، فَكُنْتُ إِذَا خَرَجْتُ فِي النَّاسِ بَعْدَ خُرُوجِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَطُفْتُ فِيهِمْ، أَحْزَنَنِي أَنِّي لاَ أَرَى إِلاَّ رَجُلاً مَغْمُوصًا عَلَيْهِ النِّفَاقُ أَوْ رَجُلاً مِمَّنْ عَذَرَ اللَّهُ مِنَ الضُّعَفَاءِ، وَلَمْ يَذْكُرْنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَلَغَ تَبُوكَ، فَقَالَ وَهْوَ جَالِسٌ فِي الْقَوْمِ بِتَبُوكَ " مَا فَعَلَ كَعْبٌ ". فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، حَبَسَهُ بُرْدَاهُ وَنَظَرُهُ فِي عِطْفِهِ. فَقَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ بِئْسَ مَا قُلْتَ، وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ إِلاَّ خَيْرًا. فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. قَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ فَلَمَّا بَلَغَنِي أَنَّهُ تَوَجَّهَ قَافِلاً حَضَرَنِي هَمِّي، وَطَفِقْتُ أَتَذَكَّرُ الْكَذِبَ وَأَقُولُ بِمَاذَا أَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ غَدًا وَاسْتَعَنْتُ عَلَى ذَلِكَ بِكُلِّ ذِي رَأْىٍ مِنْ أَهْلِي، فَلَمَّا قِيلَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَظَلَّ قَادِمًا زَاحَ عَنِّي الْبَاطِلُ، وَعَرَفْتُ أَنِّي لَنْ أَخْرُجَ مِنْهُ أَبَدًا بِشَىْءٍ فِيهِ كَذِبٌ، فَأَجْمَعْتُ صِدْقَهُ، وَأَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَادِمًا، وَكَانَ إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ بَدَأَ بِالْمَسْجِدِ فَيَرْكَعُ فِيهِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ جَلَسَ لِلنَّاسِ، فَلَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ جَاءَهُ الْمُخَلَّفُونَ، فَطَفِقُوا يَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ، وَيَحْلِفُونَ لَهُ، وَكَانُوا بِضْعَةً وَثَمَانِينَ رَجُلاً فَقَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلاَنِيَتَهُمْ، وَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ، وَوَكَلَ سَرَائِرَهُمْ إِلَى اللَّهِ، فَجِئْتُهُ فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَيْهِ تَبَسَّمَ تَبَسُّمَ الْمُغْضَبِ، ثُمَّ قَالَ " تَعَالَ ". فَجِئْتُ أَمْشِي حَتَّى جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَقَالَ لِي " مَا خَلَّفَكَ أَلَمْ تَكُنْ قَدِ ابْتَعْتَ ظَهْرَكَ ". فَقُلْتُ بَلَى، إِنِّي وَاللَّهِ لَوْ جَلَسْتُ عِنْدَ غَيْرِكَ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا، لَرَأَيْتُ أَنْ سَأَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ بِعُذْرٍ، وَلَقَدْ أُعْطِيتُ جَدَلاً، وَلَكِنِّي وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُ لَئِنْ حَدَّثْتُكَ الْيَوْمَ حَدِيثَ كَذِبٍ تَرْضَى بِهِ عَنِّي لَيُوشِكَنَّ اللَّهُ أَنْ يُسْخِطَكَ عَلَىَّ، وَلَئِنْ حَدَّثْتُكَ حَدِيثَ صِدْقٍ تَجِدُ عَلَىَّ فِيهِ إِنِّي لأَرْجُو فِيهِ عَفْوَ اللَّهِ، لاَ وَاللَّهِ مَا كَانَ لِي مِنْ عُذْرٍ، وَاللَّهِ مَا كُنْتُ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْكَ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَمَّا هَذَا فَقَدْ صَدَقَ، فَقُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِيكَ ". فَقُمْتُ وَثَارَ رِجَالٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ فَاتَّبَعُونِي، فَقَالُوا لِي وَاللَّهِ مَا عَلِمْنَاكَ كُنْتَ أَذْنَبْتَ ذَنْبًا قَبْلَ هَذَا، وَلَقَدْ عَجَزْتَ أَنْ لاَ تَكُونَ اعْتَذَرْتَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَا اعْتَذَرَ إِلَيْهِ الْمُتَخَلِّفُونَ، قَدْ كَانَ كَافِيَكَ ذَنْبَكَ اسْتِغْفَارُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَكَ، فَوَاللَّهِ مَا زَالُوا يُؤَنِّبُونِي حَتَّى أَرَدْتُ أَنْ أَرْجِعَ فَأُكَذِّبُ نَفْسِي، ثُمَّ قُلْتُ لَهُمْ هَلْ لَقِيَ هَذَا مَعِي أَحَدٌ قَالُوا نَعَمْ، رَجُلاَنِ قَالاَ مِثْلَ مَا قُلْتَ، فَقِيلَ لَهُمَا مِثْلُ مَا قِيلَ لَكَ. فَقُلْتُ مَنْ هُمَا قَالُوا مُرَارَةُ بْنُ الرَّبِيعِ الْعَمْرِيُّ وَهِلاَلُ بْنُ أُمَيَّةَ الْوَاقِفِيُّ. فَذَكَرُوا لِي رَجُلَيْنِ صَالِحَيْنِ قَدْ شَهِدَا بَدْرًا فِيهِمَا إِسْوَةٌ، فَمَضَيْتُ حِينَ ذَكَرُوهُمَا لِي، وَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمُسْلِمِينَ عَنْ كَلاَمِنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ مِنْ بَيْنِ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ، فَاجْتَنَبَنَا النَّاسُ وَتَغَيَّرُوا لَنَا حَتَّى تَنَكَّرَتْ فِي نَفْسِي الأَرْضُ، فَمَا هِيَ الَّتِي أَعْرِفُ، فَلَبِثْنَا عَلَى ذَلِكَ خَمْسِينَ لَيْلَةً، فَأَمَّا صَاحِبَاىَ فَاسْتَكَانَا وَقَعَدَا فِي بُيُوتِهِمَا يَبْكِيَانِ، وَأَمَّا أَنَا فَكُنْتُ أَشَبَّ الْقَوْمِ وَأَجْلَدَهُمْ، فَكُنْتُ أَخْرُجُ فَأَشْهَدُ الصَّلاَةَ مَعَ الْمُسْلِمِينَ وَأَطُوفُ فِي الأَسْوَاقِ، وَلاَ يُكَلِّمُنِي أَحَدٌ، وَآتِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُسَلِّمُ عَلَيْهِ وَهْوَ فِي مَجْلِسِهِ بَعْدَ الصَّلاَةِ، فَأَقُولُ فِي نَفْسِي هَلْ حَرَّكَ شَفَتَيْهِ بِرَدِّ السَّلاَمِ عَلَىَّ أَمْ لاَ ثُمَّ أُصَلِّي قَرِيبًا مِنْهُ فَأُسَارِقُهُ النَّظَرَ، فَإِذَا أَقْبَلْتُ عَلَى صَلاَتِي أَقْبَلَ إِلَىَّ، وَإِذَا الْتَفَتُّ نَحْوَهُ أَعْرَضَ عَنِّي، حَتَّى إِذَا طَالَ عَلَىَّ ذَلِكَ مِنْ جَفْوَةِ النَّاسِ مَشَيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ جِدَارَ حَائِطِ أَبِي قَتَادَةَ وَهْوَ ابْنُ عَمِّي وَأَحَبُّ النَّاسِ إِلَىَّ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ، فَوَاللَّهِ مَا رَدَّ عَلَىَّ السَّلاَمَ، فَقُلْتُ يَا أَبَا قَتَادَةَ، أَنْشُدُكَ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُنِي أُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَسَكَتَ، فَعُدْتُ لَهُ فَنَشَدْتُهُ فَسَكَتَ، فَعُدْتُ لَهُ فَنَشَدْتُهُ. فَقَالَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ. فَفَاضَتْ عَيْنَاىَ وَتَوَلَّيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ الْجِدَارَ، قَالَ فَبَيْنَا أَنَا أَمْشِي بِسُوقِ الْمَدِينَةِ إِذَا نَبَطِيٌّ مِنْ أَنْبَاطِ أَهْلِ الشَّأْمِ مِمَّنْ قَدِمَ بِالطَّعَامِ يَبِيعُهُ بِالْمَدِينَةِ يَقُولُ مَنْ يَدُلُّ عَلَى كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ فَطَفِقَ النَّاسُ يُشِيرُونَ لَهُ، حَتَّى إِذَا جَاءَنِي دَفَعَ إِلَىَّ كِتَابًا مِنْ مَلِكِ غَسَّانَ، فَإِذَا فِيهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ قَدْ بَلَغَنِي أَنَّ صَاحِبَكَ قَدْ جَفَاكَ، وَلَمْ يَجْعَلْكَ اللَّهُ بِدَارِ هَوَانٍ وَلاَ مَضْيَعَةٍ، فَالْحَقْ بِنَا نُوَاسِكَ. فَقُلْتُ لَمَّا قَرَأْتُهَا وَهَذَا أَيْضًا مِنَ الْبَلاَءِ. فَتَيَمَّمْتُ بِهَا التَّنُّورَ فَسَجَرْتُهُ بِهَا، حَتَّى إِذَا مَضَتْ أَرْبَعُونَ لَيْلَةً مِنَ الْخَمْسِينَ إِذَا رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْتِينِي فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تَعْتَزِلَ امْرَأَتَكَ فَقُلْتُ أُطَلِّقُهَا أَمْ مَاذَا أَفْعَلُ قَالَ لاَ بَلِ اعْتَزِلْهَا وَلاَ تَقْرَبْهَا. وَأَرْسَلَ إِلَى صَاحِبَىَّ مِثْلَ ذَلِكَ، فَقُلْتُ لاِمْرَأَتِي الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَتَكُونِي عِنْدَهُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِي هَذَا الأَمْرِ. قَالَ كَعْبٌ فَجَاءَتِ امْرَأَةُ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ هِلاَلَ بْنَ أُمَيَّةَ شَيْخٌ ضَائِعٌ لَيْسَ لَهُ خَادِمٌ فَهَلْ تَكْرَهُ أَنْ أَخْدُمَهُ قَالَ " لاَ وَلَكِنْ لاَ يَقْرَبْكِ ". قَالَتْ إِنَّهُ وَاللَّهِ مَا بِهِ حَرَكَةٌ إِلَى شَىْءٍ، وَاللَّهِ مَا زَالَ يَبْكِي مُنْذُ كَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَا كَانَ إِلَى يَوْمِهِ هَذَا. فَقَالَ لِي بَعْضُ أَهْلِي لَوِ اسْتَأْذَنْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي امْرَأَتِكَ كَمَا أَذِنَ لاِمْرَأَةِ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ أَنْ تَخْدُمَهُ فَقُلْتُ وَاللَّهِ لاَ أَسْتَأْذِنُ فِيهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا يُدْرِينِي مَا يَقُولُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا اسْتَأْذَنْتُهُ فِيهَا وَأَنَا رَجُلٌ شَابٌّ فَلَبِثْتُ بَعْدَ ذَلِكَ عَشْرَ لَيَالٍ حَتَّى كَمَلَتْ لَنَا خَمْسُونَ لَيْلَةً مِنْ حِينِ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ كَلاَمِنَا، فَلَمَّا صَلَّيْتُ صَلاَةَ الْفَجْرِ صُبْحَ خَمْسِينَ لَيْلَةً، وَأَنَا عَلَى ظَهْرِ بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِنَا، فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ عَلَى الْحَالِ الَّتِي ذَكَرَ اللَّهُ، قَدْ ضَاقَتْ عَلَىَّ نَفْسِي، وَضَاقَتْ عَلَىَّ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ، سَمِعْتُ صَوْتَ صَارِخٍ أَوْفَى عَلَى جَبَلِ سَلْعٍ بِأَعْلَى صَوْتِهِ يَا كَعْبُ بْنَ مَالِكٍ، أَبْشِرْ. قَالَ فَخَرَرْتُ سَاجِدًا، وَعَرَفْتُ أَنْ قَدْ جَاءَ فَرَجٌ، وَآذَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِتَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْنَا حِينَ صَلَّى صَلاَةَ الْفَجْرِ، فَذَهَبَ النَّاسُ يُبَشِّرُونَنَا، وَذَهَبَ قِبَلَ صَاحِبَىَّ مُبَشِّرُونَ، وَرَكَضَ إِلَىَّ رَجُلٌ فَرَسًا، وَسَعَى سَاعٍ مِنْ أَسْلَمَ فَأَوْفَى عَلَى الْجَبَلِ وَكَانَ الصَّوْتُ أَسْرَعَ مِنَ الْفَرَسِ، فَلَمَّا جَاءَنِي الَّذِي سَمِعْتُ صَوْتَهُ يُبَشِّرُنِي نَزَعْتُ لَهُ ثَوْبَىَّ، فَكَسَوْتُهُ إِيَّاهُمَا بِبُشْرَاهُ، وَاللَّهِ مَا أَمْلِكُ غَيْرَهُمَا يَوْمَئِذٍ، وَاسْتَعَرْتُ ثَوْبَيْنِ فَلَبِسْتُهُمَا، وَانْطَلَقْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيَتَلَقَّانِي النَّاسُ فَوْجًا فَوْجًا يُهَنُّونِي بِالتَّوْبَةِ، يَقُولُونَ لِتَهْنِكَ تَوْبَةُ اللَّهِ عَلَيْكَ. قَالَ كَعْبٌ حَتَّى دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ، فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ حَوْلَهُ النَّاسُ فَقَامَ إِلَىَّ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ يُهَرْوِلُ حَتَّى صَافَحَنِي وَهَنَّانِي، وَاللَّهِ مَا قَامَ إِلَىَّ رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ غَيْرُهُ، وَلاَ أَنْسَاهَا لِطَلْحَةَ، قَالَ كَعْبٌ فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ يَبْرُقُ وَجْهُهُ مِنَ السُّرُورِ " أَبْشِرْ بِخَيْرِ يَوْمٍ مَرَّ عَلَيْكَ مُنْذُ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ ". قَالَ قُلْتُ أَمِنْ عِنْدِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ قَالَ " لاَ، بَلْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ". وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا سُرَّ اسْتَنَارَ وَجْهُهُ حَتَّى كَأَنَّهُ قِطْعَةُ قَمَرٍ، وَكُنَّا نَعْرِفُ ذَلِكَ مِنْهُ، فَلَمَّا جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِ اللَّهِ. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَمْسِكْ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ ". قُلْتُ فَإِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِي الَّذِي بِخَيْبَرَ، فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ اللَّهَ إِنَّمَا نَجَّانِي بِالصِّدْقِ، وَإِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ لاَ أُحَدِّثَ إِلاَّ صِدْقًا مَا بَقِيتُ، فَوَاللَّهِ مَا أَعْلَمُ أَحَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَبْلاَهُ اللَّهُ فِي صِدْقِ الْحَدِيثِ مُنْذُ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحْسَنَ مِمَّا أَبْلاَنِي، مَا تَعَمَّدْتُ مُنْذُ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى يَوْمِي هَذَا كَذِبًا، وَإِنِّي لأَرْجُو أَنْ يَحْفَظَنِي اللَّهُ فِيمَا بَقِيتُ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم {لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ} إِلَى قَوْلِهِ {وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} فَوَاللَّهِ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَىَّ مِنْ نِعْمَةٍ قَطُّ بَعْدَ أَنْ هَدَانِي لِلإِسْلاَمِ أَعْظَمَ فِي نَفْسِي مِنْ صِدْقِي لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ أَكُونَ كَذَبْتُهُ، فَأَهْلِكَ كَمَا هَلَكَ الَّذِينَ كَذَبُوا، فَإِنَّ اللَّهَ قَالَ لِلَّذِينَ كَذَبُوا حِينَ أَنْزَلَ الْوَحْىَ شَرَّ مَا قَالَ لأَحَدٍ، فَقَالَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى {سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ} إِلَى قَوْلِهِ {فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ}. قَالَ كَعْبٌ وَكُنَّا تَخَلَّفْنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ عَنْ أَمْرِ أُولَئِكَ الَّذِينَ قَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ حَلَفُوا لَهُ، فَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ وَأَرْجَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمْرَنَا حَتَّى قَضَى اللَّهُ فِيهِ، فَبِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ {وَعَلَى الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا} وَلَيْسَ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ مِمَّا خُلِّفْنَا عَنِ الْغَزْوِ إِنَّمَا هُوَ تَخْلِيفُهُ إِيَّانَا وَإِرْجَاؤُهُ أَمْرَنَا عَمَّنْ حَلَفَ لَهُ وَاعْتَذَرَ إِلَيْهِ، فَقَبِلَ مِنْهُ.
روایت شده از عبد الله بن کعب بن مالک: چه کسی از میان پسران کعب، راهنمای کعب بود زمانی که او نابینا شد: شنیدم که کعب بن مالک روایت میکرد داستان (غزوه) تبوک را که در آن شرکت نکرده بود. کعب گفت،
«من در هیچ غزوهای که رسول الله (ﷺ) جنگید، عقب نماندم جز غزوه تبوک، و در غزوه بدر شرکت نکردم، اما خداوند کسی را سرزنش نکرده است که در آن شرکت نکرده باشد، زیرا در واقع، رسول الله (ﷺ) به دنبال کاروان قریش بیرون رفته بود تا اینکه خداوند آنان (یعنی مسلمانان) و دشمنشان را بدون هیچ قرار قبلی ملاقات داد. من شب بیعت عَقَبَه را با رسول الله (ﷺ) شاهد بودم زمانی که برای اسلام بیعت کردیم، و من آن را با جنگ بدر عوض نمیکردم هرچند جنگ بدر در میان مردم محبوبتر است از آن (یعنی بیعت عَقَبَه). اما خبر من در این جنگ تبوک، هرگز قویتر یا ثروتمندتر از زمانی نبود که در آن غزوه، در کنار پیامبر (ﷺ) باقی ماندم. به خدا قسم، هرگز دو شتر ماده نداشتم، اما در آن زمان در غزوه این غزوه، داشتم. هر وقت رسول الله (ﷺ) میخواست غزوهای انجام دهد، قصد خود را پنهان میکرد و ظاهراً به غزوههای مختلف اشاره مینمود تا زمان غزوه تبوک فرا رسید، زمانی که رسول الله (ﷺ) در گرمای شدید، در مقابل، سفر طولانی، بیابان و تعداد زیاد دشمن جنگید. بنابراین، پیامبر (ﷺ) مقصد خود را به وضوح به مسلمانان اعلام کرد تا برای غزوه آماده شوند. او مقصدی که میخواست برود را به وضوح به آنان اطلاع داد. رسول الله (ﷺ) همراه با جمعیت زیادی از مسلمانان بود که در کتابی ثبت نمیشد، یعنی، در یک دفتر.» کعب افزود، «هر مردی که قصد غیبت داشت، فکر میکرد که موضوع پنهان میماند مگر اینکه خداوند آن را از طریق وحی آشکار کند. بنابراین، رسول الله (ﷺ) در زمانی که میوهها رسیده و سایه دلپذیر بود، در آن غزوه جنگید. رسول الله (ﷺ) و یارانش برای نبرد آماده شدند و من شروع کردم به بیرون رفتن برای آمادهسازی خودم همراه با آنان، اما بدون انجام کاری بازگشتم. میگفتم، «من میتوانم این کار را انجام دهم.» و هر از گاهی آن را به تأخیر میانداختم تا مردم آماده شوند و رسول الله (ﷺ) و مسلمانان همراه با او حرکت کردند، و من چیزی برای رفتن آماده نکرده بودم، و گفتم، «من خود را برای رفتن آماده میکنم یکی یا دو روز پس از او، و سپس به آنان ملحق میشوم.» صبح پس از حرکت آنان، بیرون رفتم تا خود را آماده کنم اما بدون انجام کاری بازگشتم. سپس دوباره صبح فردای آن روز، بیرون رفتم تا آماده شوم اما بازگشتم بدون انجام کاری. چنین بود حال من تا اینکه آنان عجله کردند و من غفلت کردم و جنگ از دستم رفت. حتی آن زمان، قصد داشتم بروم و آنان را همراهی کنم. کاش این کار را میکردم! اما در تقدیر من نبود. پس، پس از رفتن رسول الله (ﷺ)، هر وقت بیرون میرفتم و در میان مردم راه میرفتم (یعنی باقیماندگان)، غمگین میشدم که نمیدیدم کسی را در اطرافم، جز کسی که به نفاق متهم بود یا یکی از آن مردان ضعیف که خداوند از آنان عذر خواسته است. رسول الله (ﷺ) تا زمانی که به تبوک رسید، مرا به یاد نیاورد. پس در حالی که در میان مردم در تبوک نشسته بود، گفت، «کعب چه کرد؟» مردی از بنیسلمه گفت، «ای رسول خدا! او به دو برادرش (یعنی دو لباسش) و نگاه کردن به پهلوهایش با غرور، بازداشت شده است.» سپس معاذ بن جبل گفت، «چه بد گفتی! به خدا، ای رسول خدا! ما درباره او چیزی جز خوبی نمیدانیم.» رسول الله (ﷺ) سکوت کرد.» کعب بن مالک افزود، «وقتی شنیدم که او (یعنی پیامبر (ﷺ)) در راه بازگشت به مدینه است، در نگرانی غوطهور شدم و شروع کردم به فکر کردن به عذرهای دروغین، و به خود گفتم، «چگونه میتوانم خشم او را فردا دور کنم؟» و از هر عضو عاقل خانوادهام در این مورد مشورت گرفتم. وقتی گفته شد که رسول الله (ﷺ) نزدیک شده است، تمام عذرهای دروغین از ذهنم کنار رفت و خوب میدانستم که هرگز نمیتوانم از این مشکل با ساختن دروغ بیرون بیایم. پس تصمیم گرفتم به طور قاطع حقیقت را بگویم. بنابراین، رسول الله (ﷺ) صبح رسید، و هر وقت از سفر برمیگشت، اول به مسجد میرفت و دو رکعت نماز میخواند و سپس برای مردم مینشست. پس از انجام این کار (در این زمان)، کسانی که در جنگ تبوک شرکت نکرده بودند، آمدند و شروع به ارائه عذرهای دروغین و سوگندهای در حضور او کردند. بیش از هشتاد نفر بودند؛ رسول الله (ﷺ) عذرهای آنان را پذیرفت، بیعت آنان را گرفت، از خداوند برایشان طلب آمرزش کرد، و اسرار دلشان را به خداوند واگذار کرد تا داوری کند. سپس من نزد او رفتم، و وقتی سلام کردم، او لبخندی زد که نشان خشم بود و سپس گفت، «بیا.» پس من راه رفتم تا مقابل او بنشینم. او به من گفت، «چه مانع شد تو را از پیوستن به ما؟ آیا حیوانی برای حمل تو نخریده بودی؟» پاسخ دادم، «بله، ای رسول خدا! اما به خدا، اگر مقابل هر کسی از مردم دنیا مینشستم جز تو، از خشم او با عذر دوری میکردم. به خدا قسم، من قدرت سخنوری و فصاحت دارم، اما به خدا میدانم که اگر امروز دروغ بگویم و برای رضایت تو، خدا تو را خشمگین کند، ولی اگر حقیقت را بگویم، هرچند تو از آن خشمگین شوی، امیدوارم خداوند مرا ببخشد. به خدا قسم، هیچ عذری برای من نبود. به خدا قسم، هرگز قویتر یا ثروتمندتر از زمانی نبودم که در کنار تو باقی ماندم.» سپس رسول الله (ﷺ) گفت، «در مورد این مرد، او حتماً حقیقت را گفته است. پس برخیز تا خداوند قضیهات را تعیین کند.» من برخاستم، و بسیاری از مردان بنیسلمہ دنبال من آمدند و گفتند، «به خدا، قبل از این هیچ گناهی مرتکب نشده بودی. حتماً، تو در عذرخواهی از رسول الله (ﷺ) کوتاهی نکردی همانطور که دیگران نکردند. دعا کردن رسول الله (ﷺ) برای آمرزش تو کافی بود.» به خدا قسم، آنان آنقدر سرزنشم کردند که قصد داشتم برگردم و خودم را متهم کنم که دروغ گفتهام، اما به آنان گفتم، «آیا کسی هست که سرنوشتش همانند من باشد؟» پاسخ دادند، «بله، دو نفر هستند که همان سخن را گفتند و همان فرمان برایشان صادر شد.» پرسیدم، «آنها چه کسانند؟» گفتند، «مُراره بن ربیع العَمری و هلال بن عُمیه الوقفی.» آنان را به دو مرد پارسا اشاره کردند که در غزوه بدر شرکت داشتند و نمونهای برای من بودند. پس، وقتی آنان را ذکر کردند، من تغییر نظر ندادم. رسول الله (ﷺ) همه مسلمانان را از صحبت با ما، سه نفر مذکور، منع کرد، و ما از مردم دور شدیم و آنان رفتارشان با ما تغییر کرد تا جایی که زمین (محل زندگی من) برایم غریب شد، گویی نمیشناسمش. در آن حالت، پنجاه شب باقی ماندیم. درباره دو رفیق من، آنان در خانههایشان ماندند و گریه میکردند، اما من جوانترین و استوارترین آنان بودم، پس بیرون میرفتم و نمازهای مسلمانان را همراه آنان میخواندم و در بازارها میگشتم، اما هیچکس با من صحبت نمیکرد، و به رسول الله (ﷺ) میرفتم و سلام میدادم در حالی که او در جمع خود پس از نماز نشسته بود، و تعجب میکردم که آیا پیامبر (ﷺ) لبهایش را در پاسخ به سلام من حرکت میدهد یا نه. سپس نماز خود را نزدیک او میخواندم و مخفیانه نگاه میکردم. وقتی مشغول نماز بودم، او رو به من برمیگرداند، اما وقتی رو برمیگرداندم، او رو برمیگرداند. وقتی این رفتار سخت مردم طولانی شد، رفتم تا دیوار باغ ابی قَتاده، که پسرعمویم و عزیزترین فرد برایم بود، بالا رفتم و سلام کردم. به خدا، او جواب سلامم را نداد. گفتم، «ای ابی قَتاده! به خدا قسم، میدانم که من خدا و پیامبرش را دوست دارم.» او ساکت ماند. دوباره از او خواستم، به خدا قسم، اما او سکوت کرد. سپس از او در نام خدا سوال کردم. گفت، «خدا و پیامبرش بهتر میدانند.» در آن لحظه، چشمانم جاری شد و برگشتم و از دیوار پریدن کردم.» کعب افزود، «در حالی که در بازار مدینه راه میرفتم، ناگهان دیدم یک نبطی (یعنی مسیحی) از نبطیان شام که برای فروش غلاتش آمده بود، گفت، «چه کسی مرا به کعب بن مالک راهنمایی میکند؟» مردم شروع کردند به نشان دادن من برای او تا رسید به من و نامهای از پادشاه غسان به من داد که در آن نوشته شده بود: «برای ادامه، به من اطلاع داده شده است که دوستت (یعنی پیامبر (ﷺ)) با تو سختگیری کرده است. به هر حال، خدا تو را در جایی که احساس حقارت میکنی و حق تو ضایع شده است، زنده نمیگذارد. پس به ما بپیوند و ما تو را تسلی خواهیم داد.» وقتی آن را خواندم، به خود گفتم، «این هم نوعی آزمایش است.» سپس نامه را به تنور بردم و در آن آتش افروختم و سوزاندم. وقتی چهل شب از پنجاه شب گذشت، پیامبر (ﷺ) مرا آوردند و گفتند، «رسول الله (ﷺ) به تو دستور میدهد از همسرت دوری کنی.» گفتم، «آیا او را طلاق دهم؟ یا چه کار کنم؟» گفت، «نه، فقط از او دوری کن و با او همبستر نشو.» رسول الله (ﷺ) همان پیام را به دو رفیق من هم فرستاد. سپس به همسرم گفتم، «به پدر و مادر خود برو و تا زمانی که خدا حکم نکند، با آنان بمان.» کعب افزود، «همسر هلال بن عمیه به رسول الله (ﷺ) آمد و گفت، «ای رسول خدا! هلال بن عمیه مرد ناتوان و پیری است که خادمی ندارد تا به او خدمت کند. آیا دوست داری من به او خدمت کنم؟» گفت، «نه (میتوانی خدمت کنی) اما نباید به تو نزدیک شود.» او گفت، «به خدا قسم، او هیچ تمایلی ندارد. به خدا قسم، از زمانی که مشکلش شروع شد، تا امروز، گریه میکند.» در آن زمان، برخی از اعضای خانوادهام به من گفتند، «آیا تو هم از رسول خدا (ﷺ) اجازه میخواهی که همسرت (برای خدمت به تو) خدمت کند همانطور که همسر هلال بن عمیه خدمت میکند؟» گفتم، «به خدا قسم، اجازه رسول خدا (ﷺ) را نمیخواهم درباره او، چون نمیدانم چه خواهد گفت اگر از او بخواهم اجازه دهد که او (برای من) خدمت کند در حالی که من جوانم.» پس، در آن حالت ده شب دیگر باقی ماندم تا اینکه دوره پنجاه شب از آن شروع شد، از زمانی که رسول الله (ﷺ) مردم را از صحبت با ما منع کرد. وقتی نماز فجر را در روز پنجاهم در بام یکی از خانههایمان خواندم و در حالی که در حالت described در قرآن بودم، یعنی جانم برایم تنگ شده بود و حتی زمین برایم تنگ شده بود، آنجا صدای کسی را شنیدم که از کوه سلع بالا میرفت و با بلندترین صدایش میگفت، «ای کعب بن مالک! خوشحال باش (از دریافت خبرهای خوب).» بر زمین افتادم و در برابر خدا سجده کردم، درک کردم که آرامش آمده است. رسول الله (ﷺ) اعلام کرده بود که توبه ما از طرف خدا پذیرفته شده است، زمانی که نماز فجر را خواند. مردم بیرون رفتند تا ما را تبریک بگویند. برخی خبرآوران خبرهای خوب، به دو رفیق من رفتند، و سوارکاری با عجله آمد، و مردی از بنیاسلم دوید و بر کوه بالا رفت و صدای او سریعتر از اسب بود. وقتی او (یعنی مردی که صدای او را شنیدم) آمد و خبرهای خوب را رساند، لباسهای خود را درآوردم و به او پوشاندم؛ و به خدا قسم، در آن روز، لباس دیگری نداشتم جز آنها. سپس دو لباس قرض گرفتم و پوشیدم و به سوی رسول الله (ﷺ) رفتم. مردم به صورت گروهی من را تبریک گفتند و گفتند، «ما تو را به خاطر پذیرش توبتت تبریک میگوییم.» کعب افزود، «وقتی وارد مسجد شدم، دیدم رسول الله (ﷺ) در کنار مردم نشسته است. طلحة بن عبیدالله سریع آمد، دست داد و تبریک گفت. به خدا قسم، هیچیک از مهاجران (یعنی مهاجرین) برای من برنخاستند جز او (یعنی طلحة)، و من هرگز این را فراموش نخواهم کرد، چون برای طلحة است.» کعب افزود، «وقتی سلام کردم به رسول الله (ﷺ) و چهرهاش از شادی درخشان بود، گفت، «شاد باش با بهترین روزی که از زمان تولد مادرت تا کنون داشتهای.» کعب افزود، «از پیامبر (ﷺ) پرسیدم، 'آیا این بخشش از طرف تو است یا از طرف خدا؟' گفت، 'نه، این از طرف خدا است.' هر وقت رسول الله (ﷺ) خوشحال میشد، چهرهاش میدرخشید گویی تکهای ماه است، و همه ما این ویژگی او را میدانستیم. وقتی مقابل او نشستم، گفتم، «ای رسول خدا! به خاطر پذیرش توبت من، تمام ثروتم را به عنوان صدقه برای رضای خدا و رسولش میدهم.» گفت، «بعضی از ثروتت را نگه دار، چون برایت بهتر است.» گفتم، «پس سهم من از خیبر را نگه میدارم»، و افزودم، «ای رسول خدا! خدا مرا برای گفتن حقیقت نجات داد؛ پس بخشی از توبهام این است که تا زندهام، حقیقت را نگم. به خدا قسم، من کسی از مسلمانان را نمیشناسم که خدا بیشتر از من در گفتن حقیقت کمک کرده باشد. از زمانی که آن حقیقت را به رسول الله (ﷺ) گفتم، هرگز قصد دروغ گفتن نکردهام. امیدوارم خداوند مرا از دروغ گفتن در بقیه عمرم نیز حفظ کند. پس، خداوند آیه نازل کرد:-- «به درستی که خداوند از پیامبر، مهاجرین و انصار درگذشت، و با کسانی که در گفتار و کردار راستگو هستند، باشد.» (9.117-119) به خدا قسم، خداوند بر من بزرگتر از هدایت به اسلام، نعمتی نداد، جز اینکه دروغ نگفتم به رسول الله (ﷺ) که باعث هلاکم میشد، همانطور که کسانی که دروغ گفتند، هلاک شدند، چون خداوند کسانی که دروغ گفتند را با بدترین وصفی که تا کنون به کسی نسبت داده است، توصیف کرد. خداوند گفت:-- «آنها (یعنی منافقان) به شما قسم میخورند وقتی به آنان بازگردید، (تا گفته شود) قطعاً خداوند از سرکشان راضی نیست--» (9.95-96) کعب افزود، «ما، سه نفر، کاملاً متفاوت از کسانی بودیم که عذرهایشان را رسول الله (ﷺ) قبول کرد، وقتی به او سوگند خوردند، او بیعتشان را گرفت و از خداوند طلب آمرزش کرد، اما رسول الله (ﷺ) قضیه ما را تا زمانی که خداوند حکم خود را درباره آن صادر کند، معلق گذاشت. اما درباره آن، خداوند گفت):-- «و به سه نفری که در آن غزوه باقی ماندند، نیز بخشید.» (9.118) آنچه خداوند در این آیه گفت، نشاندهنده عدم شرکت ما در غزوه نیست، بلکه به تعویق انداختن تصمیمگیری پیامبر (ﷺ) درباره قضیه ما است در مقابل کسانی که قبل از او سوگند یاد کرده بودند و او عذرشان را پذیرفته بود.
ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمهشده از عربی.
کعب حقیقت را برگزید و پایداری کرد تا خداوند توبهاش را پذیرفت.
حدیث دربارهٔ کعب بن مالک، مُراره بن ربیع و هلال بن امیه است که بدون عذر موجه در لشکرکشی تبوک شرکت نکردند. کعب صادقانه از کوتاهی خود گفت؛ پس از پنجاه شب، پذیرفتهشدن توبهٔ آنان اعلام شد.
مکانی در شمال شبهجزیرهٔ عربستان که پیامبر ﷺ همراه مسلمانان بهسوی آن حرکت کرد.
بازگشت صادقانه به سوی خدا، پشیمانی از گناه و برگزیدن راه فرمانبرداری.
بخشش داوطلبانهای که برای جلب خشنودی خدا داده میشود.
عالمان کلاسیک تأکید میکنند که راستگویی، حتی هنگامی که پیامدهای دردناکی دارد، از دروغی که سودی موقت میرساند بهتر است. این روایت همچنین میآموزد که توبهٔ صادقانه با پذیرفتن خطا و پایداری در اطاعت همراه است. عالمان اشاره میکنند که پیامبر ﷺ با آنچه مردم آشکار میکردند رفتار میکرد، حال آنکه خداوند از حال درونی آنان آگاه است. پیشنهاد کعب برای بخشیدن همهٔ داراییاش پذیرفته نشد: توبه مستلزم افراط نیست و نگهداشتن بخشی از دارایی میتواند بهتر باشد.
- دربارهٔ خطاهایت راست بگو، حتی اگر بهانهآوردن در کوتاهمدت آسانتر به نظر برسد.
- کارهای نیک ضروری را به تأخیر نینداز؛ تأخیرهای کوچک ممکن است به کوتاهی بزرگی تبدیل شوند.
- با تغییری صادقانه توبه کن و حتی پس از پایان آزمون فوری، بر راستگویی پایدار بمان.
هر روز یک حدیث، به زبان خودت
اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه میدهد؛ حتی بهصورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.