Sahih al-Bukhari، حدیث 7305
روایتشده توسط Umar ibn al-Khattab. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.
به روایت Umar ibn al-Khattab
صحيح البخاري در مجموع معتبر دانسته میشود.
روایت
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَالِكُ بْنُ أَوْسٍ النَّصْرِيُّ، وَكَانَ، مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ذَكَرَ لِي ذِكْرًا مِنْ ذَلِكَ فَدَخَلْتُ عَلَى مَالِكٍ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ انْطَلَقْتُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى عُمَرَ أَتَاهُ حَاجِبُهُ يَرْفَا فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عُثْمَانَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ وَالزُّبَيْرِ وَسَعْدٍ يَسْتَأْذِنُونَ. قَالَ نَعَمْ. فَدَخَلُوا فَسَلَّمُوا وَجَلَسُوا. فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ. فَأَذِنَ لَهُمَا. قَالَ الْعَبَّاسُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ الظَّالِمِ. اسْتَبَّا. فَقَالَ الرَّهْطُ عُثْمَانُ وَأَصْحَابُهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اقْضِ بَيْنَهُمَا وَأَرِحْ أَحَدَهُمَا مِنَ الآخَرِ. فَقَالَ اتَّئِدُوا أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ، هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ". يُرِيدُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَفْسَهُ. قَالَ الرَّهْطُ قَدْ قَالَ ذَلِكَ. فَأَقْبَلَ عُمَرُ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ذَلِكَ. قَالاَ نَعَمْ. قَالَ عُمَرُ فَإِنِّي مُحَدِّثُكُمْ عَنْ هَذَا الأَمْرِ، إِنَّ اللَّهَ كَانَ خَصَّ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْمَالِ بِشَىْءٍ لَمْ يُعْطِهِ أَحَدًا غَيْرَهُ، فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ {مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ} الآيَةَ، فَكَانَتْ هَذِهِ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ وَاللَّهِ مَا احْتَازَهَا دُونَكُمْ وَلاَ اسْتَأْثَرَ بِهَا عَلَيْكُمْ، وَقَدْ أَعْطَاكُمُوهَا وَبَثَّهَا فِيكُمْ، حَتَّى بَقِيَ مِنْهَا هَذَا الْمَالُ، وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ نَفَقَةَ سَنَتِهِمْ مِنْ هَذَا الْمَالِ، ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ، فَعَمِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِذَلِكَ حَيَاتَهُ، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ ذَلِكَ فَقَالُوا نَعَمْ. ثُمَّ قَالَ لِعَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ أَنْشُدُكُمَا اللَّهَ هَلْ تَعْلَمَانِ ذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ. ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَقَبَضَهَا أَبُو بَكْرٍ فَعَمِلَ فِيهَا بِمَا عَمِلَ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَأَنْتُمَا حِينَئِذٍ ـ وَأَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ ـ تَزْعُمَانِ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ فِيهَا كَذَا، وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنَّهُ فِيهَا صَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ، ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ فَقُلْتُ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ. فَقَبَضْتُهَا سَنَتَيْنِ أَعْمَلُ فِيهَا بِمَا عَمِلَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ، ثُمَّ جِئْتُمَانِي وَكَلِمَتُكُمَا عَلَى كَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ وَأَمْرُكُمَا جَمِيعٌ، جِئْتَنِي تَسْأَلُنِي نَصِيبَكَ مِنِ ابْنِ أَخِيكَ، وَأَتَانِي هَذَا يَسْأَلُنِي نَصِيبَ امْرَأَتِهِ مِنْ أَبِيهَا فَقُلْتُ إِنْ شِئْتُمَا دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا، عَلَى أَنَّ عَلَيْكُمَا عَهْدَ اللَّهِ وَمِيثَاقَهُ تَعْمَلاَنِ فِيهَا بِمَا عَمِلَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبِمَا عَمِلَ فِيهَا أَبُو بَكْرٍ وَبِمَا عَمِلْتُ فِيهَا مُنْذُ وَلِيتُهَا، وَإِلاَّ فَلاَ تُكَلِّمَانِي فِيهَا. فَقُلْتُمَا ادْفَعْهَا إِلَيْنَا بِذَلِكَ. فَدَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا بِذَلِكَ، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ دَفَعْتُهَا إِلَيْهِمَا بِذَلِكَ قَالَ الرَّهْطُ نَعَمْ. فَأَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا بِذَلِكَ. قَالاَ نَعَمْ. قَالَ أَفَتَلْتَمِسَانِ مِنِّي قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ فَوَالَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ لاَ أَقْضِي فِيهَا قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ، فَإِنْ عَجَزْتُمَا عَنْهَا فَادْفَعَاهَا إِلَىَّ، فَأَنَا أَكْفِيكُمَاهَا.
عبدالله بن یوسف برای ما حدیث کرد، لیث برای ما حدیث کرد، عقیل از ابن شهاب برایم حدیث کرد، او گفت: مالک بن اوس نصری به من خبر داد، و چون محمد بن جبیر بن مطعم اشارهای از این ماجرا برایم کرد، نزد مالک رفتم و از او پرسیدم. او گفت:
«رفتم تا بر عمر وارد شوم. دربان او یَرفا آمد و گفت: 'آیا عثمان، عبدالرحمن، زبیر و سعد را اجازه میدهی؟' عمر گفت: 'بله.' پس آنان وارد شدند، سلام کردند و نشستند. سپس دربان گفت: 'آیا علی و عباس را اجازه میدهی؟' عمر به آن دو نیز اجازه داد. عباس گفت: 'ای امیرالمؤمنین! میان من و این ستمگر داوری کن.' میان آن دو نزاع درگرفت. آن گروه، یعنی عثمان و یارانش گفتند: 'ای امیرالمؤمنین! میان آن دو داوری کن و یکی را از دست دیگری آسوده ساز.' عمر فرمود: 'درنگ کنید! شما را به خداوندی که آسمان و زمین به اذن او برپاست قسم میدهم، آیا میدانید که رسول الله ﷺ فرمودند: "ما ارث نمیگذاریم؛ آنچه از ما بماند صدقه است"؟ و منظور رسول الله ﷺ خودشان بودند؟' آن گروه گفتند: 'بله، ایشان چنین فرمودند.' سپس عمر رو به علی و عباس کرد و گفت: 'شما دو نفر را به خدا قسم میدهم، آیا میدانید که رسول الله ﷺ چنین فرمودند؟' هر دو گفتند: 'بله.' عمر گفت: 'من شما را از این امر آگاه میکنم. همانا خداوند رسولش ﷺ را در این مال به چیزی اختصاص داد که به هیچ کس جز او نداد، چنانکه خداوند میفرماید: {آنچه خداوند از آنان به عنوان فئی به رسولش بازگرداند، که شما اسبی یا شتری برای آن نتاختید...} (حشر: ۶). پس این مال خالصاً برای رسول الله ﷺ بود. اما به خدا سوگند، ایشان آن را بدون توجه به شما انحصار ندادند و شما را محروم نساختند، بلکه آن را به شما دادند و میان شما تقسیم کردند تا اینکه این مقدار از آن باقی ماند. پیامبر ﷺ مخارج سالانه خانوادهاش را از این مال تأمین میکردند، سپس باقیمانده را مانند سایر اموال خداوند مصرف مینمودند. پیامبر ﷺ در تمام دوران زندگیشان چنین عمل کردند. شما را به خدا قسم میدهم، آیا این را میدانید؟' گفتند: 'بله.' سپس به علی و عباس فرمود: 'شما دو نفر را به خدا قسم میدهم، آیا این را میدانید؟' هر دو گفتند: 'بله.' عمر ادامه داد: 'سپس خداوند پیامبرش ﷺ را وفات داد. ابوبکر گفت: "من ولیّ رسول الله ﷺ هستم." ابوبکر این اموال را در اختیار گرفت و در آن همانند رسول الله ﷺ عمل کرد، در حالی که شما دو نفر در آن زمان — و رو به علی و عباس کرد — گمان میکردید که ابوبکر در آن فلان کار را کرده است، حال آنکه خداوند میداند که او در مدیریت آن صادق، نیکوکار، هدایتیافته و پیرو حق بود. سپس خداوند ابوبکر را وفات داد، من گفتم: "من ولیّ رسول الله ﷺ و ابوبکر هستم." من دو سال این اموال را در اختیار گرفتم و در آن همانند رسول الله ﷺ و ابوبکر عمل کردم. سپس شما دو نفر نزد من آمدید و سخنتان یکی بود؛ تو (عباس) برای طلب سهم خود از مال برادرزادهات آمدی، و این یکی (علی) برای طلب سهم همسرش از مال پدرش آمد. من گفتم: "اگر بخواهید، آن را به شما واگذار میکنم به این شرط که با خداوند عهد و پیمان ببندید که در آن همانند رسول الله ﷺ، همانند ابوبکر و همانند من از زمانی که سرپرستی آن را بر عهده گرفتهام عمل کنید. وگرنه دیگر با من در این باره سخن نگویید." شما دو نفر گفتید: "با همین شرط آن را به ما بسپار." پس من با همان شرط آن را به شما سپردم. شما را به خدا قسم میدهم، آیا آن را با همین شرط به آنان سپردم؟' آن گروه گفتند: 'بله.' سپس رو به علی و عباس کرد و گفت: 'شما دو نفر را به خدا قسم میدهم، آیا آن را با همین شرط به شما سپردم؟' هر دو گفتند: 'بله.' عمر فرمود: 'آیا اکنون از من حکمی غیر از این میطلبید؟ سوگند به آن ذاتی که آسمان و زمین به اذن او برپاست، تا ساعت قیامت برپا شود، در این باره حکمی جز این نخواهم داد. اگر از اداره آن ناتوان شدید، آن را به من بازگردانید، من از جانب شما کفایت آن را خواهم کرد.'
ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمهشده از عربی.
ʿUmar ادارهٔ اموالی را که پیامبر ﷺ بهجا گذاشته بود، مطابق روش ایشان ادامه داد.
ʿUmar دربارهٔ اختلاف ʿAlī و al-ʿAbbās بر سر ادارهٔ اموالی که پیامبر ﷺ بهجا گذاشته بود، داوری میکند. او حاضران را به سخن پیامبر یادآوری میکند که آنچه پیامبران بهجا میگذارند بهصورت صدقه اداره میشود، و نیز به توافقهایی که بر اساس آن اموال به آن دو سپرده شده بود.
اموالی که بدون جنگ به جامعهٔ مسلمانان میرسد و مطابق احکام اداره میشود.
بخشش یا مال خیریه؛ در اینجا به مالی اشاره دارد که بهعنوان ارث تقسیم نمیشود، بلکه برای منفعت عمومی اداره میشود.
سرپرست یا جانشین مسئولی که از جانب دیگران عهدهدار رسیدگی به امری است.
عالمان کلاسیک از سخن پیامبر ﷺ چنین برداشت میکنند که میراث ایشان مانند ارث معمول میان وارثان تقسیم نمیشود، بلکه بهعنوان مال صدقه اداره میشود. ʿUmar تأکید میکند که ادارهکننده باید از روش شناختهشدهٔ پیامبر ﷺ پیروی کند، نیازهای سالانهٔ خانوادهٔ ایشان را تأمین کند و باقیمانده را در راه منفعت عمومی بهکار گیرد. عالمان دربارهٔ دامنهٔ دقیق فقهی این حکم بحث کردهاند؛ چهار مذهب فقهی اهلسنت حکم ویژهٔ مربوط به اموال پیامبر ﷺ را میپذیرند و ادارهٔ آن را مسئولیت میدانند، نه مالکیت شخصی.
- هنگام اختلاف بر سر اموال، پیش از داوری، توافقها و منابع معتبر را با دقت بررسی کنید.
- کسی که اموال مشترک را اداره میکند باید هدف آن را رعایت کند و دربارهٔ نحوهٔ مصرف پاسخگو باشد.
- شرایط ادارهٔ واگذارشده را روشن کنید و به تعهدی که پذیرفتهاید پایبند بمانید.
هر روز یک حدیث، به زبان خودت
اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه میدهد؛ حتی بهصورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.