Sahih Muslim، حدیث 4577
روایتشده توسط Umar ibn al-Khattab. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.
به روایت Umar ibn al-Khattab
صحيح مسلم در مجموع معتبر دانسته میشود.
روایت
وَحَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْمَاءَ الضُّبَعِيُّ، حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ مَالِكَ بْنَ أَوْسٍ، حَدَّثَهُ قَالَ أَرْسَلَ إِلَىَّ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَجِئْتُهُ حِينَ تَعَالَى النَّهَارُ - قَالَ - فَوَجَدْتُهُ فِي بَيْتِهِ جَالِسًا عَلَى سَرِيرٍ مُفْضِيًا إِلَى رِمَالِهِ مُتَّكِئًا عَلَى وِسَادَةٍ مِنْ أَدَمٍ . فَقَالَ لِي يَا مَالُ إِنَّهُ قَدْ دَفَّ أَهْلُ أَبْيَاتٍ مِنْ قَوْمِكَ وَقَدْ أَمَرْتُ فِيهِمْ بِرَضْخٍ فَخُذْهُ فَاقْسِمْهُ بَيْنَهُمْ - قَالَ - قُلْتُ لَوْ أَمَرْتَ بِهَذَا غَيْرِي قَالَ خُذْهُ يَا مَالُ . قَالَ فَجَاءَ يَرْفَا فَقَالَ هَلْ لَكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فِي عُثْمَانَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَالزُّبَيْرِ وَسَعْدٍ فَقَالَ عُمَرُ نَعَمْ . فَأَذِنَ لَهُمْ فَدَخَلُوا ثُمَّ جَاءَ . فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عَبَّاسٍ وَعَلِيٍّ قَالَ نَعَمْ . فَأَذِنَ لَهُمَا فَقَالَ عَبَّاسٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا الْكَاذِبِ الآثِمِ الْغَادِرِ الْخَائِنِ . فَقَالَ الْقَوْمُ أَجَلْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَاقْضِ بَيْنَهُمْ وَأَرِحْهُمْ . فَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَوْسٍ يُخَيَّلُ إِلَىَّ أَنَّهُمْ قَدْ كَانُوا قَدَّمُوهُمْ لِذَلِكَ - فَقَالَ عُمَرُ اتَّئِدَا أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ " . قَالُوا نَعَمْ . ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى الْعَبَّاسِ وَعَلِيٍّ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ أَتَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَاهُ صَدَقَةٌ " . قَالاَ نَعَمْ . فَقَالَ عُمَرُ إِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَزَّ كَانَ خَصَّ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم بِخَاصَّةٍ لَمْ يُخَصِّصْ بِهَا أَحَدًا غَيْرَهُ قَالَ { مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ} مَا أَدْرِي هَلْ قَرَأَ الآيَةَ الَّتِي قَبْلَهَا أَمْ لاَ . قَالَ فَقَسَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَكُمْ أَمْوَالَ بَنِي النَّضِيرِ فَوَاللَّهِ مَا اسْتَأْثَرَ عَلَيْكُمْ وَلاَ أَخَذَهَا دُونَكُمْ حَتَّى بَقِيَ هَذَا الْمَالُ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْخُذُ مِنْهُ نَفَقَةَ سَنَةٍ ثُمَّ يَجْعَلُ مَا بَقِيَ أُسْوَةَ الْمَالِ . ثُمَّ قَالَ أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ أَتَعْلَمُونَ ذَلِكَ قَالُوا نَعَمْ . ثُمَّ نَشَدَ عَبَّاسًا وَعَلِيًّا بِمِثْلِ مَا نَشَدَ بِهِ الْقَوْمَ أَتَعْلَمَانِ ذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ . قَالَ فَلَمَّا تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَبُو بَكْرٍ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجِئْتُمَا تَطْلُبُ مِيرَاثَكَ مِنَ ابْنِ أَخِيكَ وَيَطْلُبُ هَذَا مِيرَاثَ امْرَأَتِهِ مِنْ أَبِيهَا فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ " . فَرَأَيْتُمَاهُ كَاذِبًا آثِمًا غَادِرًا خَائِنًا وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُ لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ ثُمَّ تُوُفِّيَ أَبُو بَكْرٍ وَأَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَوَلِيُّ أَبِي بَكْرٍ فَرَأَيْتُمَانِي كَاذِبًا آثِمًا غَادِرًا خَائِنًا وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنِّي لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ فَوَلِيتُهَا ثُمَّ جِئْتَنِي أَنْتَ وَهَذَا وَأَنْتُمَا جَمِيعٌ وَأَمْرُكُمَا وَاحِدٌ فَقُلْتُمَا ادْفَعْهَا إِلَيْنَا فَقُلْتُ إِنْ شِئْتُمْ دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا عَلَى أَنَّ عَلَيْكُمَا عَهْدَ اللَّهِ أَنْ تَعْمَلاَ فِيهَا بِالَّذِي كَانَ يَعْمَلُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخَذْتُمَاهَا بِذَلِكَ قَالَ أَكَذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ . قَالَ ثُمَّ جِئْتُمَانِي لأَقْضِيَ بَيْنَكُمَا وَلاَ وَاللَّهِ لاَ أَقْضِي بَيْنَكُمَا بِغَيْرِ ذَلِكَ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ فَإِنْ عَجَزْتُمَا عَنْهَا فَرُدَّاهَا إِلَىَّ .
عبدالله بن محمد بن اسماء ضبعی برایم حدیث کرد و گفت: جویریه از مالک، از زهری روایت کرده است که مالک بن اوس به او خبر داد و گفت: عمر بن خطاب مرا فراخواند و هنگامی که روز بالا آمده بود نزد او رفتم. او را در خانهاش یافتم که بر تختی ساده نشسته و پشت به دیوار شنی اتاق داده و بر بالش چرمی تکیه زده بود. به من فرمود:
«ای مالک! گروهی از قومت با شتاب نزد من آمدهاند و من دستور دادهام مبلغی به آنان داده شود؛ آن را بگیر و میانشان تقسیم کن.» گفتم: «کاش این کار را به غیر من واگذار میکردی.» فرمود: «ای مالک! آن را بگیر.» در همین حال یرفا آمد و عرض کرد: «ای امیرالمؤمنین! عثمان، عبدالرحمن بن عوف، زبیر و سعد [برای ملاقات] آمدهاند، آیا اجازه میدهید؟» عمر فرمود: «بله.» پس به آنان اجازه دخول داد و وارد شدند. سپس دوباره آمد و گفت: «عباس و علی نیز آمدهاند، آیا اجازه میدهید؟» فرمود: «بله.» به آن دو نیز اجازه داد. عباس گفت: «ای امیرالمؤمنین! میان من و این دروغگوی گناهکار حیلهگر خائن داوری کن.» حاضران نیز گفتند: «آری ای امیرالمؤمنین! میان آنان داوری کن و ایشان را راحت ساز.» مالک بن اوس گفت: «گمان میکنم که آنان [علی و عباس] این افراد را از پیش برای این منظور فرستاده بودند.» عمر فرمود: «درنگ کنید و شکیبا باشید! شما را به خداوندی که آسمان و زمین به فرمان او برپاست سوگند میدهم، آیا نمیدانید که رسول الله ﷺ فرمودند: "ما ارث نمیبریم؛ آنچه از ما بماند صدقه است"؟» گفتند: «بله.» سپس رو به عباس و علی کرد و فرمود: «شما دو نفر را به خداوندی که آسمان و زمین به فرمان او برپاست سوگند میدهم، آیا نمیدانید که رسول الله ﷺ فرمودند: "ما ارث نمیبریم؛ آنچه از ما بماند صدقه است"؟» آن دو نیز گفتند: «بله.» عمر فرمود: «خداوند عزوجل پیامبرش ﷺ را به ویژگی خاصی اختصاص داد که هیچکس جز او را بدان مخصوص نساخت و فرمود: {آنچه خدا از اهل شهرها به پیامبرش بازگرداند، از آنِ خدا و پیامبر است}.» راوی گوید: نمیدانم آیا آیه پیش از آن را نیز خواند یا خیر. عمر ادامه داد: «رسول الله ﷺ اموال بنینضیر را میان شما تقسیم کرد و به خدا سوگند، هرگز خود را بر شما مقدم نداشت و چیزی را بدون شما اختصاص نداد تا اینکه این مال باقی ماند. رسول الله ﷺ از درآمد آن مخارج یک سال خود را برمیداشت و مابقی را مانند سایر اموال عمومی [در بیتالمال] قرار میداد.» سپس فرمود: «شما را به خداوندی که آسمان و زمین به فرمان او برپاست سوگند میدهم، آیا این را میدانید؟» گفتند: «بله.» سپس عباس و علی را نیز همانگونه سوگند داد و پرسید: «آیا شما دو نفر این را میدانید؟» گفتند: «بله.» فرمود: «چون رسول الله ﷺ رحلت فرمود، ابوبکر گفت: "من جانشین رسول الله ﷺ هستم." سپس شما دو نفر آمدید و تو [ای عباس] میراث برادرزادهات را طلب کردی و این یکی [علی] میراث همسرش را از پدرش خواست. ابوبکر گفت: "رسول الله ﷺ فرمودند: ما ارث نمیبریم؛ آنچه از ما بماند صدقه است." پس شما دو نفر او را دروغگو، گناهکار، حیلهگر و خائن پنداشتید، ولی خدا میداند که او راستگو، نیکوکار، هدایتیافته و پیرو حق بود. سپس ابوبکر رحلت کرد و من جانشین رسول الله ﷺ و جانشین ابوبکر شدم؛ پس شما دو نفر مرا نیز دروغگو، گناهکار، حیلهگر و خائن پنداشتید، ولی خدا میداند که من راستگو، نیکوکار، هدایتیافته و پیرو حق هستم. من سرپرستی این اموال را بر عهده گرفتم. سپس تو و این شخص با هم نزد من آمدید در حالی که درخواستتان یکی بود و گفتید: "این اموال را به ما بسپار." گفتم: "اگر بخواهید آن را به شما میسپارم، به شرط اینکه با خدا عهد ببندید که دقیقاً همانگونه عمل کنید که رسول الله ﷺ عمل میکرد." و شما دو نفر آن را با این شرط گرفتید.» سپس پرسید: «آیا چنین نبود؟» گفتند: «بله.» فرمود: «حال دوباره نزد من آمدهاید تا میان شما داوری کنم؟ نه، به خدا سوگند! تا قیامت برپا شود، میان شما به غیر از این حکمی نخواهم داد. اگر از عهده اداره آن برنمیآیید، آن را به من بازگردانید.»
ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمهشده از عربی.
میراث پیامبر ﷺ همچنان برای امور خیریه اختصاص دارد.
عمر بن خطاب اختلاف علی و عباس را دربارهٔ ادارهٔ اموالی که پیامبر ﷺ بهجا گذاشته بود، حلوفصل کرد. او سخن پیامبر ﷺ را به حاضران یادآوری کرد که میراث پیامبران بهعنوان صدقه اداره میشود.
کمک خیرخواهانه یا مالی که برای هدفی عمومی و خیر اختصاص داده میشود.
گروهی در مدینه که پس از ترک آنجا، اموالشان تحت ادارهٔ جامعهٔ مسلمانان قرار گرفت.
اموالی که بدون جنگ به جامعهٔ مسلمانان میرسد.
عالمان کلاسیک از این روایت چنین برداشت میکنند که پیامبر ﷺ میراث شخصی بهجا نگذاشت: اموال باقیمانده از ایشان بهعنوان صدقه اداره میشد و هزینهٔ سالانهٔ زندگی ایشان میتوانست از آن پرداخت شود. چهار مذهب فقهی اهلسنت این حکم ویژهٔ پیامبران را میپذیرند. عمر همچنین تأکید کرد که ادارهٔ این اموال باید از روش پیامبر ﷺ پیروی کند و مسئولان در برابر اموال اختصاصیافته به عموم پاسخگو هستند.
- اموال عمومی یا خیریه را مطابق با هدف تعیینشده اداره کنید و دربارهٔ آن پاسخگو باشید.
- اختلافهای مالی را با شنیدن سخنان طرفهای درگیر و روشنکردن توافقها و شواهد مربوط حلوفصل کنید.
- مسئولیتها را بیملاحظه واگذار نکنید: از پیش شرایط روشنی تعیین کنید و به آنها پایبند بمانید.
به همان اختلاف دربارهٔ اموال بهجامانده از پیامبر ﷺ و این حکم میپردازد که این اموال بهعنوان صدقه اداره میشوند.
Sahih Muslim · #4576 (Sahih)گزارش مربوط به عمر، علی و عباس را تأیید میکند و شیوهٔ ادارهٔ اموال بهجامانده را روشنتر میسازد.
Sahih Muslim · #4579 (Sahih)عایشه دربارهٔ درخواست وارثان پس از درگذشت پیامبر ﷺ نقل میکند و با حکم مربوط به اموال بهجامانده از ایشان پیوند دارد.
هر روز یک حدیث، به زبان خودت
اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه میدهد؛ حتی بهصورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.