کتاب فضایل · Sahih Muslim

Sahih Muslim، حدیث 6163

روایت‌شده توسط Ubayy ibn Ka'b. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.

Sahih (معتبر)کتاب: کتاب فضایل
صحيح مسلم
چه کسی روایت کرد؟

به روایت Ubayy ibn Ka'b

Sahih (معتبر)

صحيح مسلم در مجموع معتبر دانسته می‌شود.

روایت

متن عربی

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ النَّاقِدُ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ الْمَكِّيُّ كُلُّهُمْ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ أَبِي عُمَرَ - حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، بْنُ عُيَيْنَةَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبِكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ صَاحِبَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَيْسَ هُوَ مُوسَى صَاحِبَ الْخَضِرِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ‏.‏ فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ سَمِعْتُ أُبَىَّ بْنَ كَعْبٍ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ قَامَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَىُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنَّ عَبْدًا مِنْ عِبَادِي بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ مُوسَى أَىْ رَبِّ كَيْفَ لِي بِهِ فَقِيلَ لَهُ احْمِلْ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُ تَفْقِدُ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ ‏.‏ فَانْطَلَقَ وَانْطَلَقَ مَعَهُ فَتَاهُ وَهُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ فَحَمَلَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ وَانْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ يَمْشِيَانِ حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَقَدَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ وَفَتَاهُ فَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمِكْتَلِ حَتَّى خَرَجَ مِنَ الْمِكْتَلِ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ - قَالَ - وَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُ جِرْيَةَ الْمَاءِ حَتَّى كَانَ مِثْلَ الطَّاقِ فَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَكَانَ لِمُوسَى وَفَتَاهُ عَجَبًا فَانْطَلَقَا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمَا وَلَيْلَتِهِمَا وَنَسِيَ صَاحِبُ مُوسَى أَنْ يُخْبِرَهُ فَلَمَّا أَصْبَحَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا - قَالَ - وَلَمْ يَنْصَبْ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أُمِرَ بِهِ ‏.‏ قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا ‏.‏ قَالَ مُوسَى ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا ‏.‏ قَالَ يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَأَى رَجُلاً مُسَجًّى عَلَيْهِ بِثَوْبٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى ‏.‏ فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ أَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلاَمُ قَالَ أَنَا مُوسَى ‏.‏ قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ إِنَّكَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لاَ أَعْلَمُهُ وَأَنَا عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لاَ تَعْلَمُهُ ‏.‏ قَالَ لَهُ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلاَ أَعْصِي لَكَ أَمْرًا ‏.‏ قَالَ لَهُ الْخَضِرُ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلاَ تَسْأَلْنِي عَنْ شَىْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَانْطَلَقَ الْخَضِرُ وَمُوسَى يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ فَكَلَّمَاهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمَا فَعَرَفُوا الْخَضِرَ فَحَمَلُوهُمَا بِغَيْرِ نَوْلٍ فَعَمَدَ الْخَضِرُ إِلَى لَوْحٍ مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ فَنَزَعَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا ‏.‏ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا ثُمَّ خَرَجَا مِنَ السَّفِينَةِ فَبَيْنَمَا هُمَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ إِذَا غُلاَمٌ يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَاقْتَلَعَهُ بِيَدِهِ فَقَتَلَهُ ‏.‏ فَقَالَ مُوسَى أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَاكِيَةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا ‏.‏ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ وَهَذِهِ أَشَدُّ مِنَ الأُولَى ‏.‏ قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَىْءٍ بَعْدَهَا فَلاَ تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا ‏.‏ فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ ‏.‏ يَقُولُ مَائِلٌ ‏.‏ قَالَ الْخَضِرُ بِيَدِهِ هَكَذَا فَأَقَامَهُ ‏.‏ قَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُضَيِّفُونَا وَلَمْ يُطْعِمُونَا لَوْ شِئْتَ لَتَخِذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا ‏.‏ قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَوَدِدْتُ أَنَّهُ كَانَ صَبَرَ حَتَّى يُقَصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَخْبَارِهِمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَانَتِ الأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَجَاءَ عُصْفُورٌ حَتَّى وَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ ثُمَّ نَقَرَ فِي الْبَحْرِ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ مِثْلَ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنَ الْبَحْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَكَانَ يَقْرَأُ وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا ‏.‏ وَكَانَ يَقْرَأُ وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ كَافِرًا ‏.‏

ترجمه

سعید بن جبیر روایت کرده است: به ابن عباس گفتم که نوف بکالی گمان می‌کند موسی علیه‌السلام، پیامبر بنی‌اسرائیل، همان موسی نیست که با خضر علیه‌السلام همراه شد. ابن عباس فرمود: دشمن خدا دروغ گفته است. من از اُبَیّ بن کعب شنیدم که گفت: از رسول الله ﷺ شنیدم که فرمودند:

«موسی علیه‌السلام در میان بنی‌اسرائیل خطبه خواند و از او پرسیده شد: داناترین مردم کیست؟ گفت: من داناترم. خداوند بر او خرده گرفت زیرا علم را به خود نسبت داد و به او وحی کرد که بنده‌ای از بندگان من در محل تلاقی دو دریاست که از تو داناتر است. موسی عرض کرد: پروردگارا، چگونه به او برسم؟ به او گفته شد: ماهی‌ای در سبدی حمل کن و هر جا ماهی را گم کردی، او همان‌جاست. پس موسی به راه افتاد و جوانش یوشع بن نون نیز با او رفت. موسی علیه‌السلام ماهی را در سبد گذاشت و او و جوانش پیاده حرکت کردند تا به صخره رسیدند. موسی علیه‌السلام و جوانش خوابیدند و ماهی در سبد جنب‌وجوش کرد و از سبد بیرون افتاد و به دریا رسید. خداوند جریان آب را از ماهی بازداشت تا مانند طاقی شد؛ برای ماهی راهی باز شد و این امر برای موسی و جوانش شگفت‌انگیز بود. آن‌ها باقی روز و شب خود را طی کردند و همراه موسی فراموش کرد که ماجرا را به او خبر دهد. چون صبح شد، موسی علیه‌السلام به جوانش گفت: غذایمان را بیاور که در این سفر بسیار خسته شده‌ایم. راوی گفت: موسی پیش از گذشتن از مکانی که بدان فرمان یافته بود، احساس خستگی نکرد. جوان گفت: آیا به یاد داری هنگامی که به صخره پناه بردیم، من ماهی را فراموش کردم و جز شیطان کسی مرا به فراموشی نیانداخت تا آن را ذکر کنم؟ و ماهی راهی شگفت در دریا یافت. موسی گفت: این همان چیزی است که در جستجویش بودیم. پس هر دو رد پای خود را دنبال کردند تا به صخره رسیدند. مردی را دیدند که جامه‌ای بر خود پیچیده بود. موسی بر او سلام کرد. خضر به او گفت: در سرزمین شما سلام چگونه است؟ گفت: من موسی هستم. خضر پرسید: موسی بنی‌اسرائیل؟ گفت: آری. خضر گفت: تو علمی از علوم خدا داری که خدا به تو آموخته و من نمی‌دانم، و من علمی از علوم خدا دارم که خدا به من آموخته و تو نمی‌دانی. موسی علیه‌السلام به او گفت: آیا اجازه دهی از تو پیروی کنم تا از آنچه به تو آموخته شده، مایه هدایت به من بیاموزی؟ خضر گفت: تو هرگز نتوانی با من شکیبایی کنی. چگونه بر چیزی که به حقیقت آن احاطه نداری، صبر خواهی کرد؟ موسی گفت: ان‌شاءالله مرا شکیبا خواهی یافت و در هیچ کاری نافرمانی تو نخواهم کرد. خضر به او گفت: اگر از من پیروی می‌کنی، درباره هیچ چیز از من مپرس تا خودم آن را برایت بیان کنم. موسی گفت: باشد. خضر و موسی در کنار ساحل دریا راه می‌رفتند که کشتی‌ای از کنارشان گذشت. از صاحبان کشتی خواستند آنان را سوار کنند. آن‌ها خضر را شناختند و بدون مزد ایشان را سوار کردند. خضر تخته‌ای از تخته‌های کشتی را کند. موسی گفت: قومی ما را رایگان سوار کردند، اما تو کشتی‌شان را شکستی تا اهلش را غرق کنی؟ قطعاً کار ناپسندی انجام دادی. خضر گفت: آیا نگفتم که هرگز نتوانی با من شکیبایی کنی؟ موسی گفت: مرا به خاطر فراموشی‌ام مؤاخذه نکن و در کارم بر من سخت مگیر. سپس از کشتی پیاده شدند و در حالی که در ساحل راه می‌رفتند، ناگاه کودکی را دیدند که با دیگر کودکان بازی می‌کرد. خضر سر او را گرفت و با دست کند و او را کشت. موسی گفت: آیا جانی پاک را بی‌آنکه قصاص خونی باشد کشتی؟ قطعاً کار زشتی انجام دادی. خضر گفت: آیا به تو نگفتم که هرگز نتوانی با من شکیبایی کنی؟ موسی گفت: این بار سنگین‌تر از بار نخست است. سپس افزود: اگر پس از این درباره چیزی از تو بپرسم، دیگر با من مصاحبت نکن؛ عذرخواهی مرا پذیرفته‌ای. سپس رفتند تا به اهالی روستایی رسیدند و از آنان طعام طلبیدند، اما آنان از مهمان‌نوازی و اطعامشان سر باز زدند. در آنجا دیواری یافتند که نزدیک بود فرو ریزد. خضر آن را با دست خود راست کرد. موسی به او گفت: نزد قومی آمدیم که نه ما را مهمان کردند و نه طعام دادند؛ اگر می‌خواستی می‌توانستی برای این کار اجرت بگیری. خضر گفت: این جدایی میان من و توست. اکنون تأویل آنچه را که نتوانستی بر آن شکیبایی کنی، برایت بازگو می‌کنم.» رسول الله ﷺ فرمودند: «خداوند موسی را رحمت کند! ای کاش شکیبایی می‌کرد تا اخبار بیشتری از آن دو برایمان نقل می‌شد.» و رسول الله ﷺ فرمودند: «اعتراض نخست موسی از روی فراموشی بود.» و فرمودند: «پرنده‌ای آمد و بر لبه کشتی نشست و از دریا نوک زد. خضر به او گفت: علم من و علم تو در برابر علم خدا، کمتر از آبی است که این پرنده از دریا برداشت.» سعید بن جبیر می‌گفت: و این آیات را چنین می‌خواند: «و پیش از آنان پادشاهی بود که هر کشتی سالمی را به زور می‌گرفت» و نیز می‌خواند: «و اما آن کودک، کافر بود.»

ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمه‌شده از عربی.

پیام اصلی

موسی ﷺ آموخت که دانش محدود است و در برابر حکمت خداوند باید شکیبا بود.

توضیح واژه‌های دشوار
محل تلاقی دو دریا

جایی که به موسی نشانه داده شد تا خضر را در آنجا بیابد.

خضر

بنده‌ای که خداوند دانشی ویژه به او عطا کرده بود؛ موسی برای آموختن همراه او سفر کرد.

نسبت دادن دانش به خدا

پذیرفتن اینکه دانش در نهایت از آنِ خداوند است و تنها به خود انسان تعلق ندارد.

برداشت‌های عالمان

دانشمندانی چون امام نووی اشاره کرده‌اند که حتی یک پیامبر نیز می‌تواند در پی دانشی باشد که خداوند به شخص دیگری عطا کرده است. این بخش فروتنی را می‌آموزد: موسی دانش ویژه خضر را به رسمیت شناخت و از او درخواست آموزش کرد. همچنین نشان می‌دهد که نباید بدون آگاهی از اطلاعات لازم درباره رویدادها داوری کرد؛ بااین‌حال، این داستان مجوز اقدام خودسرانه و ممنوع نیست. توضیحات خضر بر دانشی الهی استوار بود که به او آموخته شده بود.

درس‌هایی برای امروز
  1. هنگام سخن گفتن از دانش و کامیابی بگو: خداوند داناتر است، و بینش خود را تنها به خود نسبت نده.
  2. اگر موقعیتی را به‌طور کامل درک نمی‌کنی، با احترام پرسش کن و شتاب‌زده داوری نکن.
  3. با شکیبایی در پی دانش باش و بپذیر که ممکن است دیگری چیزی بداند که تو هنوز نیاموخته‌ای.
الْحَدِيثُ الشَّرِيفُ

هر روز یک حدیث، به زبان خودت

اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه می‌دهد؛ حتی به‌صورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.