Sahih Muslim، حدیث 6165
روایتشده توسط Ubayy ibn Ka'b. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.
به روایت Ubayy ibn Ka'b
صحيح مسلم در مجموع معتبر دانسته میشود.
روایت
حَدَّثَنَا أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّهُ بَيْنَمَا مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ فِي قَوْمِهِ يُذَكِّرُهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ وَأَيَّامُ اللَّهِ نَعْمَاؤُهُ وَبَلاَؤُهُ إِذْ قَالَ مَا أَعْلَمُ فِي الأَرْضِ رَجُلاً خَيْرًا أَوْ أَعْلَمَ مِنِّي . قَالَ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ إِنِّي أَعْلَمُ بِالْخَيْرِ مِنْهُ أَوْ عِنْدَ مَنْ هُوَ إِنَّ فِي الأَرْضِ رَجُلاً هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ . قَالَ يَا رَبِّ فَدُلَّنِي عَلَيْهِ . قَالَ فَقِيلَ لَهُ تَزَوَّدْ حُوتًا مَالِحًا فَإِنَّهُ حَيْثُ تَفْقِدُ الْحُوتَ . قَالَ فَانْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ حَتَّى انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَعُمِّيَ عَلَيْهِ فَانْطَلَقَ وَتَرَكَ فَتَاهُ فَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمَاءِ فَجَعَلَ لاَ يَلْتَئِمُ عَلَيْهِ صَارَ مِثْلَ الْكُوَّةِ قَالَ فَقَالَ فَتَاهُ أَلاَ أَلْحَقُ نَبِيَّ اللَّهِ فَأُخْبِرَهُ قَالَ فَنُسِّيَ . فَلَمَّا تَجَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا . قَالَ وَلَمْ يُصِبْهُمْ نَصَبٌ حَتَّى تَجَاوَزَا . قَالَ فَتَذَكَّرَ قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا . قَالَ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي . فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا فَأَرَاهُ مَكَانَ الْحُوتِ قَالَ هَا هُنَا وُصِفَ لِي . قَالَ فَذَهَبَ يَلْتَمِسُ فَإِذَا هُوَ بِالْخَضِرِ مُسَجًّى ثَوْبًا مُسْتَلْقِيًا عَلَى الْقَفَا أَوْ قَالَ عَلَى حَلاَوَةِ الْقَفَا قَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ . فَكَشَفَ الثَّوْبَ عَنْ وَجْهِهِ قَالَ وَعَلَيْكُمُ السَّلاَمُ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا مُوسَى . قَالَ وَمَنْ مُوسَى قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ . قَالَ مَجِيءٌ مَا جَاءَ بِكَ قَالَ جِئْتُ لِتُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا . قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا . شَىْءٌ أُمِرْتُ بِهِ أَنْ أَفْعَلَهُ إِذَا رَأَيْتَهُ لَمْ تَصْبِرْ . قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلاَ أَعْصِي لَكَ أَمْرًا . قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلاَ تَسْأَلْنِي عَنْ شَىْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا . فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا . قَالَ انْتَحَى عَلَيْهَا . قَالَ لَهُ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا . قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا . فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا لَقِيَا غِلْمَانًا يَلْعَبُونَ . قَالَ فَانْطَلَقَ إِلَى أَحَدِهِمْ بَادِيَ الرَّأْىِ فَقَتَلَهُ فَذُعِرَ عِنْدَهَا مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ ذَعْرَةً مُنْكَرَةً . قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَاكِيَةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ هَذَا الْمَكَانِ " رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى مُوسَى لَوْلاَ أَنَّهُ عَجَّلَ لَرَأَى الْعَجَبَ وَلَكِنَّهُ أَخَذَتْهُ مِنْ صَاحِبِهِ ذَمَامَةٌ . قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَىْءٍ بَعْدَهَا فَلاَ تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا . وَلَوْ صَبَرَ لَرَأَى الْعَجَبَ - قَالَ وَكَانَ إِذَا ذَكَرَ أَحَدًا مِنَ الأَنْبِيَاءِ بَدَأَ بِنَفْسِهِ " رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْنَا وَ��َلَى أَخِي كَذَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْنَا - " فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ لِئَامًا فَطَافَا فِي الْمَجَالِسِ فَاسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ . قَالَ لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا . قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ وَأَخَذَ بِثَوْبِهِ . قَالَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ إِلَى آخِرِ الآيَةِ . فَإِذَا جَاءَ الَّذِي يُسَخِّرُهَا وَجَدَهَا مُنْخَرِقَةً فَتَجَاوَزَهَا فَأَصْلَحُوهَا بِخَشَبَةٍ وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَطُبِعَ يَوْمَ طُبِعَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ قَدْ عَطَفَا عَلَيْهِ فَلَوْ أَنَّهُ أَدْرَكَ أَرْهَقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا فَأَرَدْنَا أَنْ يُبَدِّلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا . وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلاَمَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ " . إِلَى آخِرِ الآيَةِ .
اُبَیّ بن کعب برای ما حدیث کرد و گفت: شنیدم که رسول خدا ﷺ میفرمودند:
«موسی علیهالسلام در میان قوم خود بود و ایام الله را به آنان یادآوری میکرد — و ایام الله همان نعمتها و بلاهای اوست — که ناگهان گفت: "من بر روی زمین کسی را نمیشناسم که از من داناتر یا بهتر باشد." پس خداوند به او وحی فرستاد که: "من به خیر داناترم، یا نزد کسی است که هست؛ همانا در زمین مردی است که از تو داناتر است." موسی عرض کرد: "پروردگارا، مرا به سوی او راهنمایی کن." فرموده شد: "ماهی نمکسودی توشه بردار، زیرا هر جا ماهی را گم کردی، آنجاست." پس او و جوان همراهش راه افتادند تا به صخره رسیدند، اما نشانی برایشان آشکار نشد. موسی رفت و جوانش را آنجا گذاشت. ماهی در آب جنبوجوش کرد و آب بر روی ماهی جمع نشد و مانند طاقی شد. جوان گفت: "آیا به نزد پیامبر خدا بروم و به او خبر دهم؟" اما فراموش کرد. چون از آن مکان گذشتند، موسی به جوانش گفت: "صبحانهمان را بیاور، که در این سفرمان بسیار خسته شدهایم." حال آنکه پیش از گذشتن از آن مکان، خستگی به آنان نرسیده بود. جوان به یاد آورد و گفت: "آیا دیدی وقتی به صخره پناه بردیم، من ماهی را فراموش کردم؟ و جز شیطان کسی مرا از یادآوری آن غافل نکرد، و ماهی راه شگفتانگیزی در دریا پیش گرفت." موسی گفت: "این همان چیزی است که در پی آن بودیم." پس رد پای خود را بازگشتند و جوان جای ماهی را به او نشان داد و گفت: "اینجا بود که برایم توصیف شد." موسی به جستجو پرداخت و ناگهان خضر را یافت در حالی که جامهای بر خود پیچیده و به پشت یا به نرمی پشت خوابیده بود. موسی گفت: "السلام علیکم." خضر جامه را از چهره کنار زد و گفت: "وعلیکم السلام، کیستی؟" گفت: "من موسی هستم." پرسید: "کدام موسی؟" گفت: "موسای بنیاسرائیل." پرسید: "چه چیزی تو را به اینجا آورده؟" گفت: "آمدهام تا از آنچه به تو آموخته شده، رشد و هدایت بیاموزم." خضر گفت: "تو هرگز نتوانی با من شکیبایی کنی، و چگونه بر چیزی صبر کنی که به حقیقت آن احاطه نداری؟ کاری است که مأمور به انجام آن شدهام و چون ببینی، صبر نخواهی کرد." موسی گفت: "انشاءالله مرا شکیبا خواهی یافت و در هیچ امری نافرمانی تو نکنم." خضر گفت: "پس اگر از من پیروی میکنی، درباره هیچ چیز از من مپرس تا خودم آن را برایت بیان کنم." پس راه افتادند تا اینکه سوار کشتی شدند و خضر آن را سوراخ کرد. موسی علیهالسلام گفت: "آیا آن را سوراخ کردی تا اهلش را غرق کنی؟ قطعاً کار زشتی کردی." خضر گفت: "آیا نگفتم که تو هرگز نتوانی با من شکیبایی کنی؟" موسی گفت: "مرا به خاطر فراموشیام مؤاخذه مکن و در کارم بر من سخت مگیر." باز راه افتادند تا به پسربچههایی رسیدند که بازی میکردند. خضر بیدرنگ به سراغ یکی از آنان رفت و او را کشت. موسی علیهالسلام سخت هراسید و مضطرب شد و گفت: "آیا انسانی پاک و بیگناه را بدون قصاص نفسی کشتی؟ قطعاً کار ناپسندی کردی." رسول خدا ﷺ در این مقام فرمودند: «رحمت خدا بر ما و بر موسی باد! اگر عجله نمیکرد، شگفتیها را میدید، اما حیا و رودربایستی نسبت به همراهش مانع شد.» موسی گفت: "اگر پس از این درباره چیزی از تو بپرسم، دیگر مصاحبت مرا نکن؛ آنگاه از جانب من عذر موجهی یافتهای." و اگر صبر میکرد، شگفتیها را میدید. راوی گفت: هرگاه پیامبر ﷺ نام یکی از انبیا را میبرد، ابتدا برای خود دعا میکرد و میفرمود: «رحمت خدا بر ما و بر برادرم فلانی باد.» سپس راه افتادند تا به مردم روستایی رسیدند که بسیار بخیل بودند. در مجالس آنان گشتند و طلب طعام کردند، اما آنان از مهماننوازی سر باز زدند. در آن روستا دیواری یافتند که نزدیک بود فرو ریزد، پس خضر آن را استوار کرد. موسی گفت: "اگر میخواستی، میتوانستی برای آن اجرتی بگیری." خضر گفت: "این جدایی میان من و توست" و جامهاش را گرفت و گفت: "تأویل آنچه را که نتوانستی بر آن صبر کنی، برایت بیان میکنم. اما کشتی، متعلق به مسکینانی بود که در دریا کار میکردند... تا پایان آیه. زیرا پادشاهی بود که کشتیها را به زور غصب میکرد؛ وقتی آمد و آن را سوراخشده دید، از آن گذشت و بعدها با تختهای تعمیرش کردند. و اما آن غلام، از روز تولد کافر سرشته شده بود و پدر و مادرش به او مهر داشتند؛ اگر زنده میماند، آنان را به طغیان و کفر میکشاند، پس خواستیم که پروردگارشان فرزندی پاکتر و مهربانتر به آنان عطا کند. و اما دیوار، متعلق به دو یتیم در آن شهر بود و زیر آن گنجینهای نهفته بود... تا پایان آیه.»
ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمهشده از عربی.
موسی ﷺ میآموزد که دانش فراتر از دانستههای هر انسان بهتنهایی است.
نعمتها و آزمایشهای خداوند که مردم با آنها روبهرو میشوند.
بندهای که خداوند دانشی ویژه به او عطا کرده بود و موسی با او دیدار کرد.
خویشتنداری و منتظر ماندن برای توضیح، هنگامی که هنوز از تمام ماجرا آگاه نیستید.
عالمان کلاسیک تأکید میکنند که دانش بخششی از سوی خداوند است و انسان با دانستنِ بسیار، همهچیزدان نمیشود. موسی ﷺ فروتنانه برای طلب دانش سفر کرد، در حالی که خضر به او آموخت پیش از روشن شدن زمینه پنهان رویدادها درباره آنها داوری نکند. عالمان همچنین اشاره میکنند که پرسشهای موسی از وظیفه او برای ایستادگی در برابر بدیِ آشکار و جدی برمیآمد؛ بنابراین، این روایت نمیآموزد که باید گذاشت ستم بیهیچ واکنشی رخ دهد. کارهای ویژه خضر بهواسطه وحی الهی انجام شد و مجوزی عمومی برای آسیب رساندن به دیگران به شمار نمیآید.
- آنچه را نمیدانید بپذیرید و پیش از نتیجهگیری، از اهل دانش توضیح بخواهید.
- وقتی موقعیتی نامفهوم به نظر میرسد، نخست اطلاعات قابلاعتماد بجویید و داوری را به تأخیر اندازید.
- دانش را فروتنانه در میان بگذارید و بپذیرید که خداوند به مردم دانش و بینشهای گوناگون عطا میکند.
این روایت به این پرسش میپردازد که آیا موسی و همراهِ بنیاسرائیل یک شخص بودند و بدینسان زمینه دیدار را روشنتر میکند.
Sahih Muslim · #6167 (Sahih)این روایت نیز دیدار آن دو و درسهای مربوط به دانش و شکیبایی را بررسی میکند.
Sahih al-Bukhari · #122 (Sahih)این روایت صحیح، گزارشی مرتبط از جستوجوی دانش موسی و سفر او برای دیدار با خضر ارائه میدهد.
هر روز یک حدیث، به زبان خودت
اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه میدهد؛ حتی بهصورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.