تفسیر نبوی قرآن · Sahih al-Bukhari

Sahih al-Bukhari، حدیث 4725

روایت‌شده توسط Ubayy ibn Ka'b. متن عربی همراه با ترجمه و توضیح اختصاصی.

Sahih (معتبر)کتاب: تفسیر نبوی قرآن
صحيح البخاري
چه کسی روایت کرد؟

به روایت Ubayy ibn Ka'b

Sahih (معتبر)

صحيح البخاري در مجموع معتبر دانسته می‌شود.

روایت

متن عربی

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبَكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى صَاحِبَ الْخَضِرِ لَيْسَ هُوَ مُوسَى صَاحِبَ بَنِي إِسْرَائِيلَ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ حَدَّثَنِي أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ مُوسَى قَامَ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَىُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ، إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ إِنَّ لِي عَبْدًا بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ، هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ مُوسَى يَا رَبِّ فَكَيْفَ لِي بِهِ قَالَ تَأْخُذُ مَعَكَ حُوتًا فَتَجْعَلُهُ فِي مِكْتَلٍ، فَحَيْثُمَا فَقَدْتَ الْحُوتَ فَهْوَ ثَمَّ، فَأَخَذَ حُوتًا فَجَعَلَهُ فِي مِكْتَلٍ ثُمَّ انْطَلَقَ، وَانْطَلَقَ مَعَهُ بِفَتَاهُ يُوشَعَ بْنِ نُونٍ، حَتَّى إِذَا أَتَيَا الصَّخْرَةَ وَضَعَا رُءُوسَهُمَا فَنَامَا، وَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمِكْتَلِ، فَخَرَجَ مِنْهُ، فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا، وَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنِ الْحُوتِ جِرْيَةَ الْمَاءِ فَصَارَ عَلَيْهِ مِثْلَ الطَّاقِ فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ، نَسِيَ صَاحِبُهُ أَنْ يُخْبِرَهُ بِالْحُوتِ، فَانْطَلَقَا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمَا وَلَيْلَتَهُمَا، حَتَّى إِذَا كَانَ مِنَ الْغَدِ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا قَالَ وَلَمْ يَجِدْ مُوسَى النَّصَبَ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِهِ فَقَالَ لَهُ فَتَاهُ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهِ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ، وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا قَالَ فَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَلِمُوسَى وَلِفَتَاهُ عَجَبًا فَقَالَ مُوسَى ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا قَالَ رَجَعَا يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا حَتَّى انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ، فَإِذَا رَجُلٌ مُسَجًّى ثَوْبًا، فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى‏.‏ فَقَالَ الْخَضِرُ وَأَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلاَمُ قَالَ أَنَا مُوسَى‏.‏ قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ أَتَيْتُكَ لِتُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رَشَدًا‏.‏ قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِي صَبْرًا، يَا مُوسَى إِنِّي عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لاَ تَعْلَمُهُ أَنْتَ وَأَنْتَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَ اللَّهُ لاَ أَعْلَمُهُ‏.‏ فَقَالَ مُوسَى سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا، وَلاَ أَعْصِي لَكَ أَمْرًا‏.‏ فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ، فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلاَ تَسْأَلْنِي عَنْ شَىْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا، فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ، فَمَرَّتْ سَفِينَةٌ فَكَلَّمُوهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمْ، فَعَرَفُوا الْخَضِرَ، فَحَمَلُوهُ بِغَيْرِ نَوْلٍ فَلَمَّا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ، لَمْ يَفْجَأْ إِلاَّ وَالْخَضِرُ قَدْ قَلَعَ لَوْحًا مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ بِالْقَدُومِ‏.‏ فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ، عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا‏.‏ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِي صَبْرًا‏.‏ قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا ‏"‏‏.‏ قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَكَانَتِ الأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا قَالَ وَجَاءَ عُصْفُورٌ فَوَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ فَنَقَرَ فِي الْبَحْرِ نَقْرَةً، فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ مَا عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ مِثْلُ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنْ هَذَا الْبَحْرِ ثُمَّ خَرَجَا مِنَ السَّفِينَةِ، فَبَيْنَا هُمَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ، إِذْ أَبْصَرَ الْخَضِرُ غُلاَمًا يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ، فَأَخَذَ الْخَضِرُ رَأْسَهُ بِيَدِهِ فَاقْتَلَعَهُ بِيَدِهِ فَقَتَلَهُ‏.‏ فَقَالَ لَهُ مُوسَى أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَاكِيَةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا‏.‏ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِي صَبْرًا قَالَ وَهَذَا أَشَدُّ مِنَ الأُولَى، قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَىْءٍ بَعْدَهَا فَلاَ تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ ـ قَالَ مَائِلٌ ـ فَقَامَ الْخَضِرُ فَأَقَامَهُ بِيَدِهِ فَقَالَ مُوسَى قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُطْعِمُونَا، وَلَمْ يُضَيِّفُونَا، لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا‏.‏ قَالَ ‏{‏هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏ذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا‏}‏‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَدِدْنَا أَنَّ مُوسَى كَانَ صَبَرَ حَتَّى يَقُصَّ اللَّهُ عَلَيْنَا مِنْ خَبَرِهِمَا ‏"‏‏.‏ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ فَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا، وَكَانَ يَقْرَأُ وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ‏.‏

ترجمه

حُمَیدی از ما حدیث کرد، سفیان از ما حدیث کرد، عمرو بن دینار از ما حدیث کرد و گفت: سعید بن جبیر به من خبر داد و گفت: به ابن عباس گفتم:

«نوف بکالی گمان می‌کند که موسی، همدم خضر، همان موسیِ بنی‌اسرائیل نیست.» ابن عباس فرمود: «دشمن خدا دروغ گفته است.» اُبَیّ بن کعب برایم حدیث کرد که شنیده است رسول الله ﷺ می‌فرمایند: «موسی در میان بنی‌اسرائیل خطبه خواند و از او پرسیده شد: “داناترین مردم کیست؟” گفت: “من.” پس خداوند بر او خرده گرفت، زیرا علم را به او نسبت نداد. سپس خداوند به او وحی کرد: “بنده‌ای دارم در مجمع‌البحرین که از تو داناتر است.” موسی عرض کرد: “پروردگارا، چگونه به او برسم؟” فرمود: “ماهی‌ای بگیر و در سبدی بگذار؛ هر جا ماهی را گم کردی، او همان‌جاست.” پس موسی ماهی‌ای گرفت و در سبد نهاد و راه افتاد و جوانش یوشع بن نون نیز با او رفت. چون به صخره رسیدند، سرهایشان را نهادند و خوابیدند. ماهی در سبد جنب‌وجوش کرد و بیرون آمد و به دریا افتاد و راه خود را در دریا همچون تونلی باز کرد. خداوند جریان آب را از دو سوی مسیر ماهی بازداشت و آن مسیر مانند طاقی شد. چون موسی بیدار شد، همراهش فراموش کرد که ماجرای ماهی را به او بگوید. پس باقی روز و شبشان را طی کردند تا فردا شد. موسی به جوانش گفت: “صبحانه‌مان را بیاور که در این سفرمان بسیار رنج دیده‌ایم.” اما موسی آن رنج را نیافت مگر وقتی از مکانی که خداوند فرمان داده بود گذشت. آنگاه جوانش به او گفت: “آیا به یاد داری هنگامی که به صخره پناه بردیم؟ من ماهی را فراموش کردم و جز شیطان کسی مرا به یادآوری آن وانداشت؛ و ماهی راه شگفت‌انگیزی در دریا پیش گرفت.” برای ماهی مسیری بود و برای موسی و جوانش شگفتی. موسی گفت: “این همان چیزی است که می‌جستیم.” پس رد پای خویش را دنبال کردند و بازگشتند تا به صخره رسیدند. ناگاه مردی را دیدند که جامه‌ای بر خود پیچیده بود. موسی بر او سلام کرد. خضر گفت: “در سرزمین تو سلام چگونه است؟” موسی گفت: “من موسی هستم.” خضر پرسید: “موسای بنی‌اسرائیل؟” گفت: “آری. آمدم تا از آنچه به تو آموخته شده، رشدم را بیاموزی.” خضر گفت: “تو هرگز نتوانی با من شکیبایی کنی. ای موسی، من علمی از علوم خدا دارم که او به من آموخته و تو نمی‌دانی؛ و تو نیز علمی از علوم خدا داری که خدا به تو آموخته و من نمی‌دانم.” موسی گفت: “ان‌شاءالله مرا شکیبا خواهی یافت و در هیچ امری نافرمانی تو نکنم.” خضر به او گفت: “پس اگر پیروی‌ام کنی، درباره هیچ چیز از من مپرس تا خودم از آن سخن گویم.” سپس هر دو در کنار ساحل دریا راه می‌رفتند که کشتی‌ای گذشت. از آنان خواستند که سوارشان کنند. خضر را شناختند و بی‌اجرت سوارشان کردند. چون در کشتی نشستند، ناگهان موسی دید که خضر با تبر تخته‌ای از تخته‌های کشتی را کند. موسی به او گفت: “مردمی ما را رایگان سوار کردند، آیا عمداً کشتی‌شان را سوراخ کردی تا اهلش را غرق کنی؟ به راستی کار زشتی کردی!” خضر گفت: “آیا نگفتم که هرگز نتوانی با من شکیبایی کنی؟” موسی گفت: “مرا به خاطر فراموشی‌ام مؤاخذه مکن و در کارم بر من سخت مگیر.” رسول الله ﷺ فرمودند: “و نخستین عذر موسی فراموشی بود.” سپس گنجشکی آمد و بر لبه کشتی نشست و یک بار نوک در دریا زد. خضر به موسی گفت: “علم من و علم تو در برابر علم خدا جز مانند همان مقدار آبی نیست که این گنجشک از این دریا کم کرد.” سپس از کشتی خارج شدند. در حالی که در ساحل راه می‌رفتند، خضر کودکی را دید که با دیگر کودکان بازی می‌کرد. خضر سر او را با دست گرفت و کند و کشت. موسی گفت: “آیا جانی پاکیزه را بدون اینکه کسی را کشته باشد کشتی؟ به راستی کار ناپسندی کردی!” خضر گفت: “آیا به تو نگفتم که هرگز نتوانی با من شکیبایی کنی؟” (راوی گفت: این سرزنش شدیدتر از اولی بود.) موسی گفت: “اگر پس از این درباره چیزی از تو بپرسم، دیگر مصاحبت مکن؛ از جانب من به عذر رسیده‌ای.” سپس رفتند تا به اهالی دهی رسیدند و از آنان طعام طلبیدند، اما آنان از مهمان‌نوازی سر باز زدند. در آنجا دیواری یافتند که نزدیک بود فرو ریزد (یعنی کج شده بود). خضر برخاست و آن را با دست خود استوار کرد. موسی گفت: “به نزد قومی آمدیم که نه ما را خوراندند و نه مهمانمان کردند؛ اگر می‌خواستی می‌توانستی بر آن اجرتی بگیری.” خضر گفت: {این جدایی میان من و توست} تا آنجا که فرمود: {این تأویل آنچه بود که نتوانستی بر آن شکیبایی کنی}.» رسول الله ﷺ فرمودند: «دوست داشتیم که موسی شکیبایی می‌کرد تا خداوند از خبر آن دو بیشتر برایمان بیان می‌کرد.» سعید بن جبیر گفت: ابن عباس می‌خواند: «و پیش روی ایشان پادشاهی بود که هر کشتی سالمی را به غصب می‌گرفت»، و نیز می‌خواند: «و اما آن کودک، کافر بود و پدر و مادرش مؤمن بودند.»

ترجمه و توضیح توسط Khutba World، ترجمه‌شده از عربی.

پیام اصلی

موسی می‌آموزد که دانش محدود است و شکیبایی به درک و بینش نیاز دارد.

توضیح واژه‌های دشوار
الخضر

بنده‌ای از بندگان خدا که دانشی ویژه به او عطا شده بود.

محل تلاقی دو دریا

مکانی که خداوند آن را به موسی به‌عنوان محل ملاقات نشان داد.

نسبت دادن دانش به خدا

پذیرفتن اینکه سرچشمهٔ نهایی همهٔ دانش‌ها خداوند است و دانش تنها حاصل شایستگی شخصی نیست.

برداشت‌های عالمان

عالمان از این روایت چنین برداشت می‌کنند که دانشمند باید دانش خود را به خدا نسبت دهد و فروتن بماند؛ حتی پیامبران نیز همه‌چیز را نمی‌دانستند. این دیدار نشان می‌دهد که ممکن است انسان‌ها دانش‌های متفاوتی دریافت کنند و داوری دربارهٔ رویدادها گاهی تنها زمانی فهمیدنی شود که زمینهٔ پنهان آن‌ها آشکار گردد. پرسش‌های موسی از نگرانی او دربارهٔ عدالت سرچشمه می‌گرفت، درحالی‌که الخضر از او خواسته بود ابتدا صبر کند. این بخش، اقدام مستقل بر پایهٔ دانش پنهان را توجیه نمی‌کند؛ کارهای الخضر از آنچه خداوند به او آموخته بود سرچشمه می‌گرفت. عالمان همچنین بر اهمیت شکیبایی در یادگیری و رفتار محترمانه میان شاگرد و آموزگار تأکید می‌کنند.

درس‌هایی برای امروز
  1. هنگام پاسخ دادن، تنها نگویید «می‌دانم»؛ بپذیرید که سرچشمهٔ نهایی دانش خداوند است.
  2. وقتی هنوز از همهٔ زمینه‌ها آگاه نیستید، شکیبا بمانید و در زمان مناسب توضیح بخواهید.
  3. دانش خود را فروتنانه در میان بگذارید و بپذیرید که دیگران ممکن است دانشی داشته باشند که شما ندارید.
الْحَدِيثُ الشَّرِيفُ

هر روز یک حدیث، به زبان خودت

اپلیکیشن هر روز یک حدیث همراه با توضیح به تو ارائه می‌دهد؛ حتی به‌صورت ویجت روی تلفنت. استفاده از آن رایگان است.